०५२ गङ्गातरणम्-सुमन्त्रविसर्जनं च

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

As per instructions of Rama, Guha gets a boat ready. Sumantra requests Rama to take him as a personal attendant to the forest, but Rama declines his offer and after reasoning with him, sends him back to Ayodhya. Rama and Lakshmana matted their hair with the latex of a banyan tree procured by Guha. On reaching the middle of the stream, Sita offers prayers to Mother Ganga (the deity presiding over the stream) and after crossing the river, all the three halt for the night at the foot of a tree.

स्रोतः: valmikiramayan.net

52. श्रीरामकी आज्ञासे गुहका नाव मँगाना, श्रीरामका सुमन्त्रको समझा-बुझाकर अयोध्यापुरी लौट जानेके लिये आज्ञा देना और माता-पिता आदिसे कहनेके लिये संदेश सुनाना, सुमन्त्रके वनमें ही चलनेके लिये आग्रह करनेपर श्रीरामका उन्हें युक्तिपूर्वक समझाकर लौटनेके लिये विवश करना, फिर तीनोंका नावपर बैठना,सीताकी गङ्गाजीसे प्रार्थना, नावसे पार उतरकर श्रीराम आदिका वत्सदेशमें पहुँचना और सायंकालमें एक वृक्षके नीचे रहनेके लिये जाना

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ १ ॥

प्रभातायाम् तु शर्वर्याम् पृथु वृक्षा महा यशाः । उवाच रामः सौमित्रिम् लक्ष्मणम् शुभ लक्षणम् ॥ २-५२-१

जब रात बीती और प्रभात हुआ, उस समय विशाल वक्षवाले महायशस्वी श्रीरामने शुभलक्षणसम्पन्न सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

रात्रि कळॆदु बॆळगादाग विशाल वक्षस्थळवुळ्ळ महा यशस्वी श्रीरामनु शुभलक्षणसम्पन्न सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनल्लि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. sharvaryaam = night; prabhataayaamtu = having given way to dawn; raamaH = Rama; pR^ithuvakshhaaH = the man with a broad chest; mahaayashaaH = (and) the illustrious; uvaacha = said; lakshhmaNam = to Lakshmana; soumitrim = the son of Sumitra; shubhalakshhaNam = endowed with auspicious signs.

अनुवादः

That night having given way to dawn, the illustrious Rama with a broad chest spoke (as follows) to Lakshmana, the son of Sumitra and who was endowed with auspicious signs :

स्रोतः: valmikiramayan.net

भास्करोदयकालोऽसौ गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ २ ॥

भास्कर उदय कालो अयम् गता भगवती निशा । असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलः तात कूजति ॥ २-५२-२

‘तात! भगवती रात्रि व्यतीत हो गयी । अब सूर्योदयका समय आ पहुँचा है । वह अत्यन्त कालेरंगका पक्षी कोकिल कुहू-कुहू बोल रहा है ॥ २ ॥

अय्या! भगवति रात्रियु कळॆदुहोयितु. ई सूर्योदयद समय बन्दिदॆ. अत्यन्त कप्पाद कोगिलॆयु कुहू-कुहू ऎन्दु कूगुत्तिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. taata = “Oh; dear brother. ayam = This; bhaaskarodaya kaalaH = is the hour of sunrise. bhagavatii = The auspicious; nishaa = night; gataa = has departed. vihagaH = That bird; sukR^ishhNaH = of dark plumage; asou kokilaH = the cuckoo; kuujati = is singing”.

अनुवादः

“Oh, dear brother! This is the hour of sunrise. The auspicious night has departed. That bird of dark plumage, the cuckoo, is singing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ ३ ॥

‘वनमें अव्यक्त शब्द करनेवाले मयूरोंकी केकावाणी भी सुनायी देती है; अतः सौम्य! अब हमें तीव्र गतिसे बहनेवाली समुद्रगामिनी गङ्गाजीके पार उतरना चाहिये’ ॥

काडिनिन्द नविलुगळ आनन्दोत्साहध्वनि केळि बरुत्तिदॆ. आद्दरिन्द सौम्य! ईग नावु वेगवागि समुद्रद कडॆगॆ हरियुत्तिरुव गङ्गॆयन्नु दाटबेकु.॥3॥

पदच्छेदः

3. nirghoshhaH = the cries; barhiNaanaam = of peacocks; nadataam = resounding; vane = in the forest; shruuyate = are being heard. soumya = Oh; good brother! taraama = (let us) cross; shiighragaam = the swift-flowing; jaahnaviim** = Ganga river; saagaram gamaam = that gushes to the sea."

अनुवादः

“Oh, good brother! Hear the cries of peacocks resounding in the forest. Let us cross the swift-flowing Ganga River that gushes to the sea.”

टिप्पनी

–***-The river Ganga, when brought down from heaven by the austerities of Emperor Bhagiratha, followed the latter to the subterranean regions in order to consecrate the remains of his great grand uncles. In its course, it inundated the sacrificial ground of king Jahnu, who in his anger, drank up its waters. But the gods and sages and particularly Bhagiratha appeased his anger and he consented to release the waters through his ears. The river is thereafter regarded as his daughter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद् भ्रातुरग्रतः ॥ ४ ॥

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर् मित्र नन्दनः । गुहम् आमन्त्र्य सूतम् च सो अतिष्ठद् भ्रातुर् अग्रतः ॥ २-५२-४

मित्रोंको आनन्दित करनेवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मणने श्रीरामचन्द्रजीके कथनका अभिप्राय समझकर गुह और सुमन्त्रको बुलाकर पार उतरनेकी व्यवस्था करनेके लिये कहा और स्वयं वे भाईके सामने आकर खड़े हो गये ॥

मित्ररिगॆ आनन्द कॊडुव सौमित्रि लक्ष्मणनु श्रीरामन अभिप्राय तिळिदु गुह मत्तु सुमन्त्ररन्नु करॆदु गङ्गॆ दाटलु व्यवस्थॆ माडिरॆन्दु हेळि, अण्णन मुन्दॆ कैमुगिदुकॊण्डु निन्तुकॊण्डनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. saH soumitriH = that Lakshmana; mitranandanaH = who makes his friends happy; viG^yaaya = having understood; vachaH = the words; raamasya = of Rama; aamantrya = called; guham = Guha; suutamcha = and Sumantra; atishhTat = and stood; agrataH = in front; bhraatuH = of his brother.

अनुवादः

Lakshmana, the delight of his friends, having understood the words of Rama, called Guha as well as Sumantra and stood in front of his brother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ ५ ॥

स तु रामस्य वचनम् निशम्य प्रतिगृह्य च । स्थपतिस्तूर्णमाहुय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ २-५२-५

श्रीरामचन्द्रजीका वचन सुनकर उनका आदेश शिरोधार्य करके निषादराजने तुरंत अपने सचिवोंको बुलाया और इस प्रकार कहा— ॥ ५ ॥

श्रीरामचन्द्रन मातन्नु केळि अवन अप्पणॆयन्नु शिरसावहिसि निषादरादनु कूडले तन्न सचिवनन्नु करॆदु हेळिदनु-॥5॥

पदच्छेदः

5. nishamya = hearing; vachanam = the words; raamasya = of Rama; saH sthapatiH = that Guha; tuurNam = quickly; pratigR^ihyacha = received them; aahuuya = invited; sachivaan = his ministers; abraviit = and spoke; idam = these words:

अनुवादः

Hearing the command of Rama, Guha quickly received it, invited his ministers and spoke to them as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्यवाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ ६ ॥

अस्य वाहनसम्युक्ताम् कर्णग्राहवतीम् शुभाम् । सुप्रताराम् दृढाम् तीर्खे शीग्रम् नावमुपाहर ॥ २-५२-६

‘तुम घाटपर शीघ्र ही एक ऐसी नाव ले आओ, जो मजबूत होनेके साथ ही सुगमतापूर्वक खेनेयोग्य हो, उसमें डाँड़ लगा हुआ हो, कर्णधार बैठा हो तथा वह नाव देखनेमें सुन्दर हो’ ॥ ६ ॥

नीनु बेगने नदीतीरक्कॆ होगि ऒन्दु नावॆयन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा. अदु गट्टिमुट्टागिद्दु, सुलभवागि नडॆसुवन्तिरबेकु. अदरल्लि कर्णधार नावॆयन्नु नडॆसुववनिद्दु, सुन्दरवागिरबेकु.॥6॥

पदच्छेदः

6. asya = for the sake of Rama; shiighram = quickly; upaahara = bring; tiirthe = to the landing place; naavam = a boat; vaahana samyuktaam = accompanied by a boatman; karNagraahavatiim = and having a helmsman in it; shubhaam = beautiful; suprataaraam = which can easily ferry across; dR^iDhaam = and solidly constructed.

अनुवादः

“Let a beautiful boat that is solidly constructed, sails well and a helmsman in it, be brought to the bank to carry this hero across!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं निशम्य गुहादेशं गुहामात्यो गतो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ ७ ॥

तं निशम्य गुहादेशं गुहमात्यो गतो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥

तम् निशम्य समादेशम् गुहामात्यगणो महान् । उपोह्य रुचिराम् नावम् गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ २-५२-७

निषादराज गुहका वह आदेश सुनकर उसका महान् मन्त्री गया और एक सुन्दर नाव घाटपर पहुँचाकर उसने गुहको इसकी सूचना दी ॥ ७ ॥

निषादराज गुहन आदेशवन्नु केळि आ महामन्त्रि होगि ऒन्दु सुन्दरवाद नावॆयन्नु दडदल्लि तन्दिरिसि, गुहनिगॆ अदर सूचनॆ कॊट्टनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. nishamya = hearing; tam = that; samaadesham = command; mahaan guhaamaatya gaNaH = the chief minister of Guha; upohya = brought; ruchiraam = a charming; naavam = boat; pratyavedayat = ( and) reported the matter; guhaaya = to Guha.

अनुवादः

Hearing that command, the chief minister of King Guha brought a charming boat to the bank and reported the matter to Guha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ ८ ॥

तब गुहने हाथ जोड़कर श्रीरामचन्द्रजीसे कहा—‘देव! यह नौका उपस्थित है; बताइये, इस समय आपकी और क्या सेवा करूँ? ॥ ८ ॥

आग गुहनु कैमुगिदु श्रीरामचन्द्रनल्लि हेळिदनु- देवा! नौकॆ सिद्धवागिदॆ. इन्नु निम्म याव सेवॆ माडलि.॥8॥

पदच्छेदः

8. tataH = then; guhaH = Guha; bhuutvaa = became; praaNjaliH = one with folded hands; abraviit = and spoke; raaghavam = to Rama: devaH = “Oh; Lord! ; iyam = This; nouH = boat; upasthitaa = has arrived; kim = what; bhuuyaH = more; karavaaNi = can I do; te = for you”

अनुवादः

Then, Guha with folded hands spoke to Rama as follows: “Oh, Lord! Here, the boat has arrived. What more can I do for you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगामिनीम् ।
नौरियं पुरुषव्याघ्र शीघ्रमारोह सुव्रत ॥ ९ ॥

तवामरसुतप्रख्य तर्तुम् सागरगाम् नदीम् । नौरियम् पुरुषव्याग्र! ताम् त्वमारोह सुव्रत! ॥ २-५२-९

‘देवकुमारके समान तेजस्वी तथा उत्तम व्रतकापालन करनेवाले पुरुषसिंह श्रीराम! समुद्रगामिनी गङ्गानदीको पार करनेके लिये आपकी सेवामें यह नाव आ गयी है, अब आप शीघ्र इसपर आरूढ़ होइये’ ॥ ९ ॥

देवकुमारनन्तॆ तेजस्वी, सुव्रत पुरषसिंह श्रीरामा! समुद्रगामिनी गङ्गानदियन्नु दाटलु निम्म सेवॆगागि ई नावॆ बन्दिदॆ; ईग तावु बेगनॆ इदर मेलॆ आरूढरागिरि.॥9॥

पदच्छेदः

9. purushha vyaaghra = Oh; tiger among men! amarasuta prakhya = Oh; Rama resembling a son of divinity! iyam = This; nouH = is the boat; tava = for you; tartum = to cross; nadiim = the river; saagaragaam = which flows into the sea. suvrata = Oh; virtuous one! tvam = You; aaroha = ascend; taam = it.

अनुवादः

“Oh, tiger among men! Oh, Rama resembling a son of divinity! Here is the boat for you to cross the river, which flows into the sea. Oh, virtuous one! (Pray) get into it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ १० ॥

तब महातेजस्वी श्रीराम गुहसे इस प्रकार बोले—‘सखे! तुमने मेरा सारा मनोरथ पूर्ण कर दिया, अब शीघ्र ही सब सामान नावपर चढ़ाओ’ ॥ १० ॥

आग महातेजस्वी श्रीरामनु गुहनल्लि हेळिदनु- सखने! नीनु नन्न ऎल्ल मनोरथवन्नु पूर्णगॊळिसिरुवॆ. ईग शीघ्रवागि ई नावॆयल्लि नम्मन्नु हत्तिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. atha = then; raamaH = Rama; mahaa tejaaH = with great splendor; uvaacha = spoke; idam = these; vachaH = words; guham = to Guha; iti = thus; asmi = “I became; kR^ita kaamaH = one whose desire has been accomplished; bhavataa = by you. aaropyataam = Let us embark shiighram = with speed”.

अनुवादः

Then, Rama with great splendor, spoke to Guha as follows: “My desire has been accomplished by you. Let us embark with all speed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तां गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ ११ ॥

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तां गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥

ततः कलापान् सम्नह्य खड्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ । जग्मतुर् येन तौ गन्गाम् सीतया सह राघवौ ॥ २-५२-११

यह कहकर श्रीराम और लक्ष्मणने कवच धारण करके तरकस एवं तलवार बाँधी तथा धनुष लेकर वे दोनों भाई जिस मार्गसे सब लोग घाटपर जाया करते थे, उसीसे सीताके साथ गङ्गाजीके तटपर गये ॥ ११ ॥

हीगॆ हेळि श्रीराम-लक्ष्मणरु कवचवन्नु धरिसि, बत्तळिकॆ, खड्गवन्नु कट्टिकॊण्डु धनुस्सन्नु हिडिदु अवरिब्बरू सीतॆयॊन्दिगॆ नदितीरक्कॆ बन्दरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH = then; tou raaghavou = both Rama and Lakshmana; siitayaasaha = along with Sita;samnahya = having put on; kalaapaan = quivers with arrows; baddhvaa = having fastened; khaDgoucha = the swords too; dhanvinou = and holding their bows; jagmatuH = went; yena = in which way; gaN^gaam = Ganga is situated.

अनुवादः

Having equipped themselves with a quiver each with arrows, fastening their swords and armed with their bows, Rama and Lakshmana, with Sita, proceeded towards the river of Ganga.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राममेवं तु धर्मज्ञमुपागत्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ १२ ॥

रामम् एव तु धर्मज्ञम् उपगम्य विनीतवत् । किम् अहम् करवाणि इति सूतः प्रान्जलिर् अब्रवीत् ॥ २-५२-१२

उस समय धर्मके ज्ञाता भगवान् श्रीरामके पास जाकर सारथि सुमन्त्रने विनीतभावसे हाथ जोड़कर पूछा—‘प्रभो! अब मैं आपकी क्या सेवा करूँ?’ ॥ १२ ॥

आग सारथि सुमन्त्रनु धर्मज्ञ भगवान् श्रीरामन बळिगॆ होगि कैमुगिदुकॊण्डु - प्रभो! ईग नानु निम्म याव सेवॆ माडलि? ऎन्दु केळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. suutaH = Sumantra; praaN^jaliH = joining his palms; viniitavat = in humility; upagamya = approached; raamameva tu = only Rama; dharmaG^yam = who knew what is right; abraviit = and spoke; iti = thus: kim = :What aham = I; karavaaNi = shall do?"

अनुवादः

Sumantra joining his palms in humility, approached Rama who knew what is right and said, “What shall I do?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीद् दाशरथिः सुमन्त्रं
स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि
राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ १३ ॥

तब दशरथनन्दन श्रीरामने सुमन्त्रको उत्तम दाहिने हाथसे स्पर्श करते हुए कहा—‘सुमन्त्रजी! अब आप शीघ्र ही पुनः महाराजके पास लौट जाइये और वहाँ सावधान होकर रहिये’ ॥ १३ ॥

दशरथनन्दन श्रीरामनु सुमन्त्रनन्नु बलगैयिन्द नेवरिसुत्ता हेळिदनु - सुमन्त्रने! ईग नीनु शीघ्रवागि पुनः महाराजर बळिगॆ मरळि होगि अल्लि जागरूकनागि इरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. daasharathiH = Rama; tataH = then; spR^ishan = touching; sumantram = Sumantra; uttama dakshhiNena = with his auspicious right; kareNa = hand; abraviit = (and) said: sumantra = “Oh; Sumantra! yaahi punareva = Return; shiighram = quickly; raaG^yaH = to king’s; sakaashe = presence; bhava = (and) be; apramattaHcha = attentive.”

अनुवादः

Touching Sumantra with his auspicious right hand, Rama then said: “Oh, Sumantra! Return quickly to the king’s presence and be attentive in serving him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्तस्वेत्युवाचैनमेतावद्धि कृतं मम ।
रथं विहाय पद्‍भ्यां तु गमिष्यामो महावनम् ॥ १४ ॥

निवर्तस्व इति उवाच एनम् एतावद्द् हि कृतम् मम । रथम् विहाय पद्भ्याम् तु गमिष्यामि महावनम् ॥ २-५२-१४

उन्होंने फिर कहा—‘इतनी दूरतक महाराजकी आज्ञासे मैंने रथद्वारा यात्रा की है, अब हमलोग रथ छोड़कर पैदल ही महान् वनकी यात्रा करेंगे; अतः आप लौट जाइये’ ॥ १४ ॥

अवनु पुनः हेळिदनु - इष्टु दूर महाराजर अप्पणॆयन्तॆ नानु रथदल्लि प्रयाण माडिदॆ. ईग नावु रथवन्नु बिट्टु काल्नडिगॆयिन्दले महावनक्कॆ होगुवॆवु. आद्दरिन्द नीनु मरळि होगु.॥14॥

पदच्छेदः

14. etaavat = “this much service; kR^itamhi = has been done indeed; mama = to me. nivartasya = Return. gamishhyaami = I shall go; padbhyaam = on foot; mahaavanam = to the great forest; vihaaya = abandoning; ratham = the chariot. uvaacha = (he) spoke;iti = thus.

अनुवादः

“Go now, that your service to me has been completed. Abandoning the chariot, I shall go on foot to the mighty forest,” Rama said.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ १५ ॥

आत्मानम् तु अभ्यनुज्ञातम् अवेक्ष्य आर्तः स सारथिः । सुमन्त्रः पुरुष व्याघ्रम् ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-५२-१५

अपनेको घर लौटनेकी आज्ञा प्राप्त हुई देख सारथि सुमन्त्र शोकसे व्याकुल हो उठे और इक्ष्वाकुनन्दन पुरुषसिंह श्रीरामसे इस प्रकार बोले— ॥ १५ ॥

मनॆगॆ मरळि होगलु आज्ञॆ प्राप्तवादाग सारथि सुमन्त्रनु शोकदिन्द व्याकुलनादनु. अवनु इक्ष्वाकुकुल नन्दन पुरुषसिंह श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. aavekshhya = seeing; aatmaanam = himself; abhyanuG^yaatam = dismissed; saH sumantraH = that Sumantra; saarathiH = was distressed; abraviit = and spoke; idam = these words; aikshhvaakam = to Rama; purushavyaaghram = the tiger among men.

अनुवादः

Finding himself dismissed, Sumantra the charioteer was distressed and spoke to Rama, the tiger among men, as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ १६ ॥

न अतिक्रान्तम् इदम् लोके पुरुषेण इह केनचित् । तव सभ्रातृ भार्यस्य वासः प्राकृतवद् वने ॥ २-५२-१६

‘रघुनन्दन! जिसकी प्रेरणासे आपको भाई और पत्नीके साथ साधारण मनुष्योंकी भाँति वनमें रहनेको विवश होना पड़ा है, उस दैवका इस संसारमें किसी भी पुरुषने उल्लङ्घन नहीं किया ॥ १६ ॥

रघुनन्दन! यार प्रेरणॆयिन्द निमगॆ सहोदर मत्तु पत्नीसहित साधारण मनुष्यरन्तॆ वनदल्लि इरलु विवशवागि माडिदॆयो आ दैववन्नु ई जगत्तिनल्लि यारू उल्लङ्घिसलाररु.॥16॥

पदच्छेदः

16. vaasaH = dwelling; vane = in the forest; praakR^itavat = like a common man; tava = (has come) to you; sa bhraatR^I bhaaryasya = with your brother and your consort. idam = This; naatikraantam = has never been set aside; kenachit purushheNa = by any man; iha loke = in the world.

अनुवादः

“None in the world has had to suffer such a fate as yourself; that you should have to dwell in the forest with your brother and your consort as if you were an ordinary man!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मन्ये ब्रह्मचर्ये वा स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद् व्यसनमागतम् ॥ १७ ॥

न मन्ये ब्रह्म चर्ये अस्ति स्वधीते वा फल उदयः । मार्दव आर्जवयोः वा अपि त्वाम् चेद् व्यसनम् आगतम् ॥ २-५२-१७

‘जब आप-जैसे महान् पुरुषपर यह संकट आ गया, तब मैं समझता हूँ कि ब्रह्मचर्य-पालन, वेदोंके स्वाध्याय, दयालुता अथवा सरलतामें भी किसी फलकी सिद्धि नहीं है ॥ १७ ॥

निम्मन्तह महापुरुषन मेलॆयू इन्तह सङ्कट बन्दिरुवाग, ब्रह्मचर्यपालनॆ, वेदगळ अध्ययन, दयाळुत्व मत्तु सरळतॆयल्लियू यावुदे फल सिद्धियागुवुदिल्ल ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. manye = I think; naasti = there is no; phalodayaH = reward; brahmacharye = in leading a life of religious student; svadhiite vaa = or in studying scriptures; maardavaarjavayorvaapi = or even in cultivating tenderness and strait forwardness; vyasanam chet = (when) adversity; aagatam = has come; tvaam = to you.”

अनुवादः

“I think that there is no reward in leading a life of religious student or in studying religious scriptures or even in cultivating tenderness and straight forwardness, when adversity has come to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रींल्लोकांस्तु जयन्निव ॥ १८ ॥

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् । त्वम् गतिम् प्राप्स्यसे वीर त्रीम्ल् लोकांस् तु जयन्न् इव ॥ २-५२-१८

‘वीर रघुनन्दन! (इस प्रकार पिताके सत्यकी रक्षाके लिये) विदेहनन्दिनी सीता और भाई लक्ष्मणके साथ वनमें निवास करते हुए आप तीनों लोकोंपर विजय प्राप्त करनेवाले महापुरुष नारायणकी भाँति उत्कर्ष (महान् यश) प्राप्त करेंगे ॥ १८ ॥

वीर रघुनन्दन! पितृवाक्य परिपालनॆगागि विदेहनन्दिनी सीतॆ मत्तु सहोदर लक्ष्मणरॊन्दिगॆ वनदल्लि निवास माडुत्ता नीनु मूरुलोकगळन्नु गॆद्द महापुरुष नारायणनन्तॆ कीर्तिशालियागुवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. viira = “Oh; heroic; raaghava = Rama! vasan = Residing; vane = in the forest; vaidehyaa saha = along with Sita; bhraatraachaiva = and your brother; tvam = you; praapsyase = will obtain; gatim = the same position; jayanniva = as one who has conquered; triin = the three; lokaan = worlds”

अनुवादः

“Oh, heroic Rama! Living in the forest along with Sita and your brother, you will obtain the same position as one who has conquered the three worlds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वयं खलु हता राम ये त्वया ह्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ १९ ॥

वयम् खलु हता राम ये तया अपि उपवन्चिताः । कैकेय्या वशम् एष्यामः पापाया दुह्ख भागिनः ॥ २-५२-१९

‘श्रीराम! निश्चय ही हमलोग हर तरहसे मारे गये; क्योंकि आपने हम पुरवासियोंको अपने साथ न ले जाकर अपने दर्शनजनित सुखसे वञ्चित कर दिया । अब हम पापिनी कैकेयीके वशमें पड़ेंगे और दुःख भोगते रहेंगे’ ॥ १९ ॥

श्रीरामा! खण्डितवागि नावु ऎल्ल रीतियिन्द सत्तुहोदॆवु; एकॆन्दरॆ नीनु पुरवासिगळाद नम्मन्नु जॊतॆयल्लि करॆदुकॊण्डु होगदॆ दर्शन सुखदिन्द वञ्चितगॊळिसिदॆ. नावॆल्लरू पापिनियाद कैकेय कैवशरागुवॆवु मत्तु दुःख भोगिसुवॆवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raama = “Oh; Rama! vayam = We; hataaH khalu = are actually ruined; yena = because; upavaNchitaaH = disappointed in our hopes; tvayaapi = by you too; eshhyaamaH = we shall fall; vasham = under the sway; kaikeyyaaH = of Kaikeyi; paapaayaaH = of sinful nature; duHkha bhaaginaH = and reap suffering”.

अनुवादः

“Oh, Rama! We are actually ruined, in that, disappointed in our hopes by you too, we shall fall under the sway of Kaikeyi the sinful woman and reap the suffering.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ २० ॥

इति ब्रुवन्न् आत्म समम् सुमन्त्रः सारथिस् तदा । दृष्ट्वा दुर गतम् रामम् दुह्ख आर्तः रुरुदे चिरम् ॥ २-५२-२०

आत्माके समान प्रिय श्रीरामचन्द्रजीसे ऐसी बात कहकर उन्हें दूर जानेको उद्यत देख सारथि सुमन्त्र दुःखसे व्याकुल होकर देरतक रोते रहे ॥ २० ॥

आत्मदन्तॆ प्रियनाद श्रीरामचन्द्रनल्लि हीगॆ हेळि दूर होगलु हॊरटुदन्नु नोडि सुमन्त्रनु दुःखदिन्द व्याकुलनागि अळतॊडगिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tadaa = then; sumantraH = Sumantra; saarathiH = the charioteer; iti = thus; bruvan = speaking; rurude = wept; chiram = long; duhkhaartaaH = stricken with grief; dR^ishhTvaa = seeing; raamam = Rama; aatmasamam = equal to his soul; duuragatam = gone to a distance.

अनुवादः

Sumantra the charioteer thus speaking, wept for a long time, stricken with grief, seeing Rama, equal to his soul, departing to a distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्ट्वोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २१ ॥

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥

ततः तु विगते बाष्पे सूतम् स्पृष्ट उदकम् शुचिम् । रामः तु मधुरम् वाक्यम् पुनः पुनर् उवाच तम् ॥ २-५२-२१

आँसुओंका प्रवाह रुकनेपर आचमन करके पवित्र हुए सारथिसे श्रीरामचन्द्रजीने बारंबार मधुर वाणीमें कहा— ॥ २१ ॥

कण्णीरिन प्रवाह निन्ताग आचमन माडि पवित्रनाद सारथियल्लि श्रीरामनु पुनः पुनः मधुरवागि इन्तॆन्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = thereafter; raamastu = Rama; punaH punuH = again and again; uvaacha = spoke; vaakyam(these) words; madhuram = which were sweet; tam suutam = to that charioteer; baashhpe = (whose) tears; vigate = had gone away; spR^ishhTodokam = who had sipped some water; shuchim = and got purified.

अनुवादः

Then, Rama again and again spoke these sweet words as follows to that charioteer, whose tears got dried up and who had sipped some water and got himself purified:

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत् तथा कुरु ॥ २२ ॥

इक्ष्वाकूणाम् त्वया तुल्यम् सुहृदम् न उपलक्षये । यथा दशरथो राजा माम् न शोचेत् तथा कुरु ॥ २-५२-२२

‘सुमन्त्रजी! मेरी दृष्टिमें इक्ष्वाकुवंशियोंका हित करनेवाला सुहृद् आपके समान दूसरा कोई नहीं है । आप ऐसा प्रयत्न करें, जिससे महाराज दशरथको मेरे लिये शोक न हो ॥ २२ ॥

सुमन्त्रने! नन्न दृष्टियल्लि इक्ष्वाकु वंशियर हितवन्नु माडुव सुहृदयरु निन्नन्तॆ बेरॆ यारू इल्ल. दशरथ महाराजरिगॆ नन्न कुरिताद शोकवागदन्तॆ नीनु प्रयत्निसु.॥22॥

पदच्छेदः

22. nopalakshhaye = “I do not see; suhrudam = a friend; tulyam = equal; tvayaa = to you; ikshhvaakuuNaam = for the kings of Ikshvaku dynasty. kuru = Act; tathaa = in such a way; yathaa = as; raajaa = king; dasharathaH = Dasaratha; na shochet = may not lament; maam = about me.”

अनुवादः

“I do not see any one who is as great a friend of the Ikshvakus as you are. (Pray) act in such a way that king Dasaratha may not lament about me”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
कामभारावसन्नश्च तस्मादेतद् ब्रवीमि ते ॥ २३ ॥

शोक उपहत चेताः च वृद्धः च जगती पतिः । काम भार अवसन्नः च तस्मात् एतत् ब्रवीमि ते ॥ २-५२-२३

‘पृथिवीपति महाराज दशरथ एक तो बूढ़े हैं, दूसरे उनका सारा मनोरथ चूर-चूर हो गया है; इसलिये उनका हृदय शोकसे पीड़ित है । यही कारण है कि मैं आपको उनकी सँभालके लिये कहता हूँ ॥ २३ ॥

पृथिवीपति महाराजरु मुदुकरागिद्दारॆ, अल्लदॆ अवर मनोरथ नुच्चुनूरागिदॆ; अदरिन्द अवर हृदय शोकदिन्द पीडितवागिदॆ. अदक्कागि नीनु अवरन्नु जोपानवागिसबेकॆन्दु हेळुत्तेनॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. jagatiipatiH = the king; shokopahata chetaashcha = his mind afflicted with grief; vR^iddhashcha = is aged as well. Kaamabhaaraavasannashcha = (He is) pressed down by a burden of passion. tasmaat = for that reason; braviimi = I tell; etat = this; te = to you.

अनुवादः

“The king, his mind afflicted with grief, is aged as well. He is pressed down by a burden of passion. Hence, I tell you this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् यथा ज्ञापयेत् किञ्चित् स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ २४ ॥

यद् यद् आज्ञापयेत् किंचित् स महात्मा मही पतिः । कैकेय्याः प्रिय काम अर्थम् कार्यम् तत् अविकान्क्षया ॥ २-५२-२४

‘वे महामनस्वी महाराज कैकेयीका प्रिय करनेकी इच्छासे आपको जो कुछ जैसी भी आज्ञा दें, उसका आप आदरपूर्वक पालन करें—यही मेरा अनुरोध है ॥ २४ ॥

महात्मा महाराजरु कैकेयिय प्रियवन्नु माडलु निनगॆ यावुदे आज्ञॆ कॊट्टरू, अदन्नु नीनु आदरदिन्द पालिसबेकॆन्दु नानु ऒत्तायिसुत्तिद्देनॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. yadyat = what so ever; kimchit = some act; saH = that; mahaatmaa = high-soled; mahiipatiH = emperor; aaG^yaapayet = may enjoin; priya kaamaartham = with intent to oblige the desire; kaikeyyaaH = of Kaikeyi; tat = that; kaaryam = is to be done; avikaaNkshhayaa = un hesitatingly."

अनुवादः

“What so ever act that high-soled emperor may enjoin you to do, with intent to oblige the desire of Kaikeyi, it is to be done unhesitatingly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नराधिपाः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २५ ॥

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासाति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥

एतत् अर्थम् हि राज्यानि प्रशासति नर ईश्वराः । यद् एषाम् सर्व कृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ २-५२-२५

‘राजालोग इसीलिये राज्यका पालन करते हैं कि किसी भी कार्यमें इनके मनकी इच्छा-पूर्तिमें विघ्न न डाला जाय ॥ २५ ॥

यावुदे कार्यदल्लि राजन मनस्सिगॆ विरोधवागुवन्तहुदु यावुदू नडॆयबारदु. आगले राजरिगॆ राज्यवन्नु शासन माडलु साध्यवागुत्तदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. nareshvaraaH = “the kings; prashaasatihi = indeed rule; raajyaaani = the states; etadartham = with this end in view; manaH = that their will; yat na pratihanyate = may not be frustrated; sarva kR^ityeshhu = in all their undertakings.”

अनुवादः

“The kings indeed rule the states with this end in view that their will may not be frustrated in any undertaking.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति शोकेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २६ ॥

यद्यथा स महा राजो न अलीकम् अधिगच्चति । न च ताम्यति दुह्खेन सुमन्त्र कुरु तत् तथा ॥ २-५२-२६

‘सुमन्त्रजी! जिस किसी भी कार्यमें जिस किसी तरह भी महाराजको अप्रिय बातसे खिन्न होनेका अवसर न आवे तथा वे शोकसे दुबले न हों, वह आपको उसी प्रकार करना चाहिये ॥ २६ ॥

सुमन्त्रने! यावुदे कार्यदल्लि यावुदे रीतियिन्दलू महाराजरिगॆ अप्रिय मातुगळिन्द खिन्नवागुव सन्दर्भ बरबारदु. अवरु शोकदिन्द दुर्बलरागिद्दारॆ. नीनु हागॆ वर्तिसबेकु.॥26॥

पदच्छेदः

26. sumantra = " Oh; Sumantra! kuru = Carry out; tathaa = in such a way; tat = that; saH mahaaraajaH = the said emperor; yathaa = in which way; yat = whatever; na adhigachchhati = may not find it; aLiikam = as anything unpleasing; na cha taamyati = nor gets distressed; duHkhena = by grief."

अनुवादः

“Oh, Sumantra! Carry out everything in such a way that the said emperor neither finds it unpleasing nor gets tormented by grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ २७ ॥

अदृष्ट दुह्खम् राजानम् वृद्धम् आर्यम् जित इन्द्रियम् । ब्रूयाः त्वम् अभिवाद्य एव मम हेतोर् इदम् वचः ॥ २-५२-२७

‘जिन्होंने कभी दुःख नहीं देखा है, उन आर्य, जितेन्द्रिय और वृद्ध महाराजको मेरी ओरसे प्रणाम करके यह बात कहियेगा ॥ २७ ॥

ऎन्दू दुःखवन्ने नोडद आ आर्य, चितेन्द्रिय मत्तु वृद्ध महाराजरिगॆ नन्न कडॆयिन्द प्रणाम हेळि ई मातन्नु हेळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. abhivaadyaiva = “only after doing respectful salutation; raajaanaaam = to the king; vR^iddham = who is old; aaryam = (and) venerable; adR^ishhTa duHkham = who has never known suffering; jiteN^driyam = and who has subdued his senses; tvam = you; bruuyaaH = tell; idam = these; vachaH = words; mama hetoH = on my behalf.”

अनुवादः

“Only after performing respectful salutation to the old and venerable king, who has never known suffering and who has subdued his senses, you tell these words to him on my behalf.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च शोचति ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥ २८ ॥

न चाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च शोचति ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चयुताश्चेति वने वत्स्यामहेति वा ॥

न एव अहम् अनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली । अयोध्यायाः च्युताः च इति वने वत्स्यामह इति वा (महेति!)॥ २-५२-२८

‘हमलोग अयोध्यासे निकल गये अथवा हमें वनमें रहना पड़ेगा, इस बातको लेकर न तो मैं कभी शोक करता हूँ और न लक्ष्मणको ही इसका शोक है ॥ २८ ॥

नावु अयोध्यॆयिन्द हॊरटु काडिनल्लि वासिसुव कुरितु नानादरो शोकिसुवुदिल्ल मत्तु लक्ष्मणनिगू इदर शोकविल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. naiva = “Indeed neither; aham = I; na = nor; lakshmaNaH maithiliicha = Lakshmana and Sita; anushochaami = grieve; chyutaashcheti = for having moved; ayodhyaayaaH = from Ayodhya; vatsyaamaheticha = or that we are going to dwell; vane = in a forest.”

अनुवादः

“Indeed neither I nor Lakshmana and Sita grieve for having moved from Ayodhya or that we are going to dwell in a forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे शीघ्रमागतान् ॥ २९ ॥

चतुदर्शसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे शीघ्रमागतान् ॥

चतुर् दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः । लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च द्रक्ष्यसि क्षिप्रम् आगतान् ॥ २-५२-२९

‘चौदह वर्ष समाप्त होनेपर हम पुनः शीघ्र ही लौट आयँगे और उस समय आप मुझे, लक्ष्मणको और सीताको भी फिर देखेंगे ॥ २९ ॥

हदिनाल्कु वर्ष मुगिदाग नावु पुनः शीघ्रवागि मरळि बरुवॆवु, आग नीवु नन्नन्नु, लक्ष्मणनन्नु सीतॆयन्नु नोडुविरन्तॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. nivR^itteshhu = after completing; chaturdashasu = fourteen; varshheshhu = years; drakshhyasi = you will see; punaH punaH = once again; lakshhmaNam = Lakshmana; maam cha = myself; siitaam cha = and Sita too; aagataan = returned; kshhipram = quickly."

अनुवादः

“After completing fourteen years, you will once more see Lakshmana, myself and Sita too returned apace from the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीः सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ ३० ॥

‘सुमन्त्रजी! महाराजसे ऐसा कहकर आप मेरी मातासे, उनके साथ बैठी हुई अन्य देवियों (माताओं) से तथा कैकेयीसे भी बारंबार मेरा कुशल-समाचार कहियेगा ॥ ३० ॥

सुमन्त्रने! महाराजरल्लि हीगॆ हेळि नन्न तायिय बळियल्लि, आकॆयॊन्दिगॆ कुळितिरुव इतर मातॆयरिगू हागू कैकॆयिय बळियल्लियू पदे-पदे नम्म क्षेम-समाचार हेळु.॥30॥

आरोग्यं ब्रूहि कौसल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चार्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ ३१ ॥

‘माता कौसल्यासे कहियेगा कि तुम्हारा पुत्र स्वस्थ एवं प्रसन्न है । इसके बाद सीताकी ओरसे, मुझ ज्येष्ठ पुत्रकी ओरसे तथा लक्ष्मणकी ओरसे भी माताकी चरणवन्दना कह दीजियेगा ॥ ३१ ॥

तायि कौसल्यॆयल्लि - निन्न पुत्र स्वस्थ हागू प्रसन्ननागिद्दानॆ. बळिक सीतॆय कडॆयिन्द, ज्येष्ठपुत्रन कडॆयिन्द, लक्ष्मणन कडॆयिन्दलू चरणवन्दनॆयन्नु हेळु.॥31॥

पदच्छेदः

30;31. sumantra = “Oh; Sumantra! evam = this is; uktvaa = what should you say; raajaanam = to the king; me mataram cha = and my mother; sahitaaH = all; anyaaH = other; deviishcha = queens; kaikeyiim cha = and Kaikeyi. bruuhi = tell; kousalyaam = Kousalya; aarogyam = (about my)health; punaH punaH = again and again; atha = and thereafter; paadaabhivandanam = salutations at her feet; siitaayaaH = (on behalf of) Sita; mama cha = as well as myself; vachanaat = the words; lakshhmaNasyacha = of Lakshmana; aaryasya = the faithful man.”

अनुवादः

“Oh,Sumantra! This is what you should say to the king, my mother, all other queens and Kaikeyi. Tell Kausalya again and again that I am keeping good health. Thereafter, convey salutations at her feet on behalf of Sita as well as myself and Lakshmana the faithful man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रूयाश्चापि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ ३२ ॥

ब्रूयाः च हि महा राजम् भरतम् क्षिप्रम् आनय । आगतः च अपि भरतः स्थाप्यो नृप मते पदे ॥ २-५२-३२

‘तदनन्तर मेरी ओरसे महाराजसे भी यह निवेदन कीजियेगा कि आप भरतको शीघ्र ही बुलवा लें और जब वे आ जायँ, तब अपने अभीष्ट युवराजपदपर उनका अभिषेक कर दें ॥ ३२ ॥

अनन्तर नन्न कडॆयिन्द महाराजरल्लियू निवेदिसु - नीवु भरतनन्नु शीघ्रवागि करॆसिरि. अवनु बन्दाग तम्म अभीष्टदन्तॆ युवराज पदवियल्लि अवन पट्टाभिषेक माडिरि.॥32॥

पदच्छेदः

32. bruuyaaH = “Tell (our salutations); mahaarajaamcha = to the emperor also. anaya = Bring; bharatam = Bharata; kshhipram = quickly. aagashchaapi = after his arrival; bharataH = Bharata; sthaapya = may be installed; pade = in the position; nR^ipa mate = as desired by the king.”

अनुवादः

“Tell our salutations to the emperor too. Bring Bharata quickly. After his arrival, Bharata may be installed in the position, as desired by the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ ३३ ॥

भरतम् च परिष्वज्य यौवराज्ये अभिषिच्य च । अस्मत् सम्तापजम् दुह्खम् न त्वाम् अभिभविष्यति ॥ २-५२-३३

‘भरतको छातीसे लगाकर और युवराजके पदपर अभिषिक्त करके आपको हमलोगोंके वियोगसे होनेवाला दुःख दबा नहीं सकेगा ॥ ३३ ॥

भरतनन्नु अप्पिकॊण्डु, युवराजनागि पट्टाभिषेक माडि, निमगॆ नम्मिन्दागि उण्टागुव वियोग दुःखवन्नु अदुमि इडिरि; ऎन्दु महाराजरल्लि हेळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. parishhvajya = “when you embraced; bharatam = Bharata; abhishhichya cha = and installed him; youva raajye = in the office of the Prince Regent; duHkham = the agony;asmatsamtaapajam = caused by the remorse felt by you on our account; na abhibhavishhyati = will not overpower; tvaam = you.”

अनुवादः

“When you embrace Bharata and install him in the office of the Prince Regent, the agony caused by the repentance felt by you on our account will not overpower you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ ३४ ॥

भरतः च अपि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे । तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्व् एव अविशेषतः ॥ २-५२-३४

‘भरतसे भी हमारा यह संदेश कह दीजियेगा कि महाराजके प्रति जैसा तुम्हारा बर्ताव है, वैसा ही समानरूपसे सभी माताओंके प्रति होना चाहिये ॥ ३४ ॥

भरतनल्लियू ई सन्देशवन्नु हेळु-महाराजरॊन्दिगॆ वर्तिसिदन्तॆ ऎल्ल तायन्दिर कुरितू वर्तिसबेकु.॥34॥

पदच्छेदः

34. bharatasyaapi = “Bharata also; vaktavyaH = is to be told (thus): vartethaaH = “Treat; avisheshhataH = without distinction; sarvaasveva = all; maatR^ishhu = your mothers; tathaa = with the same regard; yathaa = as; vartase = (you) behave; raajani = towards the king.”

अनुवादः

“Bharata too is to be told thus: “Treat without distinction all your mothers with the same regard as you behave towards the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा चाविशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ ३५ ॥

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः ।
तथैव देवी कौसल्यामम माता विशेषतः ॥

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च अविशेषतः । तथैव देवी कौसल्या मम माता विशेषतः ॥ २-५२-३५

‘तुम्हारी दृष्टिमें कैकेयीका जो स्थान है, वही समानरूपसे सुमित्रा और मेरी माता कौसल्याका भी होना उचित है, इन सबमें कोई अन्तर न रखना ॥ ३५ ॥

निन्न दृष्टियल्लि कैकेयिगॆ इरुव स्थानवन्ने समानवागि सुमित्रॆ मत्तु नन्न तायि कौसल्यॆयल्लू इरुवुदु उचितवागिदॆ. इवरॆल्लरल्लि याव अन्तरवन्नू इडबारदु.॥35॥

पदच्छेदः

35. yathaacha = as is; kaikeyii = Kaikeyi; tava = to you; tathaiva = so let it be; sumitraacha = for Sumitra; visheshhataH = more so; devii = (and) the divine kausalyaa = Kausalya; mama maataa = my mother; visheshhataH = in particular”

अनुवादः

“As is your affection for Kaikeyi, so let it be for Sumitra and also the divine Kausalya, my mother”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमवेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यं नित्यदा सुखमेधितुम् ॥ ३६ ॥

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता । लोकयोरुभयोः शक्यम् त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ २-५२-३६

‘पिताजीका प्रिय करनेकी इच्छासे युवराजपदको स्वीकार करके यदि तुम राजकाजकी देखभाल करते रहोगे तो इहलोक और परलोकमें सदा ही सुख पाओगे’ ॥

तन्दॆयवरिगॆ प्रियवन्नु उण्टुमाडुव इच्छॆयिन्द युवराज पट्टवन्नु स्वीकरिसि, नीनु आडळित नडॆसिदरॆ इहलोक मत्तु परलोकगळल्लि सदा सुखवन्ने पडॆयुवॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. apekshhataH = “(If you) accept; youva raajam = the princely kingdom; priya kaamana = with an intent to please; taatasya = our father; shakyam = it will be possible; tvayaa = for you; edhitum = to enhance; sukham = happiness; yat = whatever; ubhayoH = in both; lokayaaH = the worlds.”

अनुवादः

“If you accept the princely kingdom with an intent to please our father, it will be possible for you to enhance happiness in both the worlds (in this world and the next).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः प्रतिबोधितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ ३७ ॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः प्रतिबोधतः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोक कर्शितः । तत् सर्वम् वचनम् श्रुत्वा स्नेहात् काकुत्स्थम् अब्रवीत् ॥ २-५२-३७

श्रीरामचन्द्रजीने सुमन्त्रको लौटाते हुए जब इस प्रकार समझाया, तब उनकी सारी बातें सुनकर वे श्रीरामसे स्नेहपूर्वक बोले— ॥ ३७ ॥

श्रीरामचन्द्रनु सुमन्त्रनिगॆ हिन्दिरुगि होगलु हीगॆ समजायिसिदाग, अवन ऎल्ल मातुगळन्नु केळि अवनु श्रीरामनल्लि स्नेहपूर्वक हेळिदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. sumantraH = Sumantra; nivartyamaanaH = who was being sent back; raameNa = by Rama; shoka karshhitaH = agonized with grief; shrutvaa = heard; sarvam = the whole; tat = of that; vachanam = discourse; snehaat = affectionately; abraviit = spoke; kaakutstham = to Rama (as follows):

अनुवादः

Sumantra, who was being sent back by Rama, was agonized with grief after hearing the whole of that discourse and affectionately spoke to Rama as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लवम् ।
भक्तिमानिति तत् तावद् वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ३८ ॥
कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तात वियोगेन पुत्रशोकातुरामिव ॥ ३९ ॥

यद् अहम् न उपचारेण ब्रूयाम् स्नेहात् अविक्लवः । भक्तिमान् इति तत् तावद् वाक्यम् त्वम् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ २-५२-३८ कथम् हि त्वद् विहीनो अहम् प्रतियास्यामि ताम् पुरीम् । तव तात वियोगेन पुत्र शोक आकुलाम् इव ॥ २-५२-३९

‘तात! सेवकका स्वामीके प्रति जो सत्कारपूर्ण बर्ताव होना चाहिये, उसका यदि मैं आपसे बात करते समय पालन न कर सकूँ, यदि मेरे मुखसे स्नेहवश कोई धृष्टतापूर्ण बात निकल जाय तो ‘यह मेरा भक्त है’ ऐसा समझकर आप मुझे क्षमा कीजियेगा । जो आपके वियोगसे पुत्रशोकसे आतुर हुई माताकी भाँति संतप्त हो रही है, उस अयोध्यापुरीमें मैं आपको साथ लिये बिना कैसे लौटकर जा सकूँगा? ॥ ३८-३९ ॥

अय्या! सेवकनु स्वामिय कुरितु याव सत्कारपूर्ण वर्तनॆ आगबेको, अदन्नु नानु निम्मल्लि मातनाडुवाग पालिसदिद्दरॆ, नन्न बायियिन्द अविनय मातु हॊरटरॆ ‘इवनु नन्न भक्तनु’ ऎन्दु तिळिदु नीवु नन्नन्नु क्षमिसिबिडि. निम्म वियोगदिन्द पुत्रशोकातुरळाद तायियन्तॆ सन्तप्तवाद अयोध्यॆगॆ निम्मन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगदॆ हेगॆ मरळिहोगुवुदु.॥38-39॥

पदच्छेदः

38. yat vaakyam = which mode of expression; aham = I; bruuyaam = am speaking; snehaat = friendship; aviklabaH = fearlessly; nopachaareNa = and without courtesy; tat = that; tvaam = you; arhasitaavat = are justified; kshhantum = to forgive; bhaktimaan iti = (considering me) as a devotee.”

अनुवादः

“If I spoke to you fearlessly in a friendly tone without following courteousness, you ought to forgive my mode of expression, considering me as your devotee”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

39. katham hi = “How indeed; aham pratiyaasyaami = can I return; tvadvihiinaH = without you ; taam = to that; puriim = city; tava viyogena taavat = which through separation from you; putra shokaakulaamiva = has been reduced to the state of a mother stricken with grief due to separation from her son.”

अनुवादः

“How indeed can I return without you to that city, which through separation from you, has been reduced to the state of a mother stricken with grief due to separation from her son”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ ४० ॥

सरामम् अपि तावन् मे रथम् दृष्ट्वा तदा जनः । विना रामम् रथम् दृष्ट्वा विदीर्येत अपि सा पुरी ॥ २-५२-४०

‘आते समय लोगोंने मेरे रथमें श्रीरामको विराजमान देखा था, अब इस रथको श्रीरामसे रहित देखकर उन लोगोंका और उस अयोध्यापुरीका भी हृदय विदीर्ण हो जायगा ॥ ४० ॥

बरुवाग जनरु नन्न रथदल्लि श्रीरामनु विराजिसुत्तिद्दुदन्नु नोडिद्दरु. ईग रामनिन्द रहितवाद ई रथवन्नु नोडि आ जनर मत्तु अयोध्यॆय हृदयवू ऒडॆदु होगुवुदु.॥40॥

पदच्छेदः

40. tadaa = “at that time; dR^ishhTvaa = by seeing; me ratham = my chariot; saraamapi = even with Rama in it; janaH = the people; taavat = (were lamenting) so much. DR^ishhTvaa = by seeing (now); ratham = the chariot; vinaa raamam = without Rama; saa purii = that city; videryetaapi = will even be broken apart.”

अनुवादः

“By seeing my chariot on that day even with Rama in it, the people were lamenting so much. Now, if they see the chariot without Rama the city of Ayodhya will even be broken asunder.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दैन्यं हि नगरी गच्छेद् दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाहवे ॥ ४१ ॥

दैन्यम् हि नगरी गच्चेद् दृष्ट्वा शून्यम् इमम् रथम् । सूत अवशेषम् स्वम् सैन्यम् हत वीरम् इव आहवे ॥ २-५२-४१

‘जैसे युद्धमें अपने स्वामी वीर रथीके मारे जानेपर जिसमें केवल सारथि शेष रह गया हो ऐसे रथको देखकर उसकी अपनी सेना अत्यन्त दयनीय अवस्थामें पड़ जाती है, उसी प्रकार मेरे इस रथको आपसे सूना देखकर सारी अयोध्या नगरी दीन दशाको प्राप्त हो जायगी ॥ ४१ ॥

युद्धदल्लि वीर रथिकनु सत्तुहोदाग रथदल्लि केवल सारथि मात्र उळिद रथवन्नु नोडि अदर सैन्यद स्थितियु अत्यन्त दयनीयवागुवन्तॆये निम्मिन्द बरिदाद नन्न ई रथवन्नु नोडि इडी अयोध्यॆगॆ दीनस्थिति उण्टादीतु.॥41॥

पदच्छेदः

41. nagarii = “the city; gachchhet hi = will go through; dainyam = a miserable condition; sainyam iva = like an army; hata viiram = in which its commander has been killed; aahave = in a battle; svam = and seeing his chariot; suutavasheshham = remaining with charioteer alone; dR^ishhtvaa = by beholding; imam = this; ratham = chariot; shuunyam = empty.”

अनुवादः

“The city will be plunged in misery, like an army in which its commander is lost in a combat with the charioteer alone surviving, on seeing this chariot without you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ ४२ ॥

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्त्योद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥

दूरे अपि निवसन्तम् त्वाम् मानसेन अग्रतः स्थितम् । चिन्तयन्त्यो अद्य नूनम् त्वाम् निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ २-५२-४२

‘आप दूर रहकर भी प्रजाके हृदयमें निवास करनेके कारण सदा उसके सामने ही खड़े रहते हैं । निश्चय ही इस समय प्रजावर्गके सब लोगोंने आपका ही चिन्तन करते हुए खाना-पीना छोड़ दिया होगा ॥ ४२ ॥

नीवु दूरदल्लिद्दरू प्रजॆय हृदयदल्लि वासिसुवुदरिन्द सदा अवर मुन्दॆये निन्तिरुत्तीरि. खण्डितवागि ईग ऎल्ल प्रजावर्गवु निम्म चिन्तॆयल्ले ऊट-तिण्डि बिट्टिरबहुदु.॥42॥

पदच्छेदः

42. chintayantyaH = “thinking; tvaam = of you; sthitam = established; agrataH = foremost; maanasena = in their minds; nivasantam api = though residing; duure = at a far away place; prajaaH = the people; adya = today; kR^itaaH = were made; niraahaaraaH = without food. nuunam = It is certain.”

अनुवादः

“Thinking of you, who though residing far away are established foremost in their minds, the people of Ayodhya must have been deprived of their food today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्टं तद् वै त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ ४३ ॥

दृष्टं तद् वै त्वया राम यादृशन्त्वत्प्रवासने ।
प्राजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥

दृष्टं तद्धि त्वया राम! यादृशम् त्वत्प्रवासने । प्रजानाम् सम्कुलम् वृत्तम् त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ २-५२-४३

‘श्रीराम! जिस समय आप वनको आने लगे, उस समय आपके शोकसे व्याकुलचित्त हुई प्रजाने जैसा आर्तनाद एवं क्षोभ प्रकट किया था, उसे तो आपने देखा ही था ॥ ४३ ॥

श्रीरामा! नीवु वनवासक्कागि हॊरटाग निम्म शोकदिन्द व्याकुलचित्तराद प्रजाजनरल्लि उण्टाद शोक मत्तु माडिद आर्तनादवन्नु नीवु नोडिये इरुविरि.॥43॥

पदच्छेदः

43. raama = “Oh; Rama! samkulam = Perplexity; yaadR^sham = of what kind; tat = that; vR^ittam = behavior;dR^ishhTam hi = was witnessed indeed; tvayaa = by you; tvatpravaasane = on the occasion of your exile; prajaanaam = among the people(of Ayodhya); tvacchoka klaanta chetasaam = whose minds were depressed through grief on your account.”

अनुवादः

“The great perplexity that ensued, on the occasion of your exile, among the people (of Ayodhya), whose minds were depressed through grief on your account, was witnessed by you indeed, Oh, Rama!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आर्तनादो हि यः पौरैरुन्मुक्तस्त्वत्प्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ ४४ ॥

आर्तनादोहि यः पौरैरुन्म्मुक्तस्त्वत्प्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगणं ततः ॥

आर्त नादो हि यः पौरैः मुक्तः तत् विप्रवासने । रथस्थम् माम् निशाम्य एव कुर्युः शत गुणम् ततः ॥ २-५२-४४

‘आपके अयोध्यासे निकलते समय पुरवासियोंने जैसा आर्तनाद किया था, आपके बिना मुझे खाली रथ लिये लौटा देख वे उससे भी सौगुना हाहाकार करेंगे ॥

नीनु अयोध्यॆयिन्द हॊरटाग पुरवासिगळु माडिद आर्तनाददन्तॆ, नीनिल्लद बरिदाद रथवन्नु नानु तन्दुदु नोडि अदक्किन्तलू नूरुपट्टु हाहाकार माडुवरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. yaH = “which; aartanaadaH = cry of distress; pouraiH = the citizens; muktaH = raised; tvadvipravaasane = at the time of your banishment; tataH = to that; shataguNam = hundred-fold; kuryuH = will be made; nishaamyaiva = soon after seeing; maam = me; saratham = with (an empty) chariot.”

अनुवादः

“The cry of distress raised by the citizens (of Ayodhya) will be increased a hundred-fold, when they see me with an empty chariot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ ४५ ॥
असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ ४६ ॥

अहम् किम् च अपि वक्ष्यामि देवीम् तव सुतः मया । नीतः असौ मातुल कुलम् सम्तापम् मा कृथाइति ॥ २-५२-४५ असत्यम् अपि न एव अहम् ब्रूयाम् वचनम् ईदृशम् । कथम् अप्रियम् एव अहम् ब्रूयाम् सत्यम् इदम् वचः ॥ २-५२-४६

‘क्या मैं महारानी कौसल्यासे जाकर कहूँगा कि मैंने आपके बेटेको मामाके घर पहुँचा दिया है? इसलिये आप संताप न करें, यह बात प्रिय होनेपर भी असत्य है, अतः ऐसा असत्य वचन भी मैं कभी नहीं कह सकता । फिर यह अप्रिय सत्य भी कैसे सुना सकूँगा कि मैं आपके पुत्रको वनमें पहुँचा आया ॥ ४५-४६ ॥

महाराणि कौसल्यॆय बळिगॆ होगि - नानु निन्न मगनन्नु मावन मनॆगॆ तलुपिसिदॆ ऎन्दु हेळलेनु? अदक्कागि नीवु दुःखिसबेडि, ई मातु प्रियवादरू सुळ्ळु आगिदॆ, आद्दरिन्द इन्तह असत्यवचनवन्नु नानु ऎन्दिगू हेळलारॆ. हागिरुवाग नानु निन्न पुत्रनन्नु वनक्कॆ तलुपिसि बन्दिरुवॆनु ऎम्ब अप्रिय सत्यवन्नु नानु हेगॆ हेळलि.॥45-46॥

पदच्छेदः

45. aham vakshhyaami kimchaapi = “what shall I say further? Deviim = To Kausalya; iti = that; asou = this; sutaaH = your son; niitaH = has been taken; mayaa = by me; maatula kulam = to the house of his maternal uncle; maa kR^ithaaH = do not; santaapam = grieve.”

अनुवादः

“Further, shall I say to the queen Kausalya as follows: - �Your son, Rama has been taken by me to the house of his maternal uncle, do not grieve’.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

46. aham = �I; naiva bruuyaam = cannot tell; iidR^isham = such; vachanamapi = words too; asatyam = which are untrue. Katham = How; aham = can I; bruuyam = tell; idam vachaH = whish are true; apriyam = (but) unkind?"

अनुवादः

“I cannot tell such words too which are untrue. How can I tell, �I abandoned your son in the forest’, which words are true but unkind?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद‍्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवाह्यन्ति हयोत्तमाः ॥ ४७ ॥

मम तावन् नियोगस्थाः त्वद् बन्धु जन वाहिनः । कथम् रथम् त्वया हीनम् प्रवक्ष्यन्ति हय उत्तमाः ॥ २-५२-४७

‘ये उत्तम घोड़े मेरी आज्ञाके अधीन रहकर आपके बन्धुजनोंका भार वहन करते हैं (आपके बन्धुजनोंसे हीन रथका ये वहन नहीं करते हैं), ऐसी दशामें आपसे सूने रथको ये कैसे खींच सकेंगे? ॥ ४७ ॥

ई उत्तम कुदुरॆगळु नन्न आज्ञॆयल्लि इद्दु निन्न बन्धुगळ भारवन्नु होरुवुवु. (निन्न बन्धुजनरिन्द रहितवाद रथवन्नु इवु ऎळॆयलारवु.) इन्तह स्थितियल्लि निन्निन्द बरिदाद रथवन्नु हेगॆ ऎळॆदुकॊण्डु होगबल्लवु.॥47॥

पदच्छेदः

47. katham = “how; hayottamaaH = the excellent horses; niyogasthaaH = obedient; mama = to me; tvad bandhu jana vaahinaH = which carried yourselves and your relatives(Sita and Lakshmana); pravakshhyanti = will draw; ratham = the chariot; hiinam = bereft; tvayaa = of you?”

अनुवादः

“How will the excellent horses obedient to me, which carried yourself, Sita and Lakshmana, draw the chariot bereft of you?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

‘अतः निष्पाप रघुनन्दन! अब मैं आपके बिना अयोध्या लौटकर नहीं जा सकूँगा । मुझे भी वनमें चलनेकी ही आज्ञा दीजिये ॥ ४८ ॥

आद्दरिन्द निष्पाप राघवने! ईग नानु नीविल्लदॆ अयोध्यॆगॆ मरळि होगलारॆनु. ननगू निम्मॊन्दिगॆ वनक्कॆ बरलु अप्पणॆ कॊडिरि.॥48॥

पदच्छेदः

48. anagha = “Oh; the faultless Rama! tat = for that reason; aham = I; na shakshhyaami = can not; gantum = go; ayodhyaam = to Ayodhya. arhasi = You are obliged; anuG^yaatum = to permit; maam = me; vanavaasaanuyaanaaya = to accompany you to the forest.”

अनुवादः

“Oh, the faultless Rama! For this reason, I cannot go back to Ayodhya. (Pray) permit me to accompany you to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ ४९ ॥

यदि मे याचमानस्य त्यागम् एव करिष्यसि । सरथो अग्निम् प्रवेक्ष्यामि त्यक्त मात्रैह त्वया ॥ २-५२-४९

‘यदि इस तरह याचना करनेपर भी आप मुझे त्याग ही देंगे तो मैं आपके द्वारा परित्यक्त होकर यहाँ रथसहित अग्निमें प्रवेश कर जाऊँगा ॥ ४९ ॥

ई प्रकार याचिसिदरू नीवु नन्नन्नु त्यजिसिदरॆ, निम्मिन्द परित्यक्तनाद नानु इल्लि रथसहित अग्नियल्लि प्रवेशिसुवॆनु.॥49॥

पदच्छेदः

49. karishhyasi yadi = “If you do; me = my; tyaagameva = abandonment; yaachamaanasya = (even though I) solicit;tyaktamaatraH = soon after I am forsaken; pravekshhyaami = I shall enter; agnim = a fire; sarathaH = along with chariot; iha = here.”

अनुवादः

“If you leave me even though I solicit you to take me with you, I shall enter a fire with chariot and all, here itself the moment I am forsaken by you”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सर्वाणि राघव ॥ ५० ॥

भविष्यन्ति वने यानि तपो विघ्न कराणि ते । रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ २-५२-५०

‘रघुनन्दन! वनमें आपकी तपस्यामें विघ्न डालनेवाले जो-जो जन्तु उपस्थित होंगे, मैं इस रथके द्वारा उन सबको दूर भगा दूँगा ॥ ५० ॥

रघुनन्दन! काडिनल्लि निन्न तपस्सिनल्लि विघ्नवन्नु ऒड्डुव जीव-जन्तुगळन्नु नानु ई रथद मूलक दूर ओडिसि बिडुवॆनु.॥50॥

पदच्छेदः

50. raaghava = Oh; Rama! yaani = which animals; vane = in the forest; bhavishhyanti = become; tapovighnakaraaNi = creators of obstacles to austerities; pratibaadhishhye = I shall ward off; taani sattvaani = those animals; rathena = by the chariot."

अनुवादः

“Oh, Rama! With the help of the chariot, I shall ward off those animals in the forest, which create obstacles to your austerities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वत्कृतेन मया प्राप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृतेनाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ ५१ ॥

तत् कृतेन मया प्राप्तम् रथ चर्या कृतम् सुखम् । आशंसे त्वत् कृतेन अहम् वन वास कृतम् सुखम् ॥ २-५२-५१

‘श्रीराम! आपकी कृपासे मुझे आपको रथपर बिठाकर यहाँतक लानेका सुख प्राप्त हुआ । अब आपके ही अनुग्रहसे मैं आपके साथ वनमें रहनेका सुख भी पानेकी आशा करता हूँ ॥ ५१ ॥

श्रीराम! निम्म कृपॆयिन्द निम्मन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु इल्लियवरॆगॆ तरुव सुख ननगॆ प्राप्तवायितु. ईग तम्म अनुग्रहदिन्दले नानु निम्मॊन्दिगॆ वनदल्लि इरुव सुखवन्नु पडॆयलु आशिसुत्तिरुवॆनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. sukham = “the pleasure; rathacharyaakR^itam = of driving your chariot; avaaptam = has been obtained; mayaa = by me. TvatkRi^tena = It is through you; aham = I; aashamse = seek; sukham = the happiness; vanavaasakRi^tam = that comes in dwelling in a forest.”

अनुवादः

“The pleasure of driving your chariot has been obtained by me because of you and it is through you that I seek the happiness that comes in dwelling in a forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ ५२ ॥

प्रसीद इच्चामि ते अरण्ये भवितुम् प्रत्यनन्तरः । प्रीत्या अभिहितम् इच्चामि भव मे पत्यनन्तरः ॥ २-५२-५२

‘आप प्रसन्न होकर आज्ञा दीजिये । मैं वनमें आपके पास ही रहना चाहता हूँ । मेरी इच्छा है कि आप प्रसन्नतापूर्वक कह दें कि तुम वनमें मेरे साथ ही रहो ॥ ५२ ॥

नानु वनदल्लि निन्न बळिये इरलु बयसुत्तिद्देनॆ, नीनु प्रसन्ननागि अप्पणॆ कॊडिरि. नीवु सन्तोषदिन्द ‘नीनु वनदल्लि नन्नॊन्दिगॆ इरु’ ऎन्दु हेळबेकॆन्दु इच्छिसुत्तेनॆ.॥52॥

पदच्छेदः

52. prasiida = “Be graceful. Ichchhaami = I desire; bhavitum = to become; pratyanantaraH = close associate; araNye = in the forest. ichchhaami = I wish(to hear); priityaa = (your) loving; abhihitam = assent; bhava = Be; me = my; pratyanantaraH = close associate!”

अनुवादः

“Be graceful. I desire to become your close associate in the forest. I wish to hear your loving assent with the words �be my close associate!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमेऽपि च हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ ५३ ॥

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः । परिचर्याम् करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमाम् गतिम् ॥ २-५२-५३

‘वीर! ये घोड़े भी यदि वनमें रहते समय आपकी सेवा करेंगे तो इन्हें परमगतिकी प्राप्ति होगी ॥ ५३ ॥

वीरने! ई कुदुरॆगळू कूड काडिनल्लि इरुत्ता निन्न सेवॆ माडुवुवु. अदरिन्द इवुगळिगू परमगति प्राप्तवागुवुदु.॥53॥

पदच्छेदः

53. viira = “Oh; hero! Ime hayashchaapi karishhyanti yadi = If these horses too can do; paricharyaam = service; te = to you; praapsyanti = they can attain; paramaam = a supreme; gatim = abode”

अनुवादः

“Oh, hero! If these horses too can render service to you, they can attain a supreme abode.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ ५४ ॥

तव शुश्रूषणम् मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् । अयोध्याम् देव लोकम् वा सर्वथा प्रजहाम्य् अहम् ॥ २-५२-५४

‘प्रभो! मैं वनमें रहकर अपने सिरसे (सारे शरीरसे) आपकी सेवा करूँगा और इस सुखके आगे अयोध्या तथा देवलोकका भी सर्वथा त्याग कर दूँगा ॥

प्रभो! नानु वनदल्लि इद्दु नन्न इडी शरीरदिन्द निम्म सेवॆ माडुवॆनु. ई सुखद मुन्दॆ अयोध्यॆयन्नु, देवलोकवन्नु पूर्णवागि त्यजिसबल्लॆनु.॥54॥

पदच्छेदः

54. aham = “I; prajahaami = am leaving; ayodhyaami = Ayodhya; devalokamvaa = or even a celestial world (heaven); sarvathaa = by all means. vasam = Dwelling; vane = in the forest; muurdhanaa = with my head bent low; karishhyaami = I shall render; tava = your; shushruushhaNam = service.”

अनुवादः

-“By all means, I am leaving for good, Ayodhya or even heaven. Dwelling in the forest, with my head bent low, I shall render service to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि शक्या प्रवेष्टुं सा मयायोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ ५५ ॥

न हि शक्या प्रवेष्टुम् सा मया अयोध्या त्वया विना । राज धानी महा इन्द्रस्य यथा दुष्कृत कर्मणा ॥ २-५२-५५

‘जैसे सदाचारहीन प्राणी इन्द्रकी राजधानी स्वर्गमें नहीं प्रवेश कर सकता, उसी प्रकार आपके बिना मैं अयोध्यापुरीमें नहीं जा सकता ॥ ५५ ॥

सदाचारहीननाद प्राणि इन्द्रन राजधानि स्वर्गदल्लि प्रवेशिसलारदो, हागॆये नीनिल्लदॆ नानु अयोध्या पुरिगॆ होगलारॆनु.॥55॥

पदच्छेदः

55. saa ayodhyaa = That Ayodhya; na hi shakyaa = cannot be; praveshhTum = entered; mayaa = by me; tvayaa vinaa = without you; raajadhaanii yathaa = as Amaravati the capital; mahendrasya = of Devendra; dushhkR^ita karmaNaa = by a doer of wicked deeds."

अनुवादः

“As a doer of wicked deeds cannot enter Amaravati, the capital of Devendra, so also I cannot enter Ayodhya without you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ ५६ ॥

वन वासे क्षयम् प्राप्ते मम एष हि मनो रथः । यद् अनेन रथेन एव त्वाम् वहेयम् पुरीम् पुनः ॥ २-५२-५६

‘मेरी यह अभिलाषा है कि जब वनवासकी अवधि समाप्त हो जाय, तब फिर इसी रथपर बिठाकर आपको अयोध्यापुरीमें ले चलूँ ॥ ५६ ॥

वनवासद अवधि मुगिदाग मत्तॆ इदे रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु निम्मन्नु अयोध्यॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगुवॆनु.॥56॥

पदच्छेदः

56. eshhaH hi = “This is indeed; mama = my; manorathaH = desire; yat = that; praapte = after reaching; kshhayam = the end; vanavaase = of dwelling in the forest; vaheyam = I may take; tvaam = you; punaH = again; anena rathenaiva = in this very chariot; puriim = to the city (of Ayodhya).”

अनुवादः

“This is indeed my desire that after reaching the end of your exile, I may take you back to the city of Ayodhya in this very chariot.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यानि चान्यथा ॥ ५७ ॥

चतुदर्श हि वर्षाणि सहितस्य त्वयावने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यानि चान्यथा ॥

चतुर् दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने । क्षण भूतानि यास्यन्ति शतशः तु ततः अन्यथा ॥ २-५२-५७

‘वनमें आपके साथ रहनेसे ये चौदह वर्ष मेरे लिये चौदह क्षणोंके समान बीत जायँगे । अन्यथा चौदह सौ वर्षोंके समान भारी जान पड़ेंगे ॥ ५७ ॥

काडिनल्लि निन्नॊन्दिगॆ इरुवुदरिन्द ई हदिनाल्कु वर्षगळु हदिनाल्कु क्षणगळन्तॆ कळॆदु होदावु. इल्लदिद्दरॆ हदिनाल्कु साविर वर्षगळन्तॆ कण्डुबरुववु.॥57॥

पदच्छेदः

57. sahitasya = “Me; along with; tvayaa = you; vane = in the forest; chaturdasha varshhaaNi = fourteen years; yaasyanti = will slip away; kshhaNa bhuutaani = momentarily. Anyathaa = Otherwise; ataH = than this; shata samkhyaani = will multiply hundred-fold.”

अनुवादः

“So long as I am with you together in the forest, fourteen years will slip away momentarily. Otherwise than this, they will multiply a hundred- fold.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्या न मा त्वं हातुमर्हसि ॥ ५८ ॥

भृत्य वत्सल तिष्ठन्तम् भर्तृ पुत्र गते पथि । भक्तम् भृत्यम् स्थितम् स्थित्याम् त्वम् न माम् हातुम् अर्हसि ॥ २-५२-५८

‘अतः भक्तवत्सल! आप मेरे स्वामीके पुत्र हैं । आप जिस पथपर चल रहे हैं, उसीपर आपकी सेवाके लिये साथ चलनेको मैं भी तैयार खड़ा हूँ । मैं आपके प्रति भक्ति रखता हूँ, आपका भृत्य हूँ और भृत्यजनोचित मर्यादाके भीतर स्थित हूँ; अतः आप मेरा परित्याग न करें’ ॥ ५८ ॥

आद्दरिन्द भक्तवत्सलने! नीवु नन्न स्वामिय पुत्रनागिरुविरि. नीवु नडॆयुत्तिरुव पथदल्ले निम्म सेवॆगागि निम्मॊन्दिगॆ नडॆयलु नानु सिद्धनागिरुवॆनु. नानु निम्मल्लि भक्तियन्निरिसिरुवॆनु, निम्म भृत्यनागिद्देनॆ मत्तु भृत्यजनरिगॆ उचितवाद सीमॆयॊळगॆ स्थितनागिद्देनॆ. नीवु नन्नन्नु त्यजिसबेड.॥58॥

पदच्छेदः

58. bhR^itya vatsale = “Oh; prince; who cherish your dependents! tvam = You; naarhasi = ought not; haatum = abandon; maam = me; bhaktam = your devoted; bhR^ityam = servant; tishhThantam = established; pathi = in the path; bhartR^iputra gate = followed by the son of his master; sthitam = (and) keeping; sthityaam = within bounds”

अनुवादः

“Oh, prince, who are so fond of your dependents! You ought not abandon me, your devoted servant, established in the path followed by the son of his master and (always)keeping within bounds.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥

एवम् बहु विधम् दीनम् याचमानम् पुनः पुनः । रामः भृत्य अनुकम्पी तु सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-५२-५९

इस तरह अनेक प्रकारसे दीन वचन कहकर बारंबार याचना करनेवाले सुमन्त्रसे सेवकोंपर कृपा करनेवाले श्रीरामने इस प्रकार कहा— ॥ ५९ ॥

हीगॆ अनेक विधदिन्द दीन मातुगळन्नु हेळि पदे-पदे याचिसुत्तिरुव सुमन्त्रनल्लि सेवकर मेलॆ कृपॆ माडुव श्रीरामनु ई प्रकार हेळिदनु.॥59॥

पदच्छेदः

59. raamah = Rama; bhR^ityaanukampii = who was compassionate towards his dependents; abraviit = spoke; idam = these words; sumantram = to Sumantra; diinam = who was miserably; yaachamaanam = entreating; punaH punaH = again and again; bahuvidham = in many modes.

अनुवादः

Rama, who was compassionate towards his dependents, spoke as follows to Sumantra, who was miserably entreating him again and again in many modes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जानामि परमां भक्तिमहं ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ ६० ॥

जानामि परमाम् भक्तिम् मयि ते भर्तृ वत्सल । शृणु च अपि यद् अर्थम् त्वाम् प्रेषयामि पुरीम् इतः ॥ २-५२-६०

‘सुमन्त्रजी! आप स्वामीके प्रति स्नेह रखनेवाले हैं । मुझमें आपकी जो उत्कृष्ट भक्ति है, उसे मैं जानता हूँ; फिर भी जिस कार्यके लिये मैं आपको यहाँसे अयोध्यापुरीमें भेज रहा हूँ, उसे सुनिये ॥ ६० ॥

सुमन्त्रने! नीनु स्वामिय कुरितु स्नेहवन्निरिसुववनु. नन्नल्लि नन्न कुरिताद उत्कृष्ट भक्ति इरुवुदन्नु तिळिदिरुवॆनु. हीगिद्दरू याव कार्यक्कागि नानु निन्नन्नु अयोध्यॆगॆ कळिसुत्तिरुवॆनो अदन्नु केळु.॥60॥

पदच्छेदः

60. bhartR^ivatsala = “Oh; charioteer; so fond of your master! jaanaami = I knew; te = your; paramaam = excellent; bhaktam = devotion; mayi = to me. ShR^iNuchaapi = Hear; yadartham = wherefore; preshhayaami = I send; tvaam = you; itaH = from here; puriim = to the city.”

अनुवादः

“Oh, charioteer so fond of your master! I know your excellent devotion to me. Hear wherefore I send you from here to the city of Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ ६१ ॥

नगरीम् त्वाम् गतम् दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी । कैकेयी प्रत्ययम् गच्चेद् इति रामः वनम् गतः ॥ २-५२-६१

‘जब आप नगरको लौट जायँगे, तब आपको देखकर मेरी छोटी माता कैकेयीको यह विश्वास हो जायगा कि राम वनको चले गये ॥ ६१ ॥

नीनु नगरक्कॆ मरळि होदाग निन्नन्नु नोडि नन्न चिक्कम्म कैकेयिगॆ रामनु वनवासक्कॆ होगिरुवनु ऎम्ब विश्वास उण्टादीतु.॥61॥

पदच्छेदः

61. dR^ishhTvaa = “seeing; tvaam = you; gatam = going; nagariim = to the city; kaikeyii = Kaikeyi; me = my; yaviiyasii = younger;jananii = mother; gachchhet = will get; pratyayam = the proof; iti = that; raamaH = Rama; gataH = went; vanam = to the forest.”

अनुवादः

“Seeing you, returning to Ayodhya, Kaikeyi, my younger mother will get the proof that Rama has gone to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विपरीते तुष्टिहीना वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत मिथ्यावादीति धार्मिकम् ॥ ६२ ॥

परितुष्टा हि सा देवि वन वासम् गते मयि । राजानम् न अतिशन्केत मिथ्या वादी इति धार्मिकम् ॥ २-५२-६२

‘इसके विपरीत यदि आप नहीं गये तो उसे संतोष नहीं होगा । मेरे वनवासी हो जानेपर भी वह धर्मपरायण महाराज दशरथके प्रति मिथ्यावादी होनेका संदेह करे, ऐसा मैं नहीं चाहता ॥ ६२ ॥

इदक्कॆ विपरीतवागि नीनु होगदिद्दरॆ आकॆगॆ सन्तोषवागलारदु. नानु वनवासियादरू कूड अवळु धर्मपरायण महाराजर कुरितु मिथ्यासन्देह पडुवुदु नानु बयसुवुदिल्ल.॥62॥

पदच्छेदः

62. paritushhTaa = “having strongly satisfied; mayi = about me; gate = having gone; vanavaasam = to dwell in the forest; saa devii = that queen; (Kaikeyi); naatishaNketa = will not suspect strongly; raajaanaam = about the king; dhaarmikam = who is virtuous; mithyaavaadiiti = as one who speaks untruth”

अनुवादः

“Having completely satisfied, about me having gone to forest, Kaikeyi will leave her strong suspicion that the virtuous king may be a person who speaks untruth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्स्यते ॥ ६३ ॥

एष मे प्रथमः कल्पो यद् अम्बा मे यवीयसी । भरत आरक्षितम् स्फीतम् पुत्र राज्यम् अवाप्नुयात् ॥ २-५२-६३

‘आपको भेजनेमें मेरा मुख्य उद्देश्य यही है कि मेरी छोटी माता कैकेयी भरतद्वारा सुरक्षित समृद्धिशाली राज्यको हस्तगत कर ले ॥ ६३ ॥

निन्नन्नु कळिसुवुदरल्लि मुख्य उद्देश-नन्न चिक्कम्म कैकेयियु भरतन मूलक सुरक्षित समृद्धशालि राज्यवन्नु कैवश माडिकॊळ्ळलॆन्दे आगिदॆ.॥63॥

पदच्छेदः

63. eshhaH = “this is; prathamaH = the first; kalpaH = rule to be observed before any other rule; me = for me; yat = that; me = my; yaviiyasii = younger; ambaa = mother; avaapnuyaat = should get; spiitam = the extensive; putra raajyam = kingdom of her son; bharataa rakshhitam = protected by Bharata”

अनुवादः

“This is my first priority that my younger mother should get the extensive kingdom, protected by Bharata and thus ruled by her own son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सुमन्त्र त्वं पुरीं व्रज ।
सन्दिष्टश्चापि यानर्थांस्तांस्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ ६४ ॥

मम प्रिय अर्थम् राज्ञः च सरथः त्वम् पुरीम् व्रज । संदिष्टः च असि या अनर्थांस् तांस् तान् ब्रूयाः तथा तथा ॥ २-५२-६४

‘सुमन्त्रजी! मेरा तथा महाराजका प्रिय करनेके लिये आप अयोध्यापुरीको अवश्य पधारिये और आपको जिनके लिये जो संदेश दिया गया है, वह सब वहाँ जाकर उन लोगोंसे कह दीजिये’ ॥ ६४ ॥

सुमन्त्रने! नन्न मत्तु महाराजर सन्तोषक्कागि नीनु अयोध्यॆगॆ अवश्यवागि तॆरळबेकु. यारिगागि याव सन्देश कॊडलागिदॆयो अदॆल्लवन्नु अवरवरिगॆ नीनु तिळिसबेकु.॥64॥

पदच्छेदः

64. priyaartham = “for the pleasure; mama = of me; raaG^yashcha = and of the king; tvam = you; sarathaH = along with the chariot; vraja = go; puriim = to the city (of Ayodhya); yaan = which; arthaan = matters; asi = you are; sandishhTaH = told; bruuyaaH = inform; taan taan = those and those matters; tathaa tathaa = in that manner.”

अनुवादः

“For my pleasure and pleasure of the king, you go along with the chariot to Ayodhya and inform all the matters that you have been asked to tell each in the way you have been asked to do.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ ६५ ॥

इति उक्त्वा वचनम् सूतम् सान्त्वयित्वा पुनः पुनः । गुहम् वचनम् अक्लीबम् रामः हेतुमद् अब्रवीत् ॥ २-५२-६५

ऐसा कहकर श्रीरामने सुमन्त्रको बारंबार सान्त्वना दी । इसके बाद उन्होंने गुहसे उत्साहपूर्वक यह युक्तियुक्त बात कही— ॥ ६५ ॥

हीगॆ हेळि श्रीरामनु सुमन्त्रनन्नु पदे-पदे सान्त्वनगॊळिसिदनु. अनन्तर अवनु गुहनल्लि उत्साहदिन्द हीगॆ युक्तियुक्तवागि नुडिदनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. uktvaa = having spoken; vachanam = the words;iti = thus; suutam = in the chariot; akliibaH = the courageous; raamaH = Rama; saantvayitvaa = consoled(him); punaH punaH = again and again; abraviit = spoke(the following); hetumat = reasoned; vachanam = words; guham = to Guha.

अनुवादः

Having spoken thus to the charioteer, the courageous Rama consoled him again and again. Then, he spoke the following reasoned words to Guha:

स्रोतः: valmikiramayan.net

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।
अवश्यमाश्रमे वासः कर्तव्यस्तद‍्गतो विधिः ॥ ६६ ॥

नेदानीम् गुह योग्योऽयम् वसो मे सजने वने । अवश्यम् ह्याश्रमे वासह् कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ २-५२-६६

‘निषादराज गुह! इस समय मेरे लिये ऐसे वनमें रहना उचित नहीं है, जहाँ जनपदके लोगोंका आना-जाना अधिक होता हो, अब अवश्य मुझे निर्जन वनके आश्रममें ही वास करना होगा । इसके लिये जटा धारण आदि आवश्यक विधिका मुझे पालन करना चाहिये ॥

निषादराज गुहने! ईग ननगॆ नागरिकरु बन्दु होगुवन्तह वनदल्लि इरुवुदु उचितवल्ल. ईग निर्जन वनद आश्रमदल्ले नानु इरुवुदु आवश्यकवागिदॆ. अदक्कागि जटाधारण मुन्ताद आवश्यक विधियन्नु नानु पालिसबेकागिदॆ.॥66॥

पदच्छेदः

66. guha = “Oh; Guha! ayam = this; vaasaH = stay; vane = in the forest; sajane = inhabited with people. na yogyaH = is not proper; me = for me. vaasaH = The stay; avashyam = should be certainly; aashrame = in a hermitage. VidhiH = Let the action; tadgataH = directed towards that; kartavyaH = be done.”

अनुवादः

“Oh, Guha! This stay in the inhabited woods is not proper for me. My stay should definitely be in a hermitage. Let an action diverted towards that aim be taken”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ ६७ ॥
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।
तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ ६८ ॥

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्विजनभूषणम् ।
हितकामः पितुभूर्यः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।
तत्क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥

सोऽहम् गृहीत्वा नियमम् तपस्विजनभूषणम् । हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ २-५२-६७ जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोध क्षीरम् आनय । तत् क्षीरम् राज पुत्राय गुहः क्षिप्रम् उपाहरत् ॥ २-५२-६८ लक्ष्मणस्य आत्मनः चैव रामः तेन अकरोज् जटाः ।

‘अतः फल-मूलका आहार और पृथ्वीपर शयन आदि नियमोंको ग्रहण करके मैं सीता और लक्ष्मणकी अनुमति लेकर पिताका हित करनेकी इच्छासे सिरपर तपस्वी जनोंके आभूषणरूप जटा धारण करके यहाँसे वनको जाऊँगा । मेरे केशोंको जटाका रूप देनेके लिये तुम बड़का दूध ला दो ।’ गुहने तुरंत ही बड़का दूध लाकर श्रीरामको दिया ॥ ६७-६८ ॥

‘आद्दरिन्द फल-मूलगळ आहार, नॆलद मेलॆ मलगुवुदु मुन्ताद नियमगळन्नु स्वीकरिसि नानु सीतॆ मत्तु लक्ष्मणन अनुमति पडॆदु तन्दॆय हितवन्नु माडुवुदक्कागि तलॆयल्लि तपस्विगळन्तॆ भूषणप्राय जटॆयन्नु धरिसि इल्लिन्द वनक्कॆ होगुवॆनु. नन्न कूदलुगळन्नु जटॆयागिसलु आलद हालन्नु तन्दुकॊडु.’ गुहनु कूडले आलद हालन्नु तन्दुकॊट्टनु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67. saH aham = “I as such; hita kaamaH = wishing well of; pituH = my farther; bhunyaH = and; siitaayaaH = of Sita; lakshhmaNasyacha = and of Lakshmana; gR^ihiitvaa = having taken up; niyamam = the restraint; tapsvi janabhuushhaNam = to be adorned by ascetics; gamishhyaami = and proceed further; kR^itvaa = wearing; jaTaaH = matted hair. aanaya = (please) bring; nyagrodha kshhiiram = the milk-like exudation (latex) of a banyan tree.”

अनुवादः

“I as such, wishing well of my father, Sita as well as Lakshmana and having taken up a discipline to be followed by ascetics, want to proceed further, wearing matted hair. Please bring the latex of a banyan tree.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

68. guhaH = Guha;kshhipram = immediately; upaaharat = brought; tat = that; kshhiiram = milk-like exudation (latex); raaja putraaya = to the prince. Tena = with that; raamaH = Rama; aakarot = made; jaTaaH = matted hair; aatmanashchaiva = to himself; lakshhmaNasya = and to Lakshmana.

अनुवादः

Guha immediately brought that latex to the prince. With that, Rama made matted hair to himself and to Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ ६९ ॥

श्रीरामने उसके द्वारा लक्ष्मणकी तथा अपनी जटाएँ बनायीं । महाबाहु पुरुषसिंह श्रीराम तत्काल जटाधारी हो गये ॥ ६९ ॥

श्रीरामनु अदरिन्द लक्ष्मणन मत्तु तन्न जटॆयन्नु कट्टिकॊण्डनु. महाबाहु पुरुषसिंह श्रीरामनु तत्क्षण जटाधारियादनु.॥69॥

तौ तदा चीरसम्पन्नौ जटामण्डलधारिणौ ।
अशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ ७० ॥

तौ तदा चीरसम्पन्नौ जटामण्डलधारिणौ ।
अशोभेतामृषिसवौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

उस समय वे दोनों भाई श्रीराम-लक्ष्मण वल्कल वस्त्र और जटामण्डल धारण करके ऋषियोंके समान शोभा पाने लगे ॥ ७० ॥

आग आ इब्बरू सहोदर श्रीराम-लक्ष्मणरु वल्कलवस्त्र मत्तु जटाधारिगळागि ऋषिगळन्तॆ शोभिसतॊडगिदरु.॥70॥

पदच्छेदः

69;70. diirgha baahuH = That long armed; nara vyaaghraH = tiger among men; Rama; aadhaarayat = wore; jaTilatvam = the matting; tadaa = Then; raama lakshhmaNav = Rama and Lakshmana; bhraatarov = the brothers; chiira vasanou = clad in the bark of trees; jaTaa maNdala dhaariNau = and wearing a rounded mass of matted locks (on their hair); ashobhetaam = looked bright; R^shhisamou = like ascetic sages.

अनुवादः

Rama, tiger among men who possessed long arms wore the distinguished mark of an ascetic (in the shape of matted hair) . Then, Rama and Lakshmana the brothers clad in the bark of trees and wearing a round mass of matted locks (on their head) looked bright like two ascetic sages.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सहलक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान् रामः सहायं गुहमब्रवीत् ॥ ७१ ॥

ततः वैखानसम् मार्गम् आस्थितः सह लक्ष्मणः । व्रतम् आदिष्टवान् रामः सहायम् गुहम् अब्रवीत् ॥ २-५२-७१

तदनन्तर वानप्रस्थमार्गका आश्रय लेकर लक्ष्मणसहित श्रीरामने वानप्रस्थोचित व्रतको ग्रहण किया । तत्पश्चात् वे अपने सहायक गुहसे बोले— ॥ ७१ ॥

अनन्तर वानप्रस्थमार्गवन्नु आश्रयिसि लक्ष्मणसहित श्रीरामनु वास प्रस्थोचित व्रतवन्नु स्वीकरिसिदनु. बळिक अवनु तन्न सहायक गुहनल्लि हेळिदनु.॥71॥

पदच्छेदः

71. tataH = then; aasthitaH = Having adopted; maargam = the way; vaikhaanasam = of a hermit (temporarily); saha lakshhmaNa = along with Lakshmana; raamaH = Rama; aadishhTavaan = accepted; vratam = the vow (of an ascetic); abraviit = and spoke; guham = to Guha; sakhaayam = his friend (as follows):

अनुवादः

Having adopted the way of a hermit (temporarily) along with Lakshmana, Rama then accepted the vow of an ascetic life and spoke to Guha, his friend as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ ७२ ॥

अप्रमत्तः बले कोशे दुर्गे जन पदे तथा । भवेथा गुह राज्यम् हि दुरारक्षतमम् मतम् ॥ २-५२-७२

‘निषादराज! तुम सेना, खजाना, किला और राज्यके विषयमें सदा सावधान रहना; क्योंकि राज्यकी रक्षाका काम बड़ा कठिन माना गया है’ ॥ ७२ ॥

निषादराजने! नीनु सैन्य, भण्डार, कोटॆ मत्तु राज्यद विषयदल्लि सदा जागरूकनागि इरबेकु; एकॆन्दरॆ राज्यद रक्षणॆय कार्य बहळ कठिणवागिदॆ.॥72॥

पदच्छेदः

72. guha = “Oh; Guha! Bhavethaa = Remain; apramattaH = vigilant; bale = in the case of an army; koshe = the treasury; durge = the fortress; tathaa = and; janapade = the people. Matam hi = It is said; raajyam = that a kingdom; duraa rakshhatamam = is the most difficult one to protect.”

अनुवादः

“Oh, Guha! Remain vigilant in defense, finance, internal security and public relations, for a kingdom is the most difficult one to be protected!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तं समनुज्ञाप्य गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ७३ ॥

ततः तम् समनुज्ञाय गुहम् इक्ष्वाकु नन्दनः । जगाम तूर्णम् अव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २-५२-७३

गुहको इस प्रकार आज्ञा देकर उससे विदा ले इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामचन्द्रजी पत्नी और लक्ष्मणके साथ तुरंत ही वहाँसे चल दिये । उस समय उनके चित्तमें तनिक भी व्यग्रता नहीं थी ॥ ७३ ॥

गुहनिगॆ हीगॆ आज्ञापिसि अवनिन्द बीळ्कॊण्डु इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामनु पत्नी मत्तु लक्ष्मणरॊन्दिगॆ कूडले अल्लिन्द हॊरटनु. आग अवन मनस्सिनल्लि कॊञ्चवू व्यग्रतॆ इरलिल्ल.॥73॥

पदच्छेदः

73. tataH = then; ikshhvaaku nandanaH = Rama; who was a delight to Ikshvaku dynasty; samanuG^yaaya = bade farewell; tam guham = to Guha; jagaama = and departed; tuurNam = quickly; avyagraH = remaining undistracted; sabhaaryaH = along with his consort; sahalakshhmaNaH = together with Lakshmana.

अनुवादः

Then Rama, who was a delight to Ikshvaku dynasty, bade farewell to Guha and departed quickly, remaining undistracted, along with his consort and together with Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७४ ॥

स तु दृष्ट्वा नदी तीरे नावम् इक्ष्वाकु नन्दनः । तितीर्षुः शीघ्रगाम् गन्गाम् इदम् लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥ २-५२-७४

नदीके तटपर लगी हुई नावको देखकर इक्ष्वाकुनन्दन श्रीरामने शीघ्रगामी गङ्गानदीके पार जानेकी इच्छासे लक्ष्मणको सम्बोधित करके कहा— ॥ ७४ ॥

नदीतीरदल्लि निन्तिद्द नावॆयन्नु नोडि इक्ष्वाकु कुलनन्दन श्रीरामनु शीघ्रगामि गङ्गॆयन्नु दाटिहोगुव इच्छॆयिन्द लक्ष्मणनन्नु सम्बोधिसि इन्तॆदनु.॥74॥

पदच्छेदः

74. dR^ishhTvaa = seeing; naavam = the boat; nadiitiire = on the bank of the river; saH ikshhvaakunandanaH = that Rama; titirshhuH = desirous of crossing; shiighragaam = the swift-flowing; gaNgaam = Ganga; abraviit = spoke; idam = these words; lakshmaNam = to Lakshmana: -

अनुवादः

Seeing the boat on the bank of the river and keen to cross the swift- flowing Ganga, Rama spoke to Lakshmana as follows: -

स्रोतः: valmikiramayan.net

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ ७५ ॥

आरोह त्वम् नर व्याघ्र स्थिताम् नावम् इमाम् शनैः । सीताम् च आरोपय अन्वक्षम् परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ २-५२-७५

‘पुरुषसिंह! यह सामने नाव खड़ी है । तुम मनस्विनी सीताको पकड़कर धीरेसे उसपर बिठा दो, फिर स्वयं भी नावपर बैठ जाओ’ ॥ ७५ ॥

पुरुषसिंहने! इदो ऎदुरिगॆ दोणि निन्तिदॆ. नीनु मनस्विनी सीतॆगॆ आसरॆयागि निधानवागि दोणि हत्तिसु. मत्तॆ नीनु नावॆयल्लि कुळितुको.॥75॥

पदच्छेदः

75. nara vyaaghraH = “Oh; Lakshmana the tiger among men! Tvam = you; aaroha = get into; imaam = this; naavam = boat; sthityaam = stationed; (here); parigR^ihya = having helped; siitaam cha = Sita; mansviniim = the virtuous wife; aaropaya = step into it.”

अनुवादः

“Oh, Lakshmana the tiger among men! You get into the boat stationed here unhurriedly afterwards, having helped Sita the virtuous wife step into it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहात्मवांस्ततः ॥७६ ॥

स भ्रातुः शासनम् श्रुत्वा सर्वम् अप्रतिकूलयन् । आरोप्य मैथिलीम् पूर्वम् आरुरोह आत्मवांस् ततः ॥ २-५२-७६

भाईका यह आदेश सुनकर मनको वशमें रखनेवाले लक्ष्मणने पूर्णतः उसके अनुकूल चलते हुए पहले मिथिलेशकुमारी श्रीसीताको नावपर बिठाया, फिर स्वयं भी उसपर आरूढ़ हुए ॥ ७६ ॥

अण्णन आदेशवन्नु केळि मनस्सन्नु वशदल्लिरिसि कॊण्ड लक्ष्मणनु पूर्णवागि रामनिगॆ अनुकूलवागि नडॆयुत्ता मॊदलिगॆ सीतॆयन्नु नावॆयल्लि कुळ्ळिरिसि मत्तॆ तानू अदन्नु हत्तिदनु.॥76॥

पदच्छेदः

76. shrutvaa = hearing; shaasanam = the command; sarvam = wholly; bhraatruH = of his (elder) brother; saH = that Lakshmana; aatmavaan = prudent; apratikuulayan = not resisting it; aaropaya maithiliim = having made Sita to ascend (the boat); puurvam = first; aaruroha = stepped into (the boat); tataH = afterwards.

अनुवादः

Hearing the command completely of his elder brother, the prudent Lakshmana, by not counteracting it, made Sita to ascend the boat first and stepped into it afterwards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ ७७ ॥

अथ आरुरोह तेजस्वी स्वयम् लक्ष्मण पूर्वजः । ततः निषाद अधिपतिर् गुहो ज्ञातीन् अचोदयत् ॥ २-५२-७७

सबके अन्तमें लक्ष्मणके बड़े भाई तेजस्वी श्रीराम स्वयं नौकापर बैठे । तदनन्तर निषादराज गुहने अपने भाई-बन्धुओंको नौका खेनेका आदेश दिया ॥ ७७ ॥

कॊनॆगॆ लक्ष्मणन अण्ण तेजस्वी श्रीरामनु स्वतः नावॆयल्लि कुळितनु. बळिक निषादराज गुहनु तन्न बन्धुगळिगॆ नावॆयन्नु नडॆसलु आदेशिसिदनु.॥77॥

पदच्छेदः

77. atha = then; tejasvii = the glorious; lakshhmaNa puurvajaH = Rama; the elder brother of Lakshmana; aaruroha = got into (the boat); svayam = himself. TataH = Thereafter; guhaH = Guha; nishhadaadhipatiH = the ruler of the Nishadas; achodayat = commanded; G^yaatiim = his kinsfolk (to row them across the river).

अनुवादः

Then, the glorious Rama got into the boat himself. Thereafter, Guha the ruler of Nishadas commanded his kinsfolk to row them across the river.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।
ब्रह्मवत्क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ ७८ ॥

महातेजस्वी श्रीरामचन्द्रजी भी उस नावपर आरूढ़ होनेके पश्चात् अपने हितके उद्देश्यसे ब्राह्मण और क्षत्रियके जपनेयोग्य ‘दैवी नाव’ इत्यादि वैदिक मन्त्रका जप करने लगे ॥ ७८ ॥

महा तेजस्वी श्रीरामनु नावॆयल्लि कुळितुकॊण्डु तन्न हितद उद्देशदिन्द ब्राह्मण मत्तु क्षत्रियरु जपिसु वन्तह ‘दैवीनाव’ मुन्ताद वैदिक मन्त्रगळन्नु जपिसतॊडगिदनु.॥78॥

पदच्छेदः

78. aaruuhya = after ascending; taam naavam = that boat; raaghava. Api = Rama too; mahaa tejaH = of mighty splendor; tataH = then; jajaapa = recited (a sacred text Daiviim naavam etc) brahmavat = (fit for) Brahmanas; kshhatriyashchaiva = and Kshatriyas; hitam = and conducive to the good; aatmanaH = of his son.

अनुवादः

After ascending the boat, Rama too of mighty splendor then recited a sacred text (daiviim naavam etc) fit for brahmanas and Kshatriyas alike and conducive to his own good.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्रणमत्प्रीतिसन्तुष्टो लक्ष्मणश्च महारथः ॥ ७९ ॥

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्रणवत्प्रीतिसन्तुष्टो लक्ष्मणश्च महारथः ॥

आचम्य च यथाशास्त्रम् नदीम् ताम् सह सीतया । प्राणमत्प्रीतिसम्हृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ २-५२-७९

फिर शास्त्रविधिके अनुसार आचमन करके सीताके साथ उन्होंने प्रसन्नचित्त होकर गङ्गाजीको प्रणाम किया । महारथी लक्ष्मणने भी उन्हें मस्तक झुकाया ॥ ७९ ॥

मत्तॆ शास्त्रविधिगनुसार आचमन माडि सीतॆयॊन्दिगॆ अवनु प्रसन्नचित्तनागि गङ्गॆगॆ प्रणाम माडिदनु. महारथी लक्ष्मणनू कूड गङ्गॆगॆ तलॆबागिदनु.॥79॥

पदच्छेदः

79. aachamyacha = having sipped water; yathaa shaastram = as per scriptures; priitisamhR^ishhTaH = and with extreme delight; siitayaa saha = (Rama) with Sita; praaNamat = made obeisance; taam nadiim = to that river; lakshmaNashcha = Lakshmana also; amita prabhaH = of infinite splendor (followed suit.)

अनुवादः

Having sipped water as per scriptures and with extreme delight, Rama with Sita made obeisance to that river. Lakshmana, of infinite splendor, followed suit.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ ८० ॥

अनुज्ञाय सुमन्त्रम् च सबलम् चैव तम् गुहम् । आस्थाय नावम् रामः तु चोदयाम् आस नाविकान् ॥ २-५२-८०

इसके बाद श्रीरामने सुमन्त्रको तथा सेनासहित गुहको भी जानेकी आज्ञा दे नावपर भलीभाँति बैठकर मल्लाहोंको उसे चलानेका आदेश दिया ॥ ८० ॥

अनन्तर श्रीरामनु सुमन्त्रनिगॆ मत्तु सेना सहित गुहनन्नु होगलु आज्ञापिसि, नावॆयल्लि सरियागि कुळितुकॊण्डु अम्बिगरिगॆ दोणि नडॆसुवन्तॆ आदेशिसिदनु.॥80॥

पदच्छेदः

80. anuG^yaaya = bidding farewell; tam guham = to that Guha; sabalam = with his army of men; sumantram = and Sumantra; raamastu = Rama; aasthaaya = sat on; naavam = the boat; chodayaamaasa = and directed; naavikaan = the boatmen (to move on).

अनुवादः

Bidding farewell to Guha with his army of men and Sumantra, Rama sat on the boat and directed the boatmen to move on.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तैश्चालिता नौका कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ ८१ ॥

ततः तैः चोदिता सा नौः कर्ण धार समाहिता । शुभ स्फ्य वेग अभिहता शीघ्रम् सलिलम् अत्यगात् ॥ २-५२-८१

तदनन्तर मल्लाहोंने नाव चलायी । कर्णधार सावधान होकर उसका संचालन करता था । वेगसे सुन्दर डाँड़ चलानेके कारण वह नाव बड़ी तेजीसे पानीपर बढ़ने लगी ॥ ८१ ॥

बळिक अम्बिगरु दोणियन्नु नडॆसिदरु. कप्ताननु ऎच्चरवागि अदन्नु नियन्त्रिसुत्तिद्दनु. वेगवागि हुट्टुहाकुवुदरिन्द आ नावॆयु बहळ वेगवागि नीरिनमेलॆ सागितु.॥81॥

पदच्छेदः

81. taiH = through their; choditaa = propulsion; sa nauH = that boat; karNadhaara samaahitaa = furnished with a pilot; shubha sphya vega abhihataa = obeying those splendid and vigorous oarsmen; shiighram = rapidly; atyagaat = moved across; salilam = water.

अनुवादः

Propelled by those splendid and vigorous oarsmen, that boat furnished with a pilot, rapidly moved across the water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ ८२ ॥

मध्यम् तु समनुप्राप्य भागीरथ्याः तु अनिन्दिता । वैदेही प्रान्जलिर् भूत्वा ताम् नदीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-५२-८२

भागीरथीकी बीच धारामें पहुँचकर सती साध्वी विदेहनन्दिनी सीताने हाथ जोड़कर गङ्गाजीसे यह प्रार्थना की— ॥ ८२ ॥

भागीरथी नदिय नडुविगॆ बन्दाग सतीसाध्वी विदेहनन्दिनी सीतॆयु कैमुगिदु गङ्गॆयन्नु हीगॆ प्रार्थिसिदळु.॥82॥

पदच्छेदः

82. samanupraapya = coming to; madhyam = the middle; bhaagiirathyaaH = of Bhagirathi; aninditaa = the irresproachable; vaidehii = Sita; bhuutvaa = having been; praaN^jaliH = with joined palms; abraviit = spoke; idam = these words; taam nadiim = to the said river.

अनुवादः

Coming to the middle of Bhagirathi river, the irreproachable Sita with joined palms, spoke as follows to the said river: -

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ ८३ ॥

पुत्रो दशरथास्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पालयत्वेनं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥

‘देवि गङ्गे! ये परम बुद्धिमान् महाराज दशरथके पुत्र हैं और पिताकी आज्ञाका पालन करनेके लिये वनमें जा रहे हैं । ये आपसे सुरक्षित होकर पिताकी इस आज्ञाका पालन कर सकें—ऐसी कृपा कीजिये ॥ ८३ ॥

देविगङ्गे! इवरु परमबुद्धिवन्त दशरथ महाराजर पुत्ररु पितृवाक्यपरिपालनॆगागि वनक्कॆ होगुत्तिद्दारॆ. इवरु निन्निन्द सुरक्षितरागि पितन आज्ञॆयन्नु पालिसुवन्तॆ अनुग्रहिसु.॥83॥

चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ ८४ ॥

‘वनमें पूरे चौदह वर्षोंतक निवास करके ये मेरे तथा अपने भाईके साथ पुनः अयोध्यापुरीको लौटेंगे ॥ ८४ ॥

वनदल्लि हदिनाल्कु वर्ष वासिसि इवरु नन्नॊन्दिगॆ हागू लक्ष्मणनॊन्दिगॆ पुनः अयोध्यॆगॆ मरळुवरु.॥84॥

ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ ८५ ॥

‘सौभाग्यशालिनी देवि गङ्गे! उस समय वनसे पुनः कुशलपूर्वक लौटनेपर सम्पूर्ण मनोरथोंसे सम्पन्न हुई मैं बड़ी प्रसन्नताके साथ आपकी पूजा करूँगी ॥ ८५ ॥

सौभाग्यशालिनी देविगङ्गे! आग वनदिन्द पुनः क्षेमवागि मरळिदाग सम्पूर्ण मनोरथगळु सम्पन्नवागि नानु बहळ सन्तोषदिन्द निन्नन्नु पूजिसुवॆनु.॥85॥

पदच्छेदः

83;84;85. gaNge = “Oh; Ganga! Ayam (let) this Rama; putraH = the son; dasharathasya = of Dasaratha; mahaaraajasya = the emperor; paalayitvaa = honor; imam = this (his father’s); nidesham = command; tvadabhirakshhitaH = under your protection! Ushhya = Having dwelled; kaanane = in the forest; samagraaNi = in full; chaturdasha = for fourteen; varshhaaNi = years; pratyaagamishhyati = (may he) return; punaH = once more (to your bank); bhraataa saha = with his brother; Lakshmana; mayaachaiva = and myself! Subhage = Oh; blessed; devii = goddess; gaN^ge = Ganga! PunaH aagataa = Returning; kshhemeNa = safely; tataH = then; pramuditaa = I; full of joy; sarva kaama samR^iddhinii = all my desires fulfilled; yakshhye = shall worship; tvaam = you.”

अनुवादः

“Oh, Ganga! Let Rama, the son of the emperor Dasaratha honor his father’s command under your protection! Having dwelled in the forest in full fourteen years, may he return once more to your bank with his brother, Lakshmana and myself! Oh, blessed goddess Ganga! Returning safely, with all my desires fulfilled, I shall worship you with great joy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वं हि त्रिपथगे देवि ब्रह्मलोकं समक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ ८६ ॥

त्वं हि त्रिपथगे देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥

त्वम् हि त्रिपथगा देवि ब्रह्म लोकम् समीक्षसे । भार्या च उदधि राजस्य लोके अस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ २-५२-८६

‘स्वर्ग, भूतल और पाताल—तीनों मार्गोंपर विचरनेवाली देवि! तुम यहाँसे ब्रह्मलोकतक फैली हुई हो और इस लोकमें समुद्रराजकी पत्नीके रूपमें दिखायी देती हो ॥ ८६ ॥

स्वर्ग, भूतल मत्तु पाताळ - मूरू कडॆ सञ्चरिसुव देवि! नीनु इल्लिन्द ब्रह्मलोकदवरॆगॆ हरडिकॊण्डिरुव मत्तु ई लोकदल्लि समुद्रद पत्नियागि कण्डुबरुवॆ.॥86॥

पदच्छेदः

86. tvam = “you; devii = Oh; goddess; tripathagaa = flowing through three regions; (namely heaven; earth and subterranean); samiikshhase hi = are indeed seeing; brahmalokam = Brahma’s realm (the outermost of the six spheres enveloping the earth); sampradR^ishyase = and are vividly seen; asmin = on this; loke = terrestrial plane; bhaaryaacha = as a consort; udadhiraajasya = of the ocean king.”

अनुवादः

You, Oh goddess flowing through three regions (namely heaven, earth and subterranean regions), include in your basin the realm of Brahma (the outermost of the six spheres enveloping the earth) and are vividly seen on this terrestrial plane as a consort of the ocean king."

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ ८७ ॥

‘शोभाशालिनी देवि! पुरुषसिंह श्रीराम जब पुनः वनसे सकुशल लौटकर अपना राज्य प्राप्त कर लेंगे, तब मैं सीता पुनः आपको मस्तक झुकाऊँगी और आपकी स्तुति करूँगी ॥ ८७ ॥

शोभाशालिनी देवि! पुरुषसिंह श्रीरामनु पुनः वनदिन्द क्षेमवागि मरळि तन्न राज्यवन्नु पडॆदाग सीतॆयाद नानु पुनः निनगॆ वन्दिसि, निन्नन्नु स्तुतिसुवॆनु.॥87॥

गवां शतसहस्रं च वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ ८८ ॥

गवां शतसहस्रं च वसाण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तवप्रियचिकीर्षया ॥

‘इतना ही नहीं, मैं आपका प्रिय करनेकी इच्छासे ब्राह्मणोंको एक लाख गौएँ, बहुत-से वस्त्र तथा उत्तमोत्तम अन्न प्रदान करूँगी ॥ ८८ ॥

इष्टे अल्ल निनगॆ प्रीत्यर्थवागि नानु ब्राह्मणरिगॆ ऒन्दु लक्षगोवुगळन्नु, अनेक वस्त्रगळन्नु हागू उत्तमोत्तम भोजनवन्नु दान माडुवॆनु.॥88॥

पदच्छेदः

87;88. shobhane devii = “oh; charming goddess! Saa = I; Sita; namasyaami = greet; tvaam = you; prashamsaami cha = and extol you too; naravyaaghre = when Rama the tiger among men; shivena = has safely; aagate = returned; punaH = again; praapte raajye = and regains his kingdom; pradaasyaami = I shall give away; shatasahasraaNi = a lakh; gavaam = of cows; peshalam = soft; vastraaNi = clothing; annamcha = and food stuff; brahmaNebhya = to Brahmanas; priyachikiirshhayaa = with an intent to please you.”

अनुवादः

“Oh, charming goddess! I, Sita, greet you and extol you too. When Rama the tiger among men safely returns and regains his kingdom, I shall give away a lakh of cows, soft clothing and food to brahmanas with intent to please you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।
यक्ष्ये त्वां प्रीयतां देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ ८९ ॥

सुराघटसहस्रेण मांस भूतौदनेन च ।
यक्ष्येत्वां प्रियतां देवि पुरीं पुनरुपागता ॥

सुराघटसहस्रेण मांसभूतोदनेन च । यक्ष्ये त्वाम् प्रयता देवि पुरीम् पुनरुपागता ॥ २-५२-८९

‘देवि! पुनः अयोध्यापुरीमें लौटनेपर मैं सहस्रों देवदुर्लभ पदार्थोंसे तथा राजकीय भागसे रहित पृथ्वी, वस्त्र और अन्नके द्वारा भी आपकी पूजा करूँगी । आप मुझपर प्रसन्न हों* ॥ ८९ ॥

\* इस श्लोकमें आये हुए ‘सुराघटसहस्रेण’ की व्युत्पत्ति इस प्रकार है—‘सुरेषु देवेषु न घटन्ते न सन्तीत्यर्थः, तेषां सहस्रं तेन सहस्रसंख्याकसुरदुर्लभपदार्थेनेत्यर्थः ।’ ‘मांसभूतौदनेन’ की व्युत्पत्ति इस प्रकार समझनी चाहिये—‘मांसभूतौदनेन मा नास्ति अंसो राजभागो यस्यां सा एव भूः पृथ्वी च उतं वस्त्रं च ओदनं च एतेषां समाहारः, तेन च त्वां यक्ष्ये ।’

देवि! पुनः अयोध्यापुरिगॆ मरळिदाग नानु साविरारु देवदुर्लभ पदार्थगळिन्द हागू राजकीय भागरहित पृथिवि, वस्त्र, अन्नद मूलक निन्नन्नु पूजिसुवॆनु. नीनु नन्न मेलॆ प्रसन्नळागु.॥89॥

पदच्छेदः

89. devii = “Oh; goddess! Upaagata = After reaching; puriim = the city (Ayodhya); punaH = again; yakshhye = I shall worship (you); suraaghata sahasreNa = with thousand pots of spirituous liquor; maamsa bhuutodanena cha = and jellied meat with cooked rice; prayataa = well-prepared for the solemn rite.”

अनुवादः

“Oh, goddess! After reaching back the city of Ayodhya, I shall worship you with thousand pots of spirituous liquor and jellied meat with cooked rice well prepared for the solemn rite.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ ९० ॥

‘आपके किनारे जो-जो देवता, तीर्थ और मन्दिर हैं, उन सबका मैं पूजन करूँगी ॥ ९० ॥

निन्न दडदल्लि इरुव देवतॆगळन्नु, तीर्थ मत्तु मन्दिरगळन्नु नानु पूजिसुवॆनु.॥90॥

पदच्छेदः

90. yakshhyaami = I shall worship; yaami = whatever; daivataani = deities; santi = are there; sarvaaNi = all; tvattiira vaasini = dwelling on your banks; tiirthaani = sacred spots; aayatanaamicha = and sanctuaries."

अनुवादः

“I shall worship all deities dwelling on your banks as also sacred spots and sanctuaries.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।
अयोध्यां वनवासात् तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ ९१ ॥

पुनरेव महाबाउर्मया भ्रात्रा च सम्गतः । अयोध्याम् वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ २-५२-९१

‘निष्पाप गङ्गे! ये महाबाहु पापरहित मेरे पतिदेव मेरे तथा अपने भाईके साथ वनवाससे लौटकर पुनः अयोध्या नगरीमें प्रवेश करें’ ॥ ९१ ॥

निष्पाप गङ्गे! ई महाबाहु पापरहित नन्न पतिदेवरु नन्नॊन्दिगॆ मत्तु सहोदरनॊन्दिगॆ वनवासदिन्द मरळि पुनः अयोध्यापुरियन्नु प्रवेशिसुवन्तागलि.॥91॥

पदच्छेदः

91. anaghe = “oh; irreproachable one! AnaghaH = (May) the sinless; mahaabaahuH = and mighty armed Rama; pravishatu = re-enter; ayodhyaam = Ayodhya; punareva = again; vanavaasaat = from dwelling in the forest; sangataH = along with; bhraatraacha = Lakshmana; his brother; mayaa = (and) myself.”

अनुवादः

“Oh, irreproachable goddess! May the sinless Rama (with mighty arms) re-enter Ayodhya again from the forest, along with Lakshmana and myself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ ९२ ॥

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गन्गाम् अनिन्दिता । दक्षिणा दक्षिणम् तीरम् क्षिप्रम् एव अभ्युपागमत् ॥ २-५२-९२

पतिके अनुकूल रहनेवाली सती-साध्वी सीता इस प्रकार गङ्गाजीसे प्रार्थना करती हुई शीघ्र ही दक्षिणतटपर जा पहुँचीं ॥ ९२ ॥

पतिगॆ अनुकूलवागिरुव सती-साध्वी सीतॆयु हीगॆ गङ्गादेवियल्लि प्रार्थिसुत्त शीघ्रवागि दक्षिण दडक्कॆ तलुपिदरु.॥92॥

पदच्छेदः

92. tathaa = then; sambhaashha maaNaa = praying (to Ganga); siita = Sita; dakshhiNaa = the efficient; aninditaa = irreproachable; abhyupaagamat = reached; kshhiprameva = rapidly; dakshhiNam = the right; tiiram = bank.

अनुवादः

Thus praying to Ganga, the efficient and irreproachable Sita rapidly reached the right bank of the river.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ ९३ ॥

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठित सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥

तीरम् तु समनुप्राप्य नावम् हित्वा नर ऋषभः । प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परम् तपः ॥ २-५२-९३

किनारे पहुँचकर शत्रुओंको संताप देनेवाले नरश्रेष्ठ श्रीरामने नाव छोड़ दी और भाई लक्ष्मण तथा विदेहनन्दिनी सीताके साथ आगेको प्रस्थान किया ॥ ९३ ॥

दडक्कॆ तलुपि परन्तपनाद नरश्रेष्ठ श्रीरामनु दोणियन्नु बिट्टु, लक्ष्मण मत्तु वैदेही सीतॆयॊन्दिगॆ मुन्दॆ प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥93॥

पदच्छेदः

93. samanupraapya = reaching; tiiram = the bank; nararshhabhaH = Rama the best among men; paramtapaH = and the chastiser of foes; hitvaa = left; naavam = the boat; praatishhThata = and further proceeded; bhraatraasaha = along with Lakshmana his brother; vaidehyaacha = and Sita.

अनुवादः

Reaching the bank and leaving the boat, Rama the best among men and the chastiser of foes proceeded further along with Lakshmana and Sita.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ ९४ ॥
अवश्यं रक्षणं कार्यं मद्विधैर्विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ ९५ ॥
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सीतां त्वां चानुपालयन् ।
अन्योन्यस्य हि नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ ९६ ॥

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेपि वा ॥ अवश्यं रक्षणं कार्यं मद्विधैर्विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि सीतां त्वां चानुपालयन् ।
अन्योन्यस्य हि नो रक्षा कर्तव्या पुरषर्षभ ॥

अथ अब्रवीन् महा बाहुः सुमित्र आनन्द वर्धनम् । भव सम्रक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ २-५२-९४ अवश्यम् रक्षणम् कार्यमदृष्टे विजने वने । अग्रतः गच्च सौमित्रे सीता त्वाम् अनुगच्चतु ॥ २-५२-९५ पृष्ठतः अहम् गमिष्यामि त्वाम् च सीताम् च पालयन् । अन्योन्यस्य हि नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ २-५२-९६

तदनन्तर महाबाहु श्रीराम सुमित्रानन्दन लक्ष्मणसे बोले—‘सुमित्राकुमार! अब तुम सजन या निर्जन वनमें सीताकी रक्षाके लिये सावधान हो जाओ । हम-जैसे लोगोंको निर्जन वनमें नारीकी रक्षा अवश्य करनी चाहिये । अतः तुम आगे-आगे चलो, सीता तुम्हारे पीछे-पीछे चलें और मैं सीताकी तथा तुम्हारी रक्षा करता हुआ सबसे पीछे चलूँगा । पुरुषप्रवर! हमलोगोंको एक-दूसरेकी रक्षा करनी चाहिये ॥ ९४—९६ ॥

पदच्छेदः

94. “Be prepared for protecting Sita in the inhabited as well as in uninhabited areas also.” W.wM—atha = then; mahaabaahuH = Rama; the mighty armed; abraviit = spoke; sumitraa nandanam = to Lakshmana (who heightened the joy of Sumitra); bhava = “Be prepared; samrakshaNaarthaaya = for protecting; (Sita); sajane = in the inhabited; vijane.apivaa = and in the uninhabited areas also.”

अनुवादः

Then, Rama the mighty armed, spoke to Lakshmana (who heightened the joy of Sumitra) as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर महाबाहु श्रीरामनु सुमित्रानन्दन लक्ष्मणनल्लि नुडिदनु - लक्ष्मण! ईग नीनु जनरिरुव अथवा निर्जन वनदल्लि सीतॆय रक्षणॆगागि जागरूक नागिरु. नम्मन्तहवरिगॆ निर्जन वनदल्लि नारियन्नु रक्षिसुवुदु अवश्यवागिदॆ. आद्दरिन्द नीनु मुन्दागि नडॆ, सीतॆ निन्न हिन्दॆ - हिन्दॆ नडॆयलि मत्तु नानु सीतॆयॊन्दिगॆ निन्नन्नु रक्षिसुत्ता ऎल्लर हिन्दॆ नडॆयुवॆनु. पुरुषप्रवर! नावु ऒब्बरु इन्नॊब्बरन्नु रक्षिसबेकागिदॆ.॥94-96॥

पदच्छेदः

95. rakshhaNam = “security; kaaryam = is to be arranged; avashyam = inevitably; adR^shhTe = and in an unforeseen; vijane = and in an uninhabited; vane = forest. soumitre = Oh; Lakshmana! Gachchha = Go; agrataH = in front. Siitaa anugachchhatu = Let Sita follow; tvaam = you.”

अनुवादः

“Security is an inevitable need in a forest, which has unforeseen dangers and is uninhabited, Oh, Lakshmana! Go in front. Let Sita follow you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

96. aham = “I; gamishhyaami = shall proceed; pR^ishhThataH = in the back; paalayam = protecting; tvaam cha = you; siitaamcha = and Sita; purushharshhabha = Oh; jewel among men! Rakshha = Protection; kartavyaa = must be accorded; iha = here; naH = by us; anyonyasya = to one another.”

अनुवादः

“I shall proceed in the rear, protecting you and Sita. Oh, jewel among men! We must accord protection here to one another.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि तावदतिक्रान्तासुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ ९७ ॥

‘अबतक कोई भी दुष्कर कार्य समाप्त नहीं हुआ है—इस समयसे ही कठिनाइयोंका सामना आरम्भ हुआ है । आज विदेहकुमारी सीताको वनवासके वास्तविक कष्टका अनुभव होगा ॥ ९७ ॥

इष्टरवरॆगॆ यावुदे दुष्कर कार्य घटिसलिल्ल - ईगिनिन्दले कठिणतॆगळन्नु ऎदुरिसलु प्रारम्भवागिदॆ. इन्दु वैदेहि सीतॆगॆ वनवासद वास्तविक कष्टद अनुभववागुवुदु.॥97॥

पदच्छेदः

97. atikraanta = “an over stepped; kaachana kriyaa = doing whatsoever; Na hi taavat = cannot indeed be; sukaraa = smoothly done again. Vaidehii = Sita; vetsyati = will experience; duHkham = the hardship; vanavaasasya = of staying in a forest; adya = (only) from us.”

अनुवादः

“An act which has gone out of hand, whatsoever, cannot indeed be remedied again. Sita will experience the hardship of staying in a forest only from now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ ९८ ॥

प्रणष्टजनसम्बाधम् क्षेत्रारामविवर्बितम् । विषमम् च प्रपातम् च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ २-५२-९८

‘अब ये ऐसे वनमें प्रवेश करेंगी, जहाँ मनुष्योंके आने-जानेका कोई चिह्न नहीं दिखायी देगा, न धान आदिके खेत होंगे, न टहलनेके लिये बगीचे । जहाँ ऊँची-नीची भूमि होगी और गड्ढे मिलेंगे, जिसमें गिरनेका भय रहेगा’ ॥ ९८ ॥

मुन्दिन वनदल्लि मनुष्यरु बन्दु-होगुव चिह्नॆये काणदु, भत्तद हॊलगळु इरलारवु, सुत्ताडलु उद्यान वनगळु इरवु, इल्लि ऎत्तर-तग्गु भूमि इद्दु हॊण्डगळल्लि बीळुव भयविरुव घोरवनदल्लि सीतॆयु प्रवेशिसुवळु.॥98॥

पदच्छेदः

98. adya = " today; pravekshhyati = (she)will enter; vanam = the forest; praNashhTajana sambaadhaam = when density of people is not seen; kshhetra araama vivarjitam = which is utterly devoid of fields and gardens; vishhamamcha = and is full of stumbles."

अनुवादः

“Today she will enter the forest, where density of people is not seen, which is utterly devoid of fields and gardens, has a rugged surface and is full of stumbles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ ९९ ॥

श्रुत्वा रामस्य वचनम् प्रतिस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः । अनन्तरम् च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ २-५२-९९

श्रीरामचन्द्रजीका यह वचन सुनकर लक्ष्मण आगे बढ़े । उनके पीछे सीता चलने लगीं तथा सीताके पीछे रघुकुलनन्दन श्रीराम थे ॥ ९९ ॥

श्रीरामचन्द्रन ई मातन्नु केळि लक्ष्मणनु मुन्दरिदनु. अवन हिन्दॆ सीतॆ नडॆयतॊडगिदळु हागू सीतॆय हिन्दॆ रघुकुलनन्दन श्रीरामनिद्दनु.॥99॥

पदच्छेदः

99. shrutvaa = listening to; raamasya = Rama’s; vachanam = words; lakshmaNaH = Lakshmana; pratasthe = walked; agrataH = in front. Anantaram = immediately after; siitaayaaH = Sita; raaghavaH = Rama; raghunandanaH = the delight of Raghu dynasty (advanced).

अनुवादः

Listening to Rama’s words, Lakshmana walked in front. Immediately after Sita, Rama, the delight of Raghu dynasty, advanced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतं तु गङ्गापरपारमाशु
रामं सुमन्त्रः सततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद् विनिवृत्तदृष्टि-
र्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥ १०० ॥

गतं तु गङ्गापरपारमाशु
रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि -
र्मुमोच बाष्पं व्यथितस्तपस्वी ॥

गतम् तु गन्गा पर पारम् आशु । रामम् सुमन्त्रः प्रततम् निरीक्ष्य । अध्व प्रकर्षात् विनिवृत्त दृष्टिर् । र्मुमोच बाष्पम् व्यथितः तपस्वी ॥ २-५२-१००

श्रीरामचन्द्रजी शीघ्र गङ्गाजीके उस पार पहुँचकर जबतक दिखायी दिये तबतक सुमन्त्र निरन्तर उन्हींकी ओर दृष्टि लगाये देखते रहे । जब वनके मार्गमें बहुत दूर निकल जानेके कारण वे दृष्टिसे ओझल हो गये, तब तपस्वी सुमन्त्रके हृदयमें बड़ी व्यथा हुई । वे नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे ॥ १०० ॥

श्रीरामचन्द्रनु गङ्गॆय आचॆ दडक्कॆ तलुपि कण्मरॆयागुव तनक सुमन्त्रनु निरन्तर अवन कडॆगॆ नॆट्टनोटदिन्द नोडुत्तिद्दनु. काडुदारियल्लि दूर सागिदाग कण्णिगॆ काणिसदन्तादरु. आग तपस्वी सुमन्त्रन हृदयदल्लि भारी दुःखवायितु, कण्णुगळिन्द कण्णीरु सुरिसुत्तिद्दनु.॥100॥

पदच्छेदः

100. pratatam = constantly; niriikshhya = gazing at; raamam = Rama; gatam = who reached; ashu = soon; gaN^gaa para paaram = the other bank of Ganga river; tapasvii = the distressed; sumantraH = Sumantra; vinivR^itta dR^ishhTiH = his vision having failed; adhvaprakarshhaat = due to the great distance; vyathitaH = and perturbed as he was; mumocha = shed; baashhpam = tears (of grief over separation from Rama).

अनुवादः

Constantly gazing at Rama, who reached soon the other bank of Ganga River, the distressed Sumantra, his vision having failed due to the long distance and perturbed as he was, shed tears (of grief over separation from Rama).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लोकपालप्रतिमप्रभाव-
स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः
क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ १०१ ॥

स लोकपालप्रतिमप्रभाववाम् । स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् । ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः । क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ २-५२-१०१

लोकपालोंके समान प्रभावशाली वरदायक महात्मा श्रीराम महानदी गङ्गाको पार करके क्रमशः समृद्धिशाली वत्सदेश (प्रयाग)-में जा पहुँचे, जो सुन्दर धन-धान्यसे सम्पन्न था । वहाँके लोग बड़े हृष्ट-पुष्ट थे ॥ १०१ ॥

लोक पालकरन्तॆ प्रभावशाली वरदायक महात्मा श्रीरामनु महानदी गङ्गॆयन्नु दाटि क्रमवागि समृद्ध शालियाद, सुन्दर धन-धान्यगळिन्द समृद्धवाद वत्सदेशवन्नु (प्रयाग) तलुपिदनु. अल्लिय जनरु बहळ हृष्ट-पुष्टरागिद्दरु.॥101॥

पदच्छेदः

101. tiirvaa = having crossed; mahaanadiim = the great river; saH = that Rama; mahaatmaa = the high-soled; varadaH = the bestowal of boons; loka paala pratimaprabhaava vaan = equal in glory with the guardians of spheres; tataH = then; upaagamat = reached; krameNa = progressively; vatsaan = the land of Vatsa; samRidhdhhaan = and the happy; shubha sasya maalinaH = which contained rows of beautiful crops.

अनुवादः

Having crossed the great river, Rama the high-soled, the bestowal of boons, equal in glory with the guardians of spheres, then reached progressively the prosperous and the happy land of Vatsa; which contained rows of beautiful crops.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्
वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ
वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ १०२ ॥

तौ तत्र हत्वा चतुरः महा मृगान् । वराहम् ऋश्यम् पृषतम् महा रुरुम् । आदाय मेध्यम् त्वरितम् बुभुक्षितौ। वासाय काले ययतुर् वनः पतिम् ॥ २-५२-१०२

वहाँ उन दोनों भाइयोंने मृगया-विनोदके लिये वराह, ऋष्य, पृषत् और महारुरु—इन चार महामृगोंपर बाणोंका प्रहार किया । तत्पश्चात् जब उन्हें भूख लगी, तब पवित्र कन्द-मूल आदि लेकर सायंकालके समय ठहरनेके लिये (वे सीताजीके साथ) एक वृक्षके नीचे चले गये ॥ १०२ ॥

अल्लि अवरिब्बरु वराह, सारङ्ग, जिङ्कॆ, महारुरु ऎम्ब नाल्कु महा मृगगळन्नु बाणगळिन्द हॊडॆदरु. बळिक अवरिगॆ हसिवादाग पवित्र कन्द-मूलादिगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु सायङ्काल उळिदुकॊळ्ळलु सीतॆयॊन्दिगॆ ऒन्दु वृक्षवन्नु सारिदरु.॥102॥

पदच्छेदः

102. hatvaa = having killed; tatra = there; chaturaH = four; mR^igaan = deer (namely); varaaham = Varaaha; R^ishyam = Risya; pR^ishhatam = PR^isata; mahaaruru = (and) Mahaaruru; (the four principal species of deer); aadayaa = and taking; tvaritam = quickly; medhyam = the portions that were pure; tou = Rama and Lakshmana; bubhukshhitou = being hungry as they were; yayatuH = reached; vanaspatim = a tree; vaasayaa = to take rest; kaale = in the evening.

अनुवादः

Having hunted there four deer, namely Varaaha, Rishya, Prisata; and Mahaaruru (the four principal species of deer) and taking quickly the portions that were pure, being hungry as they were, Rama and Lakshmana reached a tree to take rest in the evening.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशः सर्गः ॥ ५२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें बावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥52॥