०५४ भरद्वाजाश्रमगमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama, Seetha and Lakshmana reach the hermitage of Bharadwaja, situated a the confluence of Ganga and Yamuna rivers. The sage Bharadwaja extends hospitality to them and recommends Chitrakuta as the fittest place for them to sojourn in. Spending the night in discourses on various matters with him, the sage grants him leave early next morning to depart for Chitrakuta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

54. लक्ष्मण और सीतासहित श्रीरामका प्रयागमें गङ्गा-यमुना-संगमके समीप भरद्वाज-आश्रममें जाना, मुनिके द्वारा उनका अतिथि सत्कार, उन्हें चित्रकूट पर्वतपर ठहरनेका आदेश तथा चित्रकूटकी महत्ता एवं शोभाका वर्णन

ते तु तस्मिन् महावृक्षे उषित्वा रजनीं शुभाम् ।
विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद् देशात् प्रतस्थिरे ॥ १ ॥

ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शुभाम् ।
विमलेऽभ्युदितो सूर्ये तस्माद्देशात् प्रतस्थिरे ॥

ते तु तस्मिन् महा वृक्षौषित्वा रजनीम् शिवाम् । विमले अभ्युदिते सूर्ये तस्मात् देशात् प्रतस्थिरे ॥ २-५४-१

उस महान् वृक्षके नीचे वह सुन्दर रात बिताकर वे सब लोग निर्मल सूर्योदयकालमें उस स्थानसे आगेको प्रस्थित हुए ॥ १ ॥

आ महावृक्षद कॆळगॆ आ सुन्दर रात्रियन्नु कळॆदु अवरॆल्लरू निर्मल सूर्योदयकालदल्लि अल्लिन्द मुन्दक्कॆ प्रयाण बॆळॆसिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. uSTvaa = having spent; shivaam = the beautiful; rajaniim = night; tasmin mahaa vR^ikSe = under that big tree; te = they (Rama; Seetha and Lakshmana); pratasthire = started; tasmaat deshaat = from that place; suurye = (when the) sun; vimale abhyndite = had clearly risen.

अनुवादः

Having spent the beautiful night under the big tree, Rama, Seetha and Lakshmana started from that place when the immaculate sun had risen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते ।
जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद् वनम् ॥ २ ॥

जहाँ भागीरथी गङ्गासे यमुना मिलती हैं, उस स्थानपर जानेके लिये वे महान् वनके भीतरसे होकर यात्रा करने लगे ॥ २ ॥

भागीरथी गङ्गॆयॊन्दिगॆ यमुनॆयु सेरुव प्रयागक्कॆ होगलु आ महावनदॊळगिन्द प्रयाण माडतॊडगिदरु.॥2॥

ते भूमिभागान् विविधान् देशांश्चापि मनोहरान् ।
अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशस्विनः ॥ ३ ॥

वे तीनों यशस्वी यात्री मार्गमें जहाँ-तहाँ जो पहले कभी देखनेमें नहीं आये थे, ऐसे अनेक प्रकारके भू-भाग तथा मनोहर प्रदेश देखते हुए आगे बढ़ रहे थे ॥ ३ ॥

अवरु मूवरू यात्रिगळु दारियल्लि अल्लल्लि हिन्दॆ ऎन्दू नोडदिरुव अनेक विधद भू-भागगळन्नू, मनोहर प्रदेशगळन्नु नोडुत्ता मुन्दरियुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

2;3. vigaahya = having entered deeply into; sumahat = a fairly extensive; vanam = forest; te = they; yashasvinaH = the illustrious trios; pashyantaH = seeing; vividhaan = many; bhuumibhaagaan = stretches of land; tatra tatra = and at some places; manoramaan = attractive; deshaamshchaapi = spots; adR^iSTa puurvaan = never seen before; jagmuH = went; uddishya = in the; direction; tam desham = of that region; yatra = where; yamunaa = the River Yamuna; abhipravartate = was flowing forth; gaNgaam = towards River Ganga; bhagiirathiim = associated with name of Emperor Bhagiratha.

अनुवादः

Having penetrated into a deep forest, they the illustrious trios, while seeing many stretches of land and at some places, attractive scenery never seen before, proceeded in the direction of that region where river Yamuna was flowing forth towards river Ganga, associated with the name of Emperor Bhagiratha.

टिप्पनी

Comment: Emperor Bhagiratha had the credit of bringing down the stream to the terrestrial plane by dint of his devotion and austerities in order to purify the ashes of his departed grand uncles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा क्षेमेण सम्पश्यन् पुष्पितान् विविधान् द्रुमान् ।
निर्वृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥ ४ ॥

यथा क्षेमेण सम्पश्यन् पुष्पितान्विविधान् द्रुमान् ।
निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत् ॥

यथा क्षेमेण गच्चन् स पश्यमः च विविधान् द्रुमान् । निवृत्त मात्रे दिवसे रामः सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥ २-५४-४

सुखपूर्वक आरामसे उठते-बैठते यात्रा करते हुए उन तीनोंने फूलोंसे सुशोभित भाँति-भाँतिके वृक्षोंका दर्शन किया । इस प्रकार जब दिन प्रायः समाप्त हो चला, तब श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा— ॥ ४ ॥

सुखवागि अल्लल्लि कुळितुकॊळ्ळुत्ता प्रयाण माडुत्ता अवरु मूवरु हूवुगळिन्द सुशोभित बगॆ-बगॆय वृक्षगळन्नु दर्शिसुत्ता हीगॆ हगलु कळॆयुत्तिद्दाग श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. pashyamshcha = observing; vividhaan = various; drumaan = trees; gachchaan = while walking; yathaakshhemena = at ease; saH raamaH = that Rama; abraviit = spoke; saumitram = to lakshmaNa; divase = (when) the day; nivR^ittamaatre = had just receded.

अनुवादः

Observing various trees while walking at ease, Rama spoke to Lakshmana (as follows) when the day had just receded.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुत्तमम् ।
अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः ॥ ५ ॥

प्रयागम् अभितः पश्य सौमित्रे धूमम् उन्नतम् । अग्नेर् भगवतः केतुम् मन्ये सम्निहितः मुनिः ॥ २-५४-५

‘सुमित्रानन्दन! वह देखो, प्रयागके पास भगवान् अग्निदेवकी ध्वजारूप उत्तम धूम उठ रहा है । मालूम होता है, मुनिवर भरद्वाज यहीं हैं ॥ ५ ॥

सुमित्रानन्दन! अदो नोडु, प्रयागद बळि भगवान् यज्ञेश्वरन ध्वजदन्तॆ उत्तम होम धूम काणुत्तिदॆ. मुनिवर्य भरद्वाजरु इल्ले इरुवरॆन्दु गॊत्तागुत्तदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. pashya = perceive; saumitra = Oh; Lakshmana; dhuumaam = the smoke; unnatam = (looking) prominent; ketum = as a sign; bhagavataH = of the glorious god; agneH = of fire; prayaagam abhitaH = near Prayaga (the confluence of the holy Ganga and Yamuna rivers); manye = I think; muniH = the sage (Bharadwaja); sannihitaH = (is staying0 nearby.

अनुवादः

“Perceive, Oh Lakshmana, the smoke looking prominent as a sign of the glorious god of fire near Prayaga (the confluence of the holy Ganga and Yamuna rivers). I think that sage Bharadwaja is staying nearby.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम् ।
तथाहि श्रूयते शब्दो वारिणोर्वारिघर्षजः ॥ ६ ॥

नूनम् प्राप्ताः स्म सम्भेदम् गन्गा यमुनयोः वयम् । तथा हि श्रूयते शम्ब्दो वारिणा वारि घट्टितः ॥ २-५४-६

‘निश्चय ही हमलोग गङ्गा-यमुनाके सङ्गमके पास आ पहुँचे हैं; क्योंकि दो नदियोंके जलोंके परस्पर टकरानेसे जो शब्द प्रकट होता है, वह सुनायी दे रहा है ॥ ६ ॥

निश्चयवागि नावु गङ्गा-यमुनॆयर सङ्गमद बळिगॆ बन्दिद्देवॆ; एकॆन्दरॆ ऎरडु नदिगळु परस्पर अप्पळिसुवुदरिन्द प्रकटवाद शब्दवु केळिबरुत्तिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. sma = “Indeed; nuunam = certainly; vayam = we; praaptaaH = have reached; sambhedam = the confluence; gaN^gaayamunayoH = of rivers; Ganga and Yamuna; tathaa hi = yes; shabdaH = the noise; vaariNovaarighaTTitaH = produced by clashing of waters; shruuyate = is heard.”

अनुवादः

“We have certainly reached the confluence of rivers Ganga and Yamuna. Yes, the noise produced by clashing of waters is heard.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
छिन्नाश्चाप्याश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ ७ ॥

दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः ।
छिन्नाश्चाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥

दारूणि परिभिन्नानि वनजैः उपजीविभिः । भरद्वाज आश्रमे च एते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः ॥ २-५४-७

‘वनमें उत्पन्न हुए फल-मूल और काष्ठ आदिसे जीविका चलानेवाले लोगोंने जो लकड़ियाँ काटी हैं, वे दिखायी देती हैं तथा जिनकी लकड़ियाँ काटी गयी हैं, वे नाना प्रकारके वृक्ष भी आश्रमके समीप दृष्टिगोचर हो रहे हैं’ ॥ ७ ॥

काडिनल्लि उत्पन्नवाद फल-मूल मत्तु कट्टिगॆगळिन्द जीवन नडॆसुव जनरु कडिदु हाकिद कट्टिगॆगळु कण्डुबरुत्तिद्दवु हागू कट्टिगॆ कडिद नाना वृक्षगळु आश्रमद समीप कण्णिगॆ बीळुत्तिद्दवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. daaruuNi = “Pieces of timber; paribhinnaani = split up; upajiivibhiH = by men dependent upon; vanajaiH = forest-products; ete drumaashcha = as also these trees; vividhaaH = of various kinds; dR^ishhyante = are seen; bharadvaajaashrame = in the hermitage of Bharadwaja.”

अनुवादः

“Pieces of timber split up by men who are dependent upon forest-products, as also these trees of various kinds are seen in the hermitage of Bharadwaja.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे ।
गङ्गायमुनयोः सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः ॥ ८ ॥

धन्विनौ तौ सुखम् गत्वा लम्बमाने दिवा करे । गन्गा यमुनयोह् संधौ प्रापतुर् निलयम् मुनेः ॥ २-५४-८

इस प्रकार बातचीत करते हुए वे दोनों धनुर्धर वीर श्रीराम और लक्ष्मण सूर्यास्त होते-होते गङ्गा-यमुनाके सङ्गमके समीप मुनिवर भरद्वाजके आश्रमपर जा पहुँचे ॥ ८ ॥

हीगॆ मातु-कतॆयाडुत्ता आ इब्बरु धनुर्धर वीर श्रीराम-लक्ष्मणरु सूर्यास्तवागुत्तिरुवाग गङ्गा-यमुनॆय सङ्गमद समीपदल्लिद्द भरद्वाजर आश्रमवन्नु तलुपिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. gatvaa = having walked; sukham = comfortably; tau = Rama and Lakshmana; dhanvinau = wielding the bows; praapatuH = reached; nilayam = the abode; muneH = of the sage Bhardwaja; sandhuau = near the confluence of; gaN^gaayamunayoH = rivers Ganga and Yamuna; divaakare = (while) the Sun; lambamaane = was falling to the west.

अनुवादः

Having walked comfortably, Rama and Lakshmana wielding their bows, reached the abode of the sage Bhardwaja, near the confluence of rivers Ganga and Yamuna, while the Sun was falling to the west.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन् मृगपक्षिणः ।
गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत् ॥ ९ ॥

रामः तु आश्रमम् आसाद्य त्रासयन् मृग पक्षिणः । गत्वा मुहूर्तम् अध्वानम् भरद्वाजम् उपागमत् ॥ २-५४-९

श्रीरामचन्द्रजी आश्रमकी सीमामें पहुँचकर अपने धनुर्धर वेशके द्वारा वहाँके पशु-पक्षियोंको डराते हुए दो ही घड़ीमें तै करनेयोग्य मार्गसे चलकर भरद्वाज मुनिके समीप जा पहुँचे ॥ ९ ॥

श्रीरामचन्द्रनु आश्रमद सीमॆगॆ तलुपि तन्न धनुर्धर वेषदल्लि अल्लिय पशु-पक्षिगळन्नु हॆदरिसुत्ता मुहूर्तकाल दारियन्नु निश्चयिसि भरद्वाज मुनिगळ समीपक्कॆ होदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. aasaadya = having reached; aashramam = the hermitage; traasayan = and scaring; mR^iga pakshhiNaH = the beasts and birds(by his very appearance as a bowman); gatvaa = and having proceeded; adhvaanam = on the intervening path; muhuurtam = for a while; raamaH = Rama; upaagamat = approached; bharadvaajam = (the vicinity of) Bharadwaja.

अनुवादः

Having reached the hermitage and scaring the beasts and birds (by his very appearance as a bowman) and having proceeded on the intervening path for a while, Rama approached the vicinity of Bharadwaja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वाश्रममासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ ।
सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः ॥ १० ॥

ततः तु आश्रमम् आसाद्य मुनेर् दर्शन कान्क्षिणौ । सीतया अनुगतौ वीरौ दूरात् एव अवतस्थतुः ॥ २-५४-१०

आश्रममें पहुँचकर महर्षिके दर्शनकी इच्छावाले सीतासहित वे दोनों वीर कुछ दूरपर ही खड़े हो गये ॥

आश्रमक्कॆ तलुपि महर्षिय दर्शनद इच्छॆयुळ्ळ सीतासहित अवरिब्बरु वीररू स्वल्प दूर निन्तुकॊण्डरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. aasaadya = having arrived; asshramam = at the hermitage; viirau = the two valiant princes; darshanakaaN^kshhiNau = who wished to see; muneH = the sage; amugatai = accompanied; siitayaa = by Seetha; tataH = then; avatasthatuH = stood off; duuraadeva = at some distance.

अनुवादः

Arriving at the hermitage, the two valiant princes, who wished to see the sage, accompanied by Seetha, halted at first at some distance off.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ ११ ॥
हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागः कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥ १२ ॥

सप्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम् ।
संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ हुताग्निहोत्रं दृष्टैव महाभागः कृताञ्जलिः ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत् ॥

स प्रविश्य महात्मानमृषिम् शिष्यगणैर्वऋतम् । संशितव्रतमेकाग्रम् तपसा लब्धचक्षुषम् ॥ २-५४-११ हुत अग्नि होत्रम् दृष्ट्वा एव महा भागम् कृत अन्जलिः । रामः सौमित्रिणा सार्धम् सीतया च अभ्यवादयत् ॥ २-५४-१२

(दूर खड़े हो महर्षिके शिष्यसे अपने आगमनकी सूचना दिलवाकर भीतर आनेकी अनुमति प्राप्त कर लेनेके बाद) पर्णशालामें प्रवेश करके उन्होंने तपस्याके प्रभावसे तीनों कालोंकी सारी बातें देखनेकी दिव्य दृष्टि प्राप्त कर लेनेवाले एकाग्रचित्त तथा तीक्ष्ण व्रतधारी महात्मा भरद्वाज ऋषिका दर्शन किया, जो अग्निहोत्र करके शिष्योंसे घिरे हुए आसनपर विराजमान थे । महर्षिको देखते ही लक्ष्मण और सीतासहित महाभाग श्रीरामने हाथ जोड़कर उनके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ ११-१२ ॥

(दूरदल्लि निन्तु महर्षिय शिष्यर मूलक तानु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु कळिसि, बरलु अनुमतियन्नु पडॆदु) पर्णशालॆयन्नु प्रवेशिसि तपस्सिन प्रभावदिन्द मूरु लोकद ऎल्ल सङ्गतिगळन्नु नोडुव दिव्यदृष्टि प्राप्तिमाडिकॊण्डु, एकाग्रचित्त, तीक्ष्णव्रत धारी महात्मा भरद्वाज ऋषियन्नु दर्शिसिदरु. अवरु अग्निहोत्र मुगिसि शिष्यरिन्द सुत्तुवरॆदु आसनदल्लि विराजिसुत्तिद्दरु. महर्षियन्नु नोडुत्तले लक्ष्मण मत्तु सीतॆय सहित महाभाग श्रीरामनु कैमुगिदु अवर चरणगळिगॆ नमस्कार माडिदनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11;12. praveshya = entering; dR^ishhTvaiva = and; beholding = mahaatmaanam = the high-souled; R^ishhim = sage; samshitavaratam = of vivid vows; ekaagram = who had acquired undivided attention; chakshhushham = his glance; labdha = sharpened; tapasaa = through severe meditation; vR^itam = surrounded; shishhya; gaNaiH = by a group of disciples; hutaagnihotram = who had kindled; sacrificial fire; mahaabhaagam = the highly fortunate man; saH raamaH = that Rama; saumitriNaa saartham = together with Lakshmana; siitaayaacha = and Seetha; abhyavaadayat = greeted him with joined palms.

अनुवादः

Entering the hermitage and beholding the high-souled sage who was austere and contemplative, his glance sharpened through severe meditation, surrounded by a group of disciples, who had kindled sacrificial fire, the highly fortunate man as he was, Rama together with Lakshmana and Seetha greeted him with joined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ १३ ॥
भार्या ममेयं कल्याणी वैदेही जनकात्मजा ।
मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥ १४ ॥

न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः ।
पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ ॥ भार्या ममेयं कल्याणी वैदेही जनकात्मजा ।
मां चानुयता विजनं तपोवनमनिन्दिता ॥

न्यवेदयत च आत्मानम् तस्मै लक्ष्मण पूर्वजः । पुत्रौ दशरथस्य आवाम् भगवन् राम लक्ष्मणौ ॥ २-५४-१३ भार्या मम इयम् वैदेही कल्याणी जनक आत्मजा । माम् च अनुयाता विजनम् तपो वनम् अनिन्दिता ॥ २-५४-१४

तत्पश्चात् लक्ष्मणके बड़े भाई श्रीरघुनाथजीने उनसे इस प्रकार अपना परिचय दिया—‘भगवन्! हम दोनों राजा दशरथके पुत्र हैं । मेरा नाम राम और इनका लक्ष्मण है तथा ये विदेहराज जनककी पुत्री और मेरी कल्याणमयी पत्नी सती साध्वी सीता हैं, जो निर्जन तपोवनमें भी मेरा साथ देनेके लिये आयी हैं ॥ १३-१४ ॥

अनन्तर लक्ष्मणन अण्णनाद श्रीरामनु अवरिगॆ तन्न परिचयवन्नु कॊडुत्ता - पूज्यरे! नाविब्बरू दशरथराजन पुत्ररु. नन्न हॆसरु राम मत्तु इवनु लक्ष्मणनागिद्दानॆ, इवळु विदेहराजन पुत्रि मत्तु कल्याणमयि पत्नी सती-साध्वी सीतॆयागिद्दाळॆ. निर्जन तपोवनदल्लियू नन्नॊन्दिगॆ बन्दिरुवळु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. lakshmaNapuurvajaH = Rama(the elder brother of Lakshmana); nyavedayata = introduced; aatmaanam = himself; tasmai = to the sage (as follows:); bhagavan = Oh; venerable sage! avaam = we both; raamalakshhmaNau = are Rama and Lakshmana; putrau = the sons; dasharathasya = of Dasharatha.

अनुवादः

Rama (the elder brother of Lakshmana) introduced himself to the sage as follows: “Oh venerable sage! We both are Rama and Lakshmana the sons of Dasaratha.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. iyam = “here is” mama = my; kalyaaNii = blessed; aninditaa = and irreproachable; bharyaa = wife; vaidehi = Seetha; janakaatmajaa = daughter of Janaka; anuyataa = who has accompanied; maam = me; vijanam = to the lonely; tapovanam = forest suitable for religious austerities"

अनुवादः

“Here is my blessed and irreproachable wife Seetha, daughter of Janaka who has accompanied me to the lonely forest suitable for religious austerities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुजः प्रियः ।
अयमन्वगमद् भ्राता वनमेव धृतव्रतः ॥ १५ ॥

पित्रा प्रव्राज्यमानम् माम् सौमित्रिर् अनुजः प्रियः । अयम् अन्वगमद् भ्राता वनम् एव दृढ व्रतः ॥ २-५४-१५

‘पिताकी आज्ञासे मुझे वनकी ओर आते देख ये मेरे प्रिय अनुज भाई सुमित्राकुमार लक्ष्मण भी वनमें ही रहनेका व्रत लेकर मेरे पीछे-पीछे चले आये हैं ॥ १५ ॥

तन्दॆय आज्ञॆयिन्द नानु वनक्कॆ बरुवाग नन्न प्रिय तम्म सुमित्राकुमार लक्ष्मणनू काडिनल्ले इरुव व्रतवन्नु तॊट्टु नन्न हिन्दॆ-हिन्दॆ बन्दिरुवनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. pravraajyamaanam = “while I was being sent to exile; pitraa = by my father; ayam = this; priyaH = my beloved; anujaH = younger; bhraataa = brother; saumitriH = Lakshmana(son of Sumitra); dR^iDhavrataH = of firm vows; anvagamat = has(also) followed; maam = me; vanameva = to the forest.”

अनुवादः

“While I was being sent to exile by my father, my young and beloved brother Lakshmana (son of Sumitra) of firm vows has also followed me to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम् ।
धर्ममेवाचरिष्यामस्तत्र मूलफलाशनाः ॥ १६ ॥

पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेष्यामः तपो वनम् । धर्मम् एव आचरिष्यामः तत्र मूल फल अशनाः ॥ २-५४-१६

‘भगवन्! इस प्रकार पिताकी आज्ञासे हम तीनों तपोवनमें जायँगे और वहाँ फल-मूलका आहार करते हुए धर्मका ही आचरण करेंगे’ ॥ १६ ॥

पूज्यरे! ई प्रकार पितन आज्ञॆयिन्द नावु मूवरू तपोवनक्कॆ होगुवॆवु मत्तु अल्लि फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता धर्मवन्नु आचरिसुवॆवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. bhagavan = “Oh; venerable sage! niyuktaaH = commanded; pitraa = by our father; pravekshhyaamaH = we shall enter; tapovanam = a forest suitable for austerities; tatra = there; charishhyaamaH = we shall practise; dharmameva = asceticism alone; muulaphalaashanaa = living on roots and fruits.”

अनुवादः

“Oh, Venerable sage! Commanded by our father, we are entering a lonely forest to practise asceticism, living on roots and fruits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥ १७ ॥

तस्य तद्वचनमं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः ॥

तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज पुत्रस्य धीमतः । उपानयत धर्म आत्मा गाम् अर्घ्यम् उदकम् ततः ॥ २-५४-१७

परम बुद्धिमान् राजकुमार श्रीरामका वह वचन सुनकर धर्मात्मा भरद्वाज मुनिने उनके लिये आतिथ्य-सत्कारके रूपमें एक गौ तथा अर्घ्य-जल समर्पित किये ॥ १७ ॥

परमबुद्धिवन्त राजकुमार श्रीरामन ई मातन्नु केळि धर्मात्मा भरद्वाजरु अवनिगॆ आतिथ्य सत्कारदल्लि ऒन्दु गोवन्नु हागू अर्घ्यवन्नु समर्पिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. shrutvaa = hearing; tat vachanam = that word; tasya = of that; dhiimataH = virtuous; raajaputrasya = prince(Rama); dharmaatmaa = the pious minded Bharadwaja; tataH = then; upaanayata = offered; gaam = Madhuparka*; udakam = and water; arghyam = to wash his hands with.

अनुवादः

Hearing the words of that virtuous prince (Rama), the pious minded sage Bharadwaja then offered Madhuparka* as well as water to wash his hands with.

टिप्पनी

Comment: Madhuparka is a traditional offering which consists of a mixture of curds, butter, honey and the milk of the coconut as a welcome-drink.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान् ।
तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत् ॥ १८ ॥

उन तपस्वी महात्माने उन सबको नाना प्रकारके अन्न, रस और जंगली फल-मूल प्रदान किये । साथ ही उनके ठहरनेके लिये स्थानकी भी व्यवस्था की ॥ १८ ॥

आ तपस्वी महात्मरु अवरॆल्लरिगॆ नाना प्रकारद अन्न, रस हागू काडिन फल-मूलगळन्नु नीडिदरु. जॊतॆगॆ अवरिगॆ उळकॊळ्ळलु स्थळद व्यवस्थॆयन्नू माडिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. taptatapaaH = the sage; who had practiced austerities; dadau = gave; tebhyaH = them; annarasaan = delicacies; naanaavidhaan = of many kinds; vanyamuulaphalaashrayaan = prepared from wild roots and fruits; abhi akalpayat = (and) arranged for; vaasamchaiva = their accommodation.

अनुवादः

The sage, who had practiced austerities, gave them various kinds of delicacies prepared from wild roots and fruits and also arranged accommodation for them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः ।
राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनागतं मुनिः ॥ १९ ॥
प्रतिगृह्य तु तामर्चामुपविष्टं स राघवम् ।
भरद्वाजोऽब्रवीद् वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा ॥ २० ॥

मृग पक्षिभिर् आसीनो मुनिभिः च समन्ततः । रामम् आगतम् अभ्यर्च्य स्वागतेन आह तम् मुनिः ॥ २-५४-१९ प्रतिगृह्य च ताम् अर्चाम् उपविष्टम् स राघवम् । भरद्वाजो अब्रवीद् वाक्यम् धर्म युक्तम् इदम् तदा ॥ २-५४-२०

महर्षिके चारों ओर मृग, पक्षी और ऋषि-मुनि बैठे थे और उनके बीचमें वे विराजमान थे । उन्होंने अपने आश्रमपर अतिथिरूपमें पधारे हुए श्रीरामका स्वागतपूर्वक सत्कार किया । उनके उस सत्कारको ग्रहण करके श्रीरामचन्द्रजी जब आसनपर विराजमान हुए, तब भरद्वाजजीने उनसे यह धर्मयुक्त वचन कहा— ॥

महर्षिय सुत्तलू मृग, पक्षि मत्तु ऋषि-मुनिगळु कुळितिद्दरु. अवर नडुवॆ मुनिगळु विराजिसुत्तिद्दरु. अवरु तम्म आश्रमक्कॆ अतिथियागि आगमिसिद श्रीरामनिगॆ स्वागत सत्कार माडिदरु. अवर सत्कारवन्नु स्वीकरिसि श्रीरामनु आसनदल्लि विराजमानादाग भरद्वाजरु अवनल्लि ई धर्मयुक्त मातन्नाडिदरु.॥19-20॥

पदच्छेदः

19. abhyarchya = honouring; svaagatena = with words of welcome; muniH = the sage Bhardwaja; aasiinaH = seated; samantataH = being surrounded on all sides; mR^igapakshhibhiH = with beats; birds; munibhishcha = and hermits; aha = spoke; tam raamam = to that Rama (as follows)

अनुवादः

Honouring with words of welcome, the sage Bharadwaja seated, being surrounded on all sides with beasts, birds and hermits, spoke thus to Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

20. saH bharadvaajaH = that Bharadwaja; abraviit = said; idam vaakyam = these words; dharmayuktam = endowed with righteousness; tadaa = then; raaghavam = to Rama; upavishhTam = who had since taken his seat; pratigR^ihya = after accepting; taam = that; archaam = hospitality.

अनुवादः

Bharadwaja then said these endowed with righteousness to Rama, who had since taken his seat after accepting the aforesaid hospitality:

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्याम्यहमुपागतम् ।
श्रुतं तव मया चैव विवासनमकारणम् ॥ २१ ॥

चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वाम् इह आगतम् । श्रुतम् तव मया च इदम् विवासनम् अकारणम् ॥ २-५४-२१

‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम! मैं इस आश्रमपर दीर्घकालसे तुम्हारे शुभागमनकी प्रतीक्षा कर रहा हूँ (आज मेरा मनोरथ सफल हुआ है) । मैंने यह भी सुना है कि तुम्हें अकारण ही वनवास दे दिया गया है ॥ २१ ॥

ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामा! नानु ई आश्रमदल्लि दीर्घकालदिन्द निन्न शुभागमनवन्नु प्रतीक्षिसुत्तिद्दॆ. (इन्दु नन्न मनोरथ सफलवायितु) निनगॆ अकारणवागि वनवास विधिसलागिदॆ ऎन्दु नानु केळिरुवॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. pashyaami khalu = “In fact; I am seeing; tvaam = you; aagatam = coming; iha = here; chirasya = after a long time; kaakutstha = Oh scion of Kakutstha! idam = this; tava = your; akaaraNam = needless; vivaasanam = exile; shrutam cha = has also been heard; mayor = by me.”

अनुवादः

“In fact, I am seeing you, arriving here after a long time, Oh scion of Kakutstha! And I have heard of your unjust banishment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे ।
पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम् ॥ २२ ॥

अवकाशो विविक्तः अयम् महा नद्योह् समागमे । पुण्यः च रमणीयः च वसतु इह भगान् सुखम् ॥ २-५४-२२

‘गङ्गा और यमुना—इन दोनों महानदियोंके संगमके पासका यह स्थान बड़ा ही पवित्र और एकान्त है । यहाँकी प्राकृतिक छटा भी मनोरम है, अतः तुम यहीं सुखपूर्वक निवास करो’ ॥ २२ ॥

गङ्गा-यमुना ई ऎरडु महानदिगळ सङ्गमद समीपद ई स्थान बहळ पवित्र हागू एकान्तवागिदॆ. इल्लिय प्राकृतिक नोटवू मनोहरवागिदॆ. आद्दरिन्द नीनु इल्ले सुखवागिवासिसु.॥22॥

पदच्छेदः

22. ayam = this; avakaashaH = place; samaagame = at the confluence; mahaanadyoH = of the two great rivers; viviktaH = is secluded; puNyashcha = sacred; ramaNiiyashcha = and delightful; bhavaan = you; vasatu = dwell; iha = here; sukham = comfortably."

अनुवादः

“This holy place at the confluence of the two rivers is secluded and delightful. You stay here comfortably.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः ।
प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः ॥ २३ ॥

एवम् उक्तः तु वचनम् भरद्वाजेन राघवः । प्रत्युवाच शुभम् वाक्यम् रामः सर्व हिते रतः ॥ २-५४-२३

भरद्वाज मुनिके ऐसा कहनेपर समस्त प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले रघुकुलनन्दन श्रीरामने इन शुभ वचनोंके द्वारा उन्हें उत्तर दिया— ॥ २३ ॥

भरद्वाज मुनिगळु हीगॆ हेळिदाग समस्तप्राणिगळ हितदल्लि तत्परनाद रघुकुलनन्दन श्रीरामनु शुभवाक्यगळिन्द हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. vachanam = these words; uktam = having been spoken; evam = thus; bharadvaajena = by Bharadwaja; raamaH = Rama; raaghavaH = born in Raghu dynasty; rataH = interested; sarvahite = in the welfare of all; pratyuvaacha = replied; shubham = in these pleasant; vaakyam = words.

अनुवादः

Addressed in these words by Bharadwaja, Rama, born in Raghu dynasty, for his part, interested in the welfare of all, replied in the following pleasant words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः ।
सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम् ॥ २४ ॥
आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः ।
अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये ॥ २५ ॥

भगवन्न् इताअसन्नः पौर जानपदो जनः । सुदर्शमिह माम् प्रेक्ष्य मन्येऽह मिममाश्रमम् ॥ २-५४-२४ आगमिष्यति वैदेहीम् माम् च अपि प्रेक्षको जनः । अनेन कारणेन अहम् इह वासम् न रोचये ॥ २-५४-२५

‘भगवन्! मेरे नगर और जनपदके लोग यहाँसे बहुत निकट पड़ते हैं, अतः मैं समझता हूँ कि यहाँ मुझसे मिलना सुगम समझकर लोग इस आश्रमपर मुझे और सीताको देखनेके लिये प्रायः आते-जाते रहेंगे; इस कारण यहाँ निवास करना मुझे ठीक नहीं जान पड़ता ॥

पूज्यरे! नन्न नगर मत्तु कोसलद जनरु इल्लिगॆ बहळ हत्तिरदल्ले इद्दारॆ. आद्दरिन्द इल्लि नन्नॊन्दिगॆ भॆट्टियागुवुदु सुलभवॆन्दु तिळिदु ई आश्रमक्कॆ नन्नन्नु मत्तु सीतॆयन्नु नोडलु बन्दु-होगुत्ता इरुवरु. इदरिन्द इल्लि वासिसुवुदु सरि ऎन्दु ननगॆ तोरुवुदिल्ल.॥24-25॥

पदच्छेदः

24;25. janaH = the people; paurajaanapadaH = of the city and the rural folk; bhagavan = Oh venerable sir; aasannaH = are nearer; iha = to this place prekshhya = finding; maam = me; sudarsham = easy to behold; iha = at this place;; janaH = people; prekshhakaH = keen to see; vaidehiim = Seetha; maam chapi = and myself; aham = I; manye = presume; aagamishhyati = will make their appearance; imam aashramam = at this hermitage.

अनुवादः

“The people of the city and the rural folks Oh venerable sir, are nearer to this place. Finding me easy to see at this place, people keen to see Seetha and myself, I presume, will make their appearance at this hermitage. For this reason, I do not wish to stay here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमते यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा ॥ २६ ॥

एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम् ।
रमत यत्र वैदेहीसुखार्हा जनकात्मजा ॥

एक अन्ते पश्य भगवन्न् आश्रम स्थानम् उत्तमम् । रमते यत्र वैदेही सुख अर्हा जनक आत्मजा ॥ २-५४-२६

‘भगवन्! किसी एकान्त प्रदेशमें आश्रमके योग्य उत्तम स्थान देखिये (सोचकर बताइये), जहाँ सुख भोगनेके योग्य विदेहराजकुमारी जानकी प्रसन्नतापूर्वक रह सकें’ ॥ २६ ॥

स्वामि! यावुदादरू एकान्त प्रदेशदल्लि आश्रमक्कॆ योग्यवाद उत्तम स्थानवन्नु योचिसि तिळिसिरि. अल्लि सुखवन्नु अनुभविसलु योग्यळाद सीतॆयु सन्तोषदिन्द इरबल्लळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. pashya = “See; uttamam = some excellent; aashramasthaanam = site for a hermitage; ekaante = in some lonely place; bhagavan = Oh venereal sir; yatra = where; vaidehii = Seetha; janakaatmajaa = daughter of Janaka; sukhaarhaa = who deserves comfort; rameta = may find delight.”

अनुवादः

“See some excellent Seetha suitable for a hermitage in some lonely place, Oh venerable sir, where Seetha, the daughter of Janaka, who is worthy of every comfort, may find delight in it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः ।
राघवस्य तु तद् वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत् ॥ २७ ॥

एतत् श्रुत्वा शुभम् वाक्यम् भरद्वाजो महा मुनिः । राघवस्य ततः वाक्यम् अर्थ ग्राहकम् अब्रवीत् ॥ २-५४-२७

श्रीरामचन्द्रजीका यह शुभ वचन सुनकर महामुनि भरद्वाजजीने उनके उक्त उद्देश्यकी सिद्धिका बोध करानेवाली बात कही— ॥ २७ ॥

श्रीराम चन्द्रन ई शुभवचनवन्नु केळि, महामुनि भरद्वाजरु अवनु हेळिद उद्देशद सिद्धिगागि ई मातन्नु हेळिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. shrutvaa = hearing; etat = these; shubham = auspicious; vaakyam = words; raaghavasya = of Rama; bharadvaajaH = Bharadwaja; mahaa muniH = the great sage; tataH = then; abraviit = spoke; arthagraahakam = suggestive; vaakyam = words.

अनुवादः

Hearing these auspicious words of Rama, Bharadwaja the great sage then for his part spoke these suggestive words.

टिप्पनी

The said commentator. According to the latest measurements, the distance is calculated as eighty miles. Making allowance for the difference in the standard of measurement abtaining in those days the figure arrived at by the learned commentator appears to be fairly concet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यस्मिन् निवत्स्यसि ।
महर्षिसेवितः पुण्यः पर्वतः शुभदर्शनः ॥ २८ ॥

‘तात! यहाँसे दस कोस (अन्य व्याख्याके अनुसार ३० कोस)* की दूरीपर एक सुन्दर और महर्षियोंद्वारा सेवित परम पवित्र पर्वत है, जिसपर तुम्हें निवास करना होगा ॥ २८ ॥

\* रामायणशिरोमणिकार दस कोसका अर्थ तीस कोस करते हैं और ‘दश च दश च दश च’ ऐसी व्युत्पत्ति करके एकशेषके नियमानुसार एक ही दशका प्रयोग होनेपर भी उसे ३० संख्याका बोधक मानते हैं । प्रयागसे चित्रकूटकी दूरी लगभग २८ कोस मानी जाती है, जो उपर्युक्त संख्यासे मिलती-जुलती ही है । आधुनिक मापके अनुसार प्रयागसे चित्रकूट ८० मील है । इस हिसाबसे चालीस कोसकी दूरी हुई । परंतु पहलेका क्रोशमान आधुनिक मानसे कुछ बड़ा रहा होगा, तभी यह अन्तर है ।

अय्या! इल्लिन्द हत्तु हरदारि (क्रोश) (इतर व्याख्यानकारर प्रकार 30 हरदारि) दूरदल्लि ऒन्दु सुन्दर मत्तु महर्षिगळिन्द सेवित परमपवित्र पर्वतविदॆ. अल्लि नीवु वासिसबहुदु.॥28॥

गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः ।
चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः ॥ २९ ॥

‘उसपर बहुत-से लंगूर विचरते रहते हैं । वहाँ वानर और रीछ भी निवास करते हैं । वह पर्वत चित्रकूट नामसे विख्यात है और गन्धमादनके समान मनोहर है ॥

अदु गोलाङ्गूलगळिन्दलू, कपिगळिन्दलू, करडिगळिन्दलू तुम्बिदॆ. गन्धमादन पर्वतक्कॆ सदृशवागिरुव आ पर्वतक्कॆ चित्रकूटवॆन्दु हॆसरु.॥29॥

पदच्छेदः

28;29. dashakroshe = sixty miles*; itaH = from here; taataH = dear son; puNyaH = (lies) a sacred; giriH = mountain; yatra = on which; nivatsyasi = you will take up your dwelling; maharshhi sevitaH = which region is inhabited by great sage; sukha darshanaH = is charming to look at; sarvataH = from all sides; ;golaaNgauulacharitaH = infested by the black species of monkeys with a long tail; vaanara rakshhanishhevitaH = haunted by apes and bears; khyaataH = known by the name; chitrakuutaH iti = of Chitrakuta; gandhamaadana sannibhaH = which closely resembles Gandhamadana mountain.

अनुवादः

“Sixty miles from here, dear son, lies a sacred mountain on which you may takeup your dwelling, which region is inhabited by great sages, is charming to look at from all sides, infested by the black species of monkeys with a long tail, haunted by apes and bears, known by the name of Chitrakuta and which closely resembles Gandha maadana mountain.”

टिप्पनी

The author of commentary known by the name of Ramayana Siromani’construes the word Dasha’ in the sense that it should be split up as Dasha cha, Dasha cha, Dasha cha(meaning three times then = thirty Kroshes) Since 1 krosh= 2 miles, 30 kroshes= 60 miles and thus approximate to the figure worked out by the said commentator. According to the latest measurements, the distance is calculated as eighty miles. Making allowance for the difference in the standard of measurement abtaining in those days the figure arrived at by the learned commentator appears to be fairly concet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावता चित्रकूटस्य नरः शृङ्गाण्यवेक्षते ।
कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ ३० ॥

यावता चित्र कूटस्य नरः शृन्गाणि अवेक्षते । कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः ॥ २-५४-३०

‘जब मनुष्य चित्रकूटके शिखरोंका दर्शन कर लेता है, तब कल्याणकारी पुण्य कर्मोंका फल पा लेता है और कभी पापमें मन नहीं लगाता है ॥ ३० ॥

चित्रकूट शिखरगळन्नु दर्शिसुववरु कल्याणकर पुण्यकर्मगळ फलगळन्नु पडॆयुत्तानॆ मत्तु ऎन्दिगू पापगळिगॆ मनगॊडुवुदिल्ल.॥30॥

पदच्छेदः

30. yaavataa = " As long as naraH = a man; avekshhate = observes; shR^iNgaani = the peaks; chitrakuutasya = of Chitrakuta mountain; samaadhatte = he will perform; kalyaaNaani = virtuous acts; nakurute = and never sets; manaH = his mind; paape = on sin."

अनुवादः

“As long as a man observes the peaks of Chitrakuta mountain, he will perform virtuous deeds and will never set his mind on a sin.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम् ।
तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह ॥ ३१ ॥

ऋषयः तत्र बहवो विहृत्य शरदाम् शतम् । तपसा दिवम् आरूधाः कपाल शिरसा सह ॥ २-५४-३१

‘वहाँ बहुत-से ऋषि, जिनके सिरके बाल वृद्धावस्थाके कारण खोपड़ीकी भाँति सफेद हो गये थे, तपस्याद्वारा सैकड़ों वर्षोंतक क्रीड़ा करके स्वर्गलोकको चले गये हैं ॥

अल्लि वृद्धावस्थॆय कारण तलॆगूदलु नॆरॆत अनेक ऋषिगळु नूरारु वर्षगळकाल तपस्सन्नु माडुत्ता विहरिसुत्ता सशरीररागिये स्वर्गक्कॆ तॆरळिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tatra = there( on that mountain); bhavaH = many; R^ishhayaH = sages; sharadaam shatam = (having spent) hundred winters; tapasaa = in austerities; vihR^itya = as though in sport; aaruudhaaH = ascended; divam = to heaven; kapaala shirasaa saha = in company of Shiva (attaining final emancipation)

अनुवादः

“On that mountain, many sages having spent hundred years in austerities as though in sport , ascended to heaven, duly attaining their final emancipation.”

टिप्पनी

Kapaala Shiras is the name of Shiva which means happiness or final emancipation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतः सुखम् ।
इह वा वनवासाय वस राम मया सह ॥ ३२ ॥

प्रविविक्तम् अहम् मन्ये तम् वासम् भवतः सुखम् । इह वा वन वासाय वस राम मया सह ॥ २-५४-३२

‘उसी पर्वतको मैं तुम्हारे लिये एकान्तवासके योग्य और सुखद मानता हूँ अथवा श्रीराम! तुम वनवासके उद्देश्यसे मेरे साथ इस आश्रमपर ही रहो’ ॥ ३२ ॥

अदे पर्वतवन्नु निनगागि एकान्तवासक्कॆ योग्य मत्तु सुखमयवॆन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ अथवा श्रीरामा! नीनु वनवासद उद्देशदिन्द नन्नॊन्दिगॆ इदे आश्रमदल्लि इरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. aham = “I; manye = consider; tam vaasam = that abode(on the mountain) praviviktam = to be a very lonely; sukham = and comfortable one; bhavataH = for you; iha vaa = or here itself; vasa = stay; mayaa saha = with me; vanavaasaaya = for the period of exile; raama = Oh; Rama!'

अनुवादः

“I consider that mountain to be a very lonely and comfortable place for you to live in. Orelse stay with m here itself, during the period of your exile, Oh Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम् ।
सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह हर्षयन् ॥ ३३ ॥

स रामम् सर्व कामैअः तम् भरद्वाजः प्रिय अतिथिम् । सभार्यम् सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित् ॥ २-५४-३३

ऐसा कहकर भरद्वाजजीने पत्नी और भ्रातासहित प्रिय अतिथि श्रीरामका हर्ष बढ़ाते हुए सब प्रकारकी मनोवाञ्छित वस्तुओंद्वारा उन सबका आतिथ्यसत्कार किया ॥ ३३ ॥

हीगॆ हेळि भरद्वाजरु सीता-लक्ष्मण सहित प्रिय अतिथि श्रीरामन हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता ऎल्ल रीतिय मनोवाञ्छित वस्तुगळिन्द अवरॆल्लर अतिथिसत्कार माडिदरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. saH bharadvaajaH = that Bharadwaja; dharmavit = the pious man; pratijagraaha = entertained; priyaatithim = his beloved guest; tam raamam = that Rama; sa bhaaryam = with his consort; bhraatraa sahacha = and with his brother Lakshmana; sarvakaamaiH = with all desired objects.

अनुवादः

The pious sage Bharadwaja fulfilled all desires of Rama; who was his beloved guest and who was accompanied by his consort, Seetha and his brother, Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः ।
प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ ३४ ॥

तस्य प्रयागे रामस्य तम् महर्षिम् उपेयुषः । प्रपन्ना रजनी पुण्या चित्राः कथयतः कथाः ॥ २-५४-३४

प्रयागमें श्रीरामचन्द्रजी महर्षिके पास बैठकर विचित्र बातें करते रहे, इतनेमें ही पुण्यमयी रात्रिका आगमन हुआ ॥ ३४ ॥

प्रयागदल्लि श्रीरामचन्द्रनु महर्षिगळ बळि कुळितु विचित्र मातुगळन्नाडुत्ता इद्दनु, अष्टरल्लि पुण्यमय रात्रिय आगमनवायितु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tasya raamasya = (while) that Rama; upeynshhaH = having approached; tam maharshhim = that great sage; prayaage = at Prayaga(the confluence of Ganga and Yamuna); kathayataH = was talking; chitraah = on various; kathaaH = matters; puNyaa = the auspicious; rajanii = night; prasannaa = arrived.

अनुवादः

While Rama, having approached that great sage at Prayaga(the confluence of Ganga and Yamuna), was discoursing on various topics, the auspicious night arrived.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत् सुखम् ॥ ३५ ॥

सीतातृतीय काकुत्स्थह् परिश्रान्तः सुखोचितः । भरद्वाजाश्रमे रम्ये ताम् रात्रि मवस्त्सुखम् ॥ २-५४-३५

वे सुख भोगनेयोग्य होनेपर भी परिश्रमसे बहुत थक गये थे, इसलिये भरद्वाज मुनिके उस मनोहर आश्रममें श्रीरामने लक्ष्मण और सीताके साथ सुखपूर्वक वह रात्रि व्यतीत की ॥ ३५ ॥

सुखवन्नु अनुभविसलु योग्यराद अवरु बहळ बळलिहोगिद्दरु; अदरिन्द भरद्वाजर मनोहर आश्रमदल्लि श्रीरामनु लक्ष्मण मत्तु सीतॆयॊन्दिगॆ सुखवागि आ रात्रियन्नु कळॆदरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. parishraantaH = greatly fatigued; kaakutsthaH = Rama(scion of Kakutstha) siitaatR^itiiyaH = (accompanied by) Seetha as the third (Lakshmana being the second); sukhochitaH = and desered all comforts; suham = happily; avasat = spent; taam raatrim = that night; ramie = at the lovely; bhardvaajaashrame = hermitage of Bharadwaja.

अनुवादः

Greatly fatigued, Rama(Scion of Kakutstha) accompanied by Seetha as the third (Lakshmana being the second) who was accustmed to all comforts, happily spent that night at the lovely hermitage of Bharadwaja.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभातायां तु शर्वर्यां भरद्वाजमुपागमत् ।
उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ ३६ ॥

प्रभातायाम् रजन्याम् तु भरद्वाजम् उपागमत् । उवाच नर शार्दूलो मुनिम् ज्वलित तेजसम् ॥ २-५४-३६

तदनन्तर जब रात बीती और प्रातःकाल हुआ, तब पुरुषसिंह श्रीराम प्रज्वलित तेजवाले भरद्वाज मुनिके पास गये और बोले— ॥ ३६ ॥

अनन्तर रात्रि कळॆदु प्रातःकालवादाग पुरुषसिंह श्रीरामनु प्रज्वलित अग्नियन्तॆ तेजस्सुळ्ळ भरद्वाज मुनिय बळिगॆ बन्दु हेळिदनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. rajan yam = (when) the night; prabhaataayaam = was gleaming into a dawn; narashaarduulaH = Rama; the lion among men; upaagamat = approached; munim = the sage; bharadvaajam = Bharadwaja; jvalita tejasam = gleaming with resplendence; uvaacha = (and) spoke (as follows).

अनुवादः

When the night was gleaming into a dawn, Rama the lion among men approached the sage Bharadwaja, who was gleaming with resplendence and spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे ।
उषिताः स्मोऽह वसतिमनुजानातु नो भवान् ॥ ३७ ॥

शर्वरीम् भवनन्न् अद्य सत्य शील तव आश्रमे । उषिताः स्म इह वसतिम् अनुजानातु नो भवान् ॥ २-५४-३७

‘भगवन्! आप स्वभावतः सत्य बोलनेवाले हैं । आज हमलोगोंने आपके आश्रममें बड़े आरामसे रात बितायी है, अब आप हमें आगेके गन्तव्य-स्थानपर जानेके लिये आज्ञा प्रदान करें’ ॥ ३७ ॥

पूज्यरे! तावु स्वभावतः सत्यवन्ने मातनाडुववरु. इन्दु नावु निम्म आश्रमदल्लि बहळ सुखवागि रात्रॆयन्नु कळॆदॆवु. ईग नीवु मुन्दिन नम्म गन्तव्य-स्थानक्कॆ होगलु अप्पणॆ कॊडिरि.॥37॥

पदच्छेदः

ushhitaaH sma = " we have stayed; iha tava aashrame = in this; you hermitage; sharvariim = for the night; bhagavan = Oh; venerable sir; satya shiila = practicing truthfulness ! adya = now; bhavaan = you; anujaanaatu = give permission; naH = to us; vasatim = for fixing our residence.”

अनुवादः

“We have lodged in your hermitage tonight, Oh venerable sir! (Pray) you give us permission for fixing our residence now, Oh sage practicing truthfulness !”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥ ३८ ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल ।

रात्र्यां तु तस्यां व्यष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम् ।
मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह ॥
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबल ।

रात्र्याम् तु तस्याम् व्युष्टायाम् भरद्वाजो अब्रवीद् इदम् । मधु मूल फल उपेतम् चित्र कूटम् व्रज इति ह ॥ २-५४-३८

रात बीतने और सबेरा होनेपर श्रीरामके इस प्रकार पूछनेपर भरद्वाजजीने कहा—‘महाबली श्रीराम! तुम मधुर फल-मूलसे सम्पन्न चित्रकूट पर्वतपर जाओ । मैं उसीको तुम्हारे लिये उपयुक्त निवासस्थान मानता हूँ ॥

रात्रि कळॆदु बॆळगादाग श्रीरामनु हीगॆ केळिदाग भरद्वाजरु हेळिदरु - महाबलि श्रीराम! नीनु मधुर फल-मूलगळिन्द सम्पन्न चित्रकूट पर्वतक्कॆ होगु. नानु अदन्ने निनगागि उपयुक्त निवासस्थानवॆन्दु तिळियुत्तेनॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. tasyaam = that; raatryaam = night; vyushhTaayaam = having come to an end; bharadvaaja = Bhardwaja; abraviit = spoke; idam = these words; iti = thus; vraja = “proceed; chitrakuutam = to Chitrakuta; madhu muula phalopetam = rich in honey; tubers and fruits.”

अनुवादः

That night having come to an end, Bharadwaja replied for his part, as follows: “Proced to Chitrakuta, rich in honey, tubers and fruits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः ॥ ३९ ॥
मयूरनादाभिरतो गजराजनिषेवितः ।
गम्यतां भवता शैलश्चित्रकूटः स विश्रुतः ॥ ४० ॥

नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितह् । २-५४-३९ मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः । २-५४-४० पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।

‘वह सुविख्यात चित्रकूट पर्वत नाना प्रकारके वृक्षोंसे हरा-भरा है । वहाँ बहुत-से किन्नर और सर्प निवास करते हैं । मोरोंके कलरवोंसे वह और भी रमणीय प्रतीत होता है । बहुत-से गजराज उस पर्वतका सेवन करते हैं । तुम वहीं चले जाओ ॥ ३९-४० ॥

आ सुविख्यात चित्रकूट पर्वतवु नाना प्रकारद वृक्षगळिन्द व्याप्तवागि, अल्लि अनेक किन्नररु मत्तु सर्पगळु वासिसुत्तवॆ. नविलुगळ कलरवदिन्द अदु इन्नू रमणीयवागि काणुत्तदॆ. अनेक गज राजगळु आ पर्वतदल्लि सञ्चरिसुत्तवॆ. नीनु अल्लिगॆ होगु.॥39-40॥

पदच्छेदः

39;40. manye = “I consider; vaasam = the abode(of Chitakuta); oupayikam = the right place; tava = for you; raama = Oh Rama; mahaa bala = possessed of great strength! Bhavataa = you; gamyataam = set off for; saH = that; vishrutaH = well known; puNyashcha = sacred; ramaNiiyashcha = and lovely; chitrakuuTa shailaH = mountain; Chitrakuta; naanaagagaNopetaH = which is adorned with clusters of trees of every description; kinnaroraga sevitaH = frequented by Kinnaras and Nagas; mayuura naadaabhirutaH = is rendered charming by the cries of peapcocks; gaja raja niveshhitaH = and infested with lordly elephants; bahumuula phalaayutaH = and bountiful with tubers and fruits.

अनुवादः

“I consider the abode of Chitrakuta as the right place for you to stay, Oh Rama, possessed of great strength! You set off for that well-known, sacred and lovely mountain, Chitrakuta which is adoned with clusters of trees of every description, frequented by Kinnaras and Nagas, is rendered charming by the cried of peacocks and infested with lordly elephants and bountiful with tubers and fruits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः ।
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चैव हि ॥ ४१ ॥
विचरन्ति वनान्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव ।
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान् ।
चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव ॥ ४२ ॥

तत्र कुन्जर यूथानि मृग यूथानि च अभितः ॥ २-५४-४१ विचरन्ति वन अन्तेषु तानि द्रक्ष्यसि राघव । सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्धरनिर्घरान् ॥ २-५४-४२ चरतः सीतया सार्धम् नन्दिष्यति मनस्तव ।

‘वह पर्वत परम पवित्र, रमणीय तथा बहुसंख्यक फल-मूलोंसे सम्पन्न है । वहाँ झुंड-के-झुंड हाथी और हिरन वनके भीतर विचरते रहते हैं । रघुनन्दन! तुम उन सबको प्रत्यक्ष देखोगे । मन्दाकिनी नदी, अनेकानेक जलस्रोत, पर्वतशिखर, गुफा, कन्दरा और झरने भी तुम्हारे देखनेमें आयेंगे । वह पर्वत सीताके साथ विचरते हुए तुम्हारे मनको आनन्द प्रदान करेगा ॥ ४१-४२ ॥

आ पर्वतवु परमपवित्र, रमणीय हागू असङ्ख्य फल-मूलगळिन्द सम्पन्नवागिदॆ. अल्लि आनॆगळ हिण्डुगळु मत्तु जिङ्कॆगळु काडिनल्लि ओडाडुत्तिरुववु. रघुनन्दन! नीनु अवॆल्लवन्नु प्रत्यक्षवागि नोडुवॆयन्तॆ. मन्दाकिनी नदी, अनेक जलपातगळु, पर्वत शिखरगळु, गुहॆगळु, कन्दकगळु, सण्ण-सण्ण झरिगळु निनगॆ कण्डुबरुववु. आ पर्वतवु सीतॆयॊन्दिगॆ विचरिसुव निन्न मनस्सिगॆ मुद नीडुवुदु.॥41-42॥

पदच्छेदः

41.kiNjarayuuthami = (since) herds of elephants; mR^igayuuthani = and troops of deer; vicharanti = wander; abhitaH = all around; vanaante = in the woodlands; tatra = there; drakshhyasi = you will visibly notice; taani = them; raaghava = Oh rama!

अनुवादः

“Since herds of elephants and troops of deer wander all around in the woodlands there, you will visibly notice them Oh Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. charataH = Roaming about; siitayaa saartham = with Seetha; tava = your; manaH = mind; nandishhyati = will be delighted(to see) saritprasravaNaprasthaan = rivers; cascades; peaks of mountains; dariikandara nirjharaan = fissures in rocks; caves and rivulets.

अनुवादः

“Roaming about with Seetha, your mind will be delighted to see rivers, cascades, peaks of mountains, fissures in rocks, caves and rivulets.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रहृष्टकोयष्टिभकोकिलस्वनै-
र्विनोदयन्तं च सुखं परं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः
सुरम्यमासाद्य समावसाश्रयम् ॥ ४३ ॥

प्रहृष्टकोयष्टिभकोकिलस्वनै-
र्विनोदयन्त च सुखं परं शिवम् ।
मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः
सुरम्यमासाद्य समावसाश्रयम् ॥

प्रहृष्ट कोयष्टिक कोकिल स्वनैः । र्विनादितम् तम् वसुधा धरम् शिवम् । मृगैः च मत्तैः बहुभिः च कुन्जरैः । सुरम्यम् आसाद्य समावस आश्रमम् ॥ २-५४-४३

‘हर्षमें भरे हुए टिट्टिभ और कोकिलोंके कलरवोंद्वारा वह पर्वत यात्रियोंका मनोरञ्जन-सा करता है । वह परम सुखद एवं कल्याणकारी है, मदमत्त मृगों और बहुसंख्यक मतवाले हाथियोंने उसकी रमणीयताको और बढ़ा दिया है । तुम उसी पर्वतपर जाकर डेरा डालो और उसमें निवास करो’ ॥ ४३ ॥

हर्षदिन्द टिट्टिभ पक्षिगळु मत्तु कोगिलॆगळ कलरवदिन्द आ पर्वतवु यात्रिगळ मनोरञ्जनॆ माडुवन्तिदॆ. अदु परम सुखमय, कल्याणकारियागिदॆ. मदमत्त मृगगळिन्द मत्तु असङ्ख्य मत्तगजगळिन्द अदर रमणीयतॆ हॆच्चागिदॆ. नीनु अदे पर्वतक्कॆ होगि आश्रम रचिसि अदरल्लि वासिसु.॥43॥

पदच्छेदः

43. samavaasa = Settle down; aashramam = in a hermitage; aasaadya = after reaching; shivam = the auspicious; suramyam = and absolutely beautiful; vasudhaadharam = Chitrakuta mountain; vinaaditam = reverberant in all directions; prahR^ishhTakoyashhTika kokila svanaiH = with the notes of small white craves and cuckoo birds; bahubhiH = and with many; mR^igaishcha = deer and; kuNjaraishcha = elephants; mattaiH = in rut.”

अनुवादः

“After reaching the auspicious and absolutely beautiful Chitrakuta mountain, reveberant in all direction with the notes of small white cranes and cucukoo birds as well as with many kinds of deer and elephants in rut, settle down there in a hermitage.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥54॥