०५१ गुह-लक्ष्मणसंवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Guha requests Lakshmana to take rest, duly expressing his readiness to guard Rama and his consort by keeping awake the whole night. Lakshmana expressed his unwillingness to lie down in the presence of his elder brother and sister in law and preferred to remain awake. He spends night talking with Guha, voicing grief for his royal father as well as his affectionate mothers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

51. निषादराज गुहके समक्ष लक्ष्मणका विलाप

तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १ ॥

निषाद राज गुहन समक्षमदल्लि लक्ष्मणन विलाप ।
तं जाग्रतमदम्भेन भ्रातुरर्थाय लक्ष्मणम् ।
गुहः सन्तापसन्तप्तो राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥

तम् जाग्रतम् अदम्भेन भ्रातुर् अर्थाय लक्ष्मणम् । गुहः सम्ताप सम्तप्तः राघवम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २-५१-१

लक्ष्मणको अपने भाईके लिये स्वाभाविक अनुरागसे जागते देख निषादराज गुहको बड़ा संताप हुआ । उसने रघुकुलनन्दन लक्ष्मणसे कहा— ॥ १ ॥

अण्णनिगागि स्वाभाविक अनुरागदिन्द जागरणॆ माडुव लक्ष्मणनन्नु नोडि गुहनिगॆ बहळ सन्तापवायितु. अवनु रघुकुलनन्दन लक्ष्मणनल्लि हेळुत्तानॆ.॥1॥

पदच्छेदः

1. guhaH = Guha; santaapa santaptaH = distressed with anguish; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; tam LakshhmaNam = to Lakshmana; raaghavam = who was born in Raghu dynasty; jaagratam = who kept awake; adambhena = bereft of hypocrisy; arthaaya = for the sake of; bh

अनुवादः

Distressed with anguish (to see Rama and Sita lying on the ground) Guha said to Lakshmana, the scion of Raghu, who kept awake, through sincere love, for the protection of his brother Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि साध्वस्यां राजपुत्र यथासुखम् ॥ २ ॥

इयम् तात सुखा शय्या त्वद् अर्थम् उपकल्पिता । प्रत्याश्वसिहि साध्व् अस्याम् राज पुत्र यथा सुखम् ॥ २-५१-२

‘तात! राजकुमार! तुम्हारे लिये यह आराम देनेवाली शय्या तैयार है, इसपर सुखपूर्वक सोकर भलीभाँति विश्राम कर लो ॥ २ ॥

अय्या! राजकुमार! निनगू विश्रान्ति पडॆयलु ई शय्यॆ सिद्धवागिदॆ. इदर मेलॆ सुखवागि चॆन्नागि मलगि विश्रमिसु.॥2॥

पदच्छेदः

2. iyam = “This is; sukhaa = a comfortable; upakalpitaa = made; tvadartham = for you; taata = Oh friend; pratyaashvasihi = relax; saadhu = well; yathaasukham = comfortably; asyaam = on it; raajaputra = Oh; prince!”

अनुवादः

“Here is a comfortable bed made for you, my friend! Relax well comfortably on it, Oh, prince!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उचितोऽयं जनः सर्वः क्लेशानां त्वं सुखोचितः ।
गुप्त्यर्थं जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयं निशाम् ॥ ३ ॥

उचितः अयम् जनः सर्वः क्लेशानाम् त्वम् सुख उचितः । गुप्ति अर्थम् जागरिष्यामः काकुत्स्थस्य वयम् निशाम् ॥ २-५१-३

‘यह (मैं) सेवक तथा इसके साथके सब लोग वनवासी होनेके कारण सब प्रकारके क्लेश सहन करनेके योग्य हैं (क्योंकि हम सबको कष्ट सहनेका अभ्यास है), परंतु तुम सुखमें ही पले हो, अतः उसीके योग्य हो (इसलिये सो जाओ) । हम सब लोग श्रीरामचन्द्रजीकी रक्षाके लिये रातभर जागते रहेंगे ॥ ३ ॥

सेवकनाद नानु हागू नन्नॊन्दिगॆ इरुव ऎल्ल जनरु वनवासद ऎल्ल क्लेशगळन्नु सहिसुव अभ्यासवुळ्ळवरु. आदरॆ नीनु सुखदल्लि बॆळॆदवनु, आद्दरिन्द अदक्कॆ योग्यनल्ल. नावॆल्लरू श्रीरामचन्द्रन रक्षणॆगागि रात्रियिडी ऎच्चरवागि इरुवॆवु.॥3॥

पदच्छेदः

3. sarvaH = All; ayam janaH = these people; uchitaH = are habituated; kleshaanaam = to hardships. tvam = You; sukhochitaH = are habituated to comforts. Guptyartham = For the protection; kaakutstsya = of Rama; vayam = we; jaagarishhyaamaH = shall keep awake; nishaam = (this) night."

अनुवादः

“All of us are habituated to hardships. You are habituated to comforts. We shall keep awake this night, for the protection of Rama”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि रामात् प्रियतमो ममास्ते भुवि कश्चन ।
ब्रवीम्येव च ते सत्यं सत्येनैव च ते शपे ॥ ४ ॥

न हि रामात् प्रियतरः मम अस्ति भुवि कश्चन । ब्रवीम्य् एतत् अहम् सत्यम् सत्येन एव च ते शपे ॥ २-५१-४

‘मैं सत्यकी ही शपथ खाकर तुमसे सत्य कहता हूँ कि इस भूतलपर मुझे श्रीरामसे बढ़कर प्रिय दूसरा कोई नहीं है ॥ ४ ॥

नानु सत्यद मेलॆ आणॆयिट्टु निजवागि हेळुत्तेनॆ - ई भूतळदल्लि ननगॆ श्रीरामनिगिन्त मिगिलाद प्रियरु यारू इल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. kashchana naastihi = " None is; priyatamaH = dearer; mama = to me; raamaat = than Rama; bhuvi = in this world. aham = I; braviimi = speak; etat = this; satyam = truth; shape = and swear; te = to you; satyenaina = by truth."

अनुवादः

“For, none is dearer to me than Rama in this world. I speak the truth and swear to you by truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद् यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च पुष्कलौ ॥ ५ ॥

अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकावौ च पुष्कलौ ॥

अस्य प्रसादात् आशंसे लोके अस्मिन् सुमहद् यशः । धर्म अवाप्तिम् च विपुलाम् अर्थ अवाप्तिम् च केवलाम् ॥ २-५१-५

‘इन श्रीरघुनाथजीके प्रसादसे ही मैं इस लोकमें महान् यश, विपुल धर्म-लाभ तथा प्रचुर अर्थ एवं भोग्य वस्तु पानेकी आशा करता हूँ ॥ ५ ॥

ई श्रीरघुनाथन प्रसाददिन्दले नानु ई लोकदल्लि महान् यश, विपुल धर्मलाभ हागू हेरळ अर्थ, भोग्यवस्तुगळन्नु पडॆयलु आशिसुत्तेनॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. aashamse = I hope; sumahat = abundant; yashaH = acclaim; asmin loke = in this world; dharma vaaptimcha = acquisition of Supreme merit; vipulaam = (and) extensive; arthaavaaptimcha = acquirment of wealth; prasaadaat = by the grace; kevalam = alone; asya = of Rama.

अनुवादः

“I hope to acquire abundant acclaim and supreme merit in this world as also full reward of wealth, by the sole grace of Rama”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणिः सर्वथा ज्ञातिभिः सह ॥ ६ ॥

सो अहम् प्रिय सखम् रामम् शयानम् सह सीतया । रक्षिष्यामि धनुष् पाणिः सर्वतः ज्ञातिभिः सह ॥ २-५१-६

‘अतः मैं अपने बन्धु-बान्धवोंके साथ हाथमें धनुष लेकर सीतासहित सोये हुए प्रियसखा श्रीरामकी सब प्रकारसे रक्षा करूँगा ॥ ६ ॥

आद्दरिन्द नानु नन्न बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कैयल्लि धनुस्सु हिडिदु सीतासहित मलगिरुव प्रियसखनाद श्रीरामनन्नु ऎल्ल रीतियिन्द रक्षिसुवॆनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. saH aham = “As such; I; G^yaatibhiH = along with my kindred; rakshhishhyaami = shall protect; priya sakham = my dear friend; raamam = Rama; shayaanam = who is sleeping; siitayaa saha = with Sita; sarvataH = in every way; dhanushhpaaNiH = with bow in hand.”

अनुवादः

“As such, I along with my kindred, shall protect my dear friend Rama who is reposing with Sita in every way, with bow in hand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मेऽस्त्यविदितं किञ्चिद् वनेऽस्मिंश्चरतः सदा ।
चतुरङ्गं ह्यतिबलं सुमहत् सन्तरेमहि ॥ ७ ॥

न मेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्वनेस्मिश्चरतः सदा ।
चतुरङ्गं ह्यतिबलं सुमहत् सन्तरेमहि ॥

न हि मे अविदितम् किंचित् वने अस्मिमः चरतः सदा । चतुर् अन्गम् हि अपि बलम् सुमहत् प्रसहेमहि ॥ २-५१-७

‘इस वनमें सदा विचरते रहनेके कारण मुझसे यहाँकी कोई बात छिपी नहीं है । हमलोग यहाँ शत्रुकी अत्यन्त शक्तिशालिनी विशाल चतुरङ्गिणी सेनाको भी अनायास ही जीत लेंगे’ ॥ ७ ॥

ई वनदल्लि सदा सञ्चरिसुवुदरिन्द ननगॆ इल्लिय ऎल्ल सङ्गतिगळू तिळिदिवॆ. नावु इल्लि शत्रुविन अत्यन्त शक्तिशालि चतुरङ्गिणि सैन्यवन्नु सुलभवागि गॆल्लबल्लॆवु.॥7॥

पदच्छेदः

7. “nahi kimchit = Nothing is indeed; aviditam = un known; asmin vane = in theforest; me = to me; charataH = where I wander; sadaa = continually. prasahemahi = We are able to withstand; sumahat = a vast; balam api = army too; chaturaN^gam = comprising four parts (elephants; chariots; horsemen; and foot soldiers).”

अनुवादः

“Nothing is indeed unknown in this forest to me, where I wander continually. We can able to withstand even a vast army too, comprising of four parts (elephants, chariots, cavalry, and infantry).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणस्तु तदोवाच रक्ष्यमाणास्त्वयानघ ।
नात्र भीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ ८ ॥
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ ९ ॥

यह सुनकर लक्ष्मणने कहा—‘निष्पाप निषादराज! तुम धर्मपर ही दृष्टि रखते हुए हमारी रक्षा करते हो, इसलिये इस स्थानपर हम सब लोगोंके लिये कोई भय नहीं है । फिर भी जब महाराज दशरथके ज्येष्ठ पुत्र सीताके साथ भूमिपर शयन कर रहे हैं, तब मेरे लिये उत्तम शय्यापर सोकर नींद लेना, जीवन-धारणके लिये स्वादिष्ट अन्न खाना अथवा दूसरे-दूसरे सुखोंको भोगना कैसे सम्भव हो सकता है? ॥ ८-९ ॥

इदन्नु केळि लक्ष्मणनु हेळिदनु - निष्पापनाद निषादराजने! नीनु धर्मद मेलॆ दृष्टि इरिसुत्ता नम्मॆल्लरन्नु रक्षिसुत्तिरुवॆ, इदरिन्द नमगॆ यावुदे भयविल्ल. हीगिद्दरू दशरथ महाराजर ज्येष्ठपुत्र सीतॆय जॊतॆगॆ नॆलदल्लि मलगिरुवाग नानु उत्तम शय्यॆयल्लि मलगुवुदु, स्वादिष्ट अन्न आहार तिन्नुवुदु, अथवा इतर सुखगळन्नु अनुभविसुवुदु हेगॆ सम्भववागबल्लदु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8. tadaa = then; lakshhmaNaH = Lakshmana; uvaacha = replied; tam = to Guha; (as follows): anagha = “Oh; sinless Guha! rakshhyamaaNaH = Being protected; tvayaa = by you; dharmameva = who keep your duty alone; anupashyataa = in view; vayam sarve = all of us are ; na bhiitaaH = not afraid; atre = in this land.”

अनुवादः

Then, Lakshmana replied to Guha as follows: “Oh, sinless Guha! Being protected by you, who keep your duty alone in view, all of us are fearless in this land.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. daasharathou = “when Rama; the son of Dasaratha; shayaane = is lying; bhuumou = on the ground; siitayaa saha = along with Sita; katham = how; shakyaa = is it possible; mayaa = to me; nidraa = the sleep; jiivitam vaa = or the enjoyment of life; sukhaani vaa = or the amenities of life?”

अनुवादः

“When Rama, the son of Dasaratha is lying on the ground with Sita, how is it possible for me to sleep or to enjoy the pleasures of life?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो न देवासुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य सुखसंसुप्तं तृणेषु सह सीतया ॥ १० ॥

यो न देव असुरैः सर्वैः शक्यः प्रसहितुम् युधि । तम् पश्य सुख सम्विष्टम् तृणेषु सह सीतया ॥ २-५१-१०

‘देखो! सम्पूर्ण देवता और असुर मिलकर भी युद्धमें जिनके वेगको नहीं सह सकते, वे ही श्रीराम इस समय सीताके साथ तिनकोंके ऊपर सुखसे सो रहे हैं ॥ १० ॥

नोडु, समस्त देवतॆगळु मत्तु असुररु सेरियू युद्धदल्लि यार वेगवन्नु सहिसलाररो अन्तह श्रीरामनु ईग सीतॆयॊन्दिगॆ हुल्लिन मेलॆ सुखवागि मलगिरुवनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. “pashya = See; tam = that Rama; yaH = who; na shakyaH = cannot be; prasehitum = vanquished;yudhi = in combat; sarvaiH = by all; devaasuraiH = the gods and demons; sukha samvishhTam = sleeping profoundly; tR^iNeshhu = on the grass; siitayaa saha = along with Sita.”

अनुवादः

“See that Rama, who cannot be vanquished in combat even by the gods and demons combined, now sleeping profoundly on the grass along with Sita.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो मन्त्रतपसा लब्धो विविधैश्च पराक्रमैः ।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ ११ ॥
अस्मिन् प्रव्रजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ १२ ॥

यो मन्त्रतपसालब्धो विविधैश्च पराक्रमै ।
एको दशरथस्यैष पुत्रः सदृशलक्षणः ॥ अस्मिन्प्रव्रजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

यो मन्त्र तपसा लब्धो विविधैः च परिश्रमैः । एको दशरथस्य एष पुत्रः सदृश लक्षणः ॥ २-५१-११ अस्मिन् प्रव्रजितः राजा न चिरम् वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनम् क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ २-५१-१२

‘गायत्री आदि मन्त्रोंके जप, कृच्छ्रचान्द्रायण आदि तप तथा नाना प्रकारके पराक्रम (यज्ञानुष्ठान आदि प्रयत्न) करनेसे जो महाराज दशरथको अपने समान उत्तम लक्षणोंसे युक्त ज्येष्ठ पुत्रके रूपमें प्राप्त हुए हैं, उन्हीं इन श्रीरामके वनमें आ जानेसे अब राजा दशरथ अधिक कालतक जीवन धारण नहीं कर सकेंगे । जान पड़ता है, निश्चय ही यह पृथ्वी अब शीघ्र विधवा हो जायगी ॥ ११-१२ ॥

गायत्री मॊदलाद मन्त्रगळ जप, कृच्छ्र चान्द्रायणादि तपस्सु, नाना प्रकारद पराक्रम (यज्ञानुष्ठान आदि प्रयत्न)गळन्नु माडि दशरथ महाराजरिगॆ इन्तह उत्तम लक्षणगळिन्द कूडिद ज्येष्ठपुत्रनागि प्राप्तनाद ई श्रीरामनु काडिगॆ बन्दिरुवुदरिन्द ईग महाराजरु हॆच्चुकाल बदुकिरलाररु. निश्चयवागिये ई पृथिवियु ईग शीघ्रवागि विधवॆ आगि होगुवुदु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11;12. asmin = this Rama as such; yaH = who; sadR^isha lakshhaNaH = is endowed with characteristics alike; dasarathasya = of Dasaratha; ekaH = uniquely; ishhTaH = liked; putraH = the son; labdhaH = obtained (by Dasaratha); mantra tapasaa = by virtue of his charity of sacred texts and austerities; vividhaiH = (and) by various; parishramaishcha = undertakings; (in the form of sacrificial performances);pravraajite = has gone to exile;raajaa = the king; na vartayishhyati = will not live; chiram = long; medinii = (and) the earth; nuunam = will surely; bhavishhyati = become; vidhavaa = widowed; kshhiprameva = forthwith.

अनुवादः

When Rama- who is endowed with similar characteristics as Dasaratha, uniquely beloved, the son obtained by Dasaratha by virtue of his chanting of several sacred texts and austerities and by various undertakings (in the form of sacrificial performances) has gone to exile, the king will not live long and the earth will become surely widowed forthwith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषोपरतं तात मन्ये राजनिवेशनम् ॥ १३ ॥

विनद्य सुमहा नादम् श्रमेण उपरताः स्त्रियः । निर्घोष उपरतम् तात मन्ये राज निवेशनम् ॥ २-५१-१३

‘तात! रनिवासकी स्त्रियाँ बड़े जोरसे आर्तनाद करके अधिक श्रमके कारण अब चुप हो गयी होंगी । मैं समझता हूँ, राजभवनका हाहाकार और चीत्कार अब शान्त हो गया होगा ॥ १३ ॥

अय्या! राणीवासद स्त्रीयरु गट्टियागि आर्तनाद माडुत्ता बळलि ईग सुम्मनागिरबहुदु. राजभवनद हाहाकार मत्तु चीत्कार ईग शान्तवागिरबहुदॆन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. vinadya = having cried out; sumahara naadam = in a high-pitched tone; striyaH = the women; shrameNa = exhausted; uparataaH = will have fallen silent; ataH = for that reason; manye = I think; nirghoshhoparatam = a profound stillness reigns; raajaniveshanam = in the palace.

अनुवादः

Having cried out in a high-pitched tone, the women having exhausted, will have fallen silent and I am sure that a profound stillness reigns in the palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥ १४ ॥

कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । न आशंसे यदि जीवन्ति सर्वे ते शर्वरीम् इमाम् ॥ २-५१-१४

‘महारानी कौसल्या, राजा दशरथ तथा मेरी माता सुमित्रा—ये सब लोग आजकी राततक जीवित रहेंगे या नहीं, यह मैं नहीं कह सकता ॥ १४ ॥

महाराणी कौसल्यॆ, दशरथ महाराजरु, नन्न तायि सुमित्रॆ इवरॆल्लरू इन्दिन रात्रियवरॆगॆ जीविसिरुवरो इल्लवो इदन्नु नानु हेळलारॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. naashamse = I do not expect; kausalyaachaiva = Kausalya; raajaacha = the king; tathaiva = and; mama jananii = my mother; te sarve = all of them; yadi jiivanti = to remain alive; imaam = this; sharvariim = night.

अनुवादः

“I do not expect Kausalya, Dasaratha and my mother all of them to remain alive for this night.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

जीवेदपि हि मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
तद् दुःखं यदि कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ १५ ॥

जीवेद् अपि हि मे माता शत्रुघ्नस्य अन्ववेक्षया । तत् दुह्खम् यत् तु कौसल्या वीरसूर् विनशिष्यति ॥ २-५१-१५

‘शत्रुघ्नकी बाट देखनेके कारण सम्भव है मेरी माता जीवित रह जाय, परंतु यदि वीरजननी कौसल्या श्रीरामके विरहमें नष्ट हो जायँगी तो यह हमलोगोंके लिये बड़े दुःखकी बात होगी ॥ १५ ॥

शत्रुघ्नन दारि नोडुवुदरिन्द नन्न तायि बदुकिरुव सम्भवविदॆ, आदरॆ वीरजननी कौसल्यॆयु श्रीरामन विरहदल्लि तीरि होदरॆ नमगॆ बहळ दॊड्ड दुःखद मातागबहुदु.॥15॥

पदच्छेदः

15. anvavekshhayaa = by looking for; shatrughnasya = Satrughna; me maataa = my mother; jiivedapi hi = may indeed stay alive. tat = It will be; duHkham = painful; Kausalyaa = (that) Kausalya; viirasuuH = who has given birth to a hero; yat vinashishhyati = may perish.

अनुवादः

“By looking forward to meet Satrughna, my mother might even stay alive. But it will be painful if Kausalya who has given birth to a heroic son, dies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुरक्तजनाकीर्णा सुखालोकप्रियावहा ।
राजव्यसनसंसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ १६ ॥

अनुरक्त जन आकीर्णा सुख आलोक प्रिय आवहा । राज व्यसन संसृष्टा सा पुरी विनशिष्यति ॥ २-५१-१६

‘जिसमें श्रीरामके अनुरागी मनुष्य भरे हुए हैं तथा जो सदा सुखका दर्शनरूप प्रिय वस्तुकी प्राप्ति करानेवाली रही है, वह अयोध्यापुरी राजा दशरथके निधनजनित दुःखसे युक्त होकर नष्ट हो जायगी ॥ १६ ॥

श्रीरामन अनुरागि जनरिन्द तुम्बिरुव, सदा सुखमय प्रियवस्तुगळन्नु प्राप्तिमाडिकॊडुवन्तह अयोध्या पुरियु महाराजर मरण दुःखदिन्द नाशवागि होगुवुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. anuraktajanaakiirNaa = filled with devoted people; sukhaa = a source of joy; lokapriyaavahaa = and which brought pleasure to the world; saa purii = that city of Ayodhya; raaja vyasana samsR^ishhTaa = when seized with sorrow over the king’s death; vinashishhyati = will perish.

अनुवादः

That city of Ayodhya, filled with devoted people, hitherto a source of joy and which brought pleasure to the world, when seized with agony over the king’s death, will perish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं पुत्रं महात्मानं ज्येष्ठपुत्रमपश्यतः ।
शरीरं धारयिष्यन्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥ १७ ॥

कथम् पुत्रम् महात्मानम् ज्येष्ठम् प्रियमपस्यतः । शरीरम् धारयुष्यान्ति प्राणा राज्ञो महात्मनः ॥ २-५१-१७

‘अपने ज्येष्ठ पुत्र महात्मा श्रीरामको न देखनेपर महामना राजा दशरथके प्राण उनके शरीरमें कैसे टिके रह सकेंगे ॥ १७ ॥

तन्न हिरिय मग महात्मा श्रीरामनन्नु नोडदिरुवाग महामना दशरथर प्राणगळु अवर शरीरदल्लि हेगॆ इरबल्लवु.॥17॥

पदच्छेदः

17. katham = how; apashyataH = not seeing; putram = his son; mahaatmaanam = the magnanimous; jyeshhTam = and the first born; praaNaaH = will the vital airs ; dhaarayishhyanti = be maintained; shariiram = in the body; raaG^yaH = of the king; mahaatmanaH = the generous?"

अनुवादः

“How, in the absence of his magnanimous and the first born son, will the vital airs in the body of the generous king be maintained?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनष्टे नृपतौ पश्चात् कौसल्या विनशिष्यति ।
अनन्तरं च मातापि मम नाशमुपैष्यति ॥ १८ ॥

‘महाराजके नष्ट होनेपर देवी कौसल्या भी नष्ट हो जायँगी । तदनन्तर मेरी माता सुमित्रा भी नष्ट हुए बिना नहीं रहेंगी ॥ १८ ॥

महाराजरु तीरिहोदाग देवी कौसल्यॆयु नाशवागि होदाळु. अनन्तर नन्न तायि सुमित्रॆयू नाशवागदॆ इरलारळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. vinashhTe = after the death; nR^ipatou = of the king; kausalyaa = Kausalya; vinashishhyati = will die; pashchaat = from behind. anantaramcha = Afterwards; mama maataa.api = my mother also; upaishhyati = will obtain; naasham = death."

अनुवादः

“After the death of king, Kausalya will die. My mother also will die thereafter.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ १९ ॥

अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्यॆ राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥

अतिक्रान्तम् अतिक्रान्तम् अनवाप्य मनोरथम् । राज्ये रामम् अनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ २-५१-१९

‘(महाराजकी इच्छा थी कि श्रीरामको राज्यपर अभिषिक्त करूँ) अपने उस मनोरथको न पाकर श्रीरामको राज्यपर स्थापित किये बिना ही ‘हाय! मेरा सब कुछ नष्ट हो गया, नष्ट हो गया’ ऐसा कहते हुए मेरे पिताजी अपने प्राणोंका परित्याग कर देंगे ॥ १९ ॥

श्रीरामन पट्टाभिषेक माडबेकॆम्ब महाराजर मनोरथवु पूर्णवागदॆ श्रीरामनन्नु राजनागि सदॆये ‘अय्यो! नन्नदॆल्लवू नाशवायितु, नाशवायितु’ ऎन्दु हेळुत्ता नन्न तन्दॆयवरु प्राणत्याग माडिबिडुवरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. anavaapya = not attaining; manoratham = his desire( to enthrone Rama) atikraantamatikraantam = going astray again and again; anikshhipya = and without installing; raamam = Rama; raajye = in the kingdom; me pitra = my father; vinashishhyati = will perish.”

अनुवादः

“Having failed to install Rama in the kingdom, failed forever, which was the most cherished wish of his heart, my father will leave this world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन् काले ह्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति राघवम् ॥ २० ॥

सिद्ध अर्थाः पितरम् वृत्तम् तस्मिन् काले हि उपस्थिते । प्रेत कार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ २-५१-२०

‘उनकी उस मृत्युका समय उपस्थित होनेपर जो लोग रहेंगे और मेरे मरे हुए पिता रघुकुलशिरोमणि दशरथका सभी प्रेतकार्योंमें संस्कार करेंगे, वे ही सफलमनोरथ और भाग्यशाली हैं ॥ २० ॥

अवर आ मृत्युविन समय अल्लि इरुववरु हागू नन्न तीरि होद रघुकुलशिरोमणि तन्दॆय अन्त्यक्रियॆयन्नु माडुववरु सफल मनोरथरागुवरु मत्तु अवरे भाग्यशालिगळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. siddhaarthaaH = those who are fortunate; samskarishhyanti = will consecrate; vR^ttam = deceased; pitaram = father; bhuumipam = and the king; sarveshhu pretakaaryeshhu = in the course of all funeral rites; tasmin kale = (when) the hour; vyupasthite = has struck.”

अनुवादः

“Those who are fortunate will consecrate our deceased father and the king in the course of all funeral rites, when the hour has struck.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रम्यचत्वरसंस्थानां संविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥ २१ ॥
रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादनिनादिताम् ।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ २२ ॥
आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ २३ ॥

रम्यचत्वरसंस्थानां संविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादसम्पन्नां गणिकावरशोभिताम् ॥ रथाश्वगजसम्बाधां तूर्यनादनिनादिताम् ।
सर्वकल्याणसम्पूर्णा हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ आरामोद्यानसम्पन्नां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥

रम्य चत्वर संस्थानाम् सुविभक्त महा पथाम् । हर्म्य प्रसाद सम्पन्नाम् गणिका वर शोभिताम् ॥ २-५१-२१ रथ अश्व गज सम्बाधाम् तूर्य नाद विनादिताम् । सर्व कल्याण सम्पूर्णाम् हृष्ट पुष्ट जन आकुलाम् ॥ २-५१-२२ आराम उद्यान सम्पन्नाम् समाज उत्सव शालिनीम् । सुखिता विचरिष्यन्ति राज धानीम् पितुर् मम ॥ २-५१-२३

‘(यदि पिताजी जीवित रहे तो) रमणीय चबूतरों और चौराहोंके सुन्दर स्थानोंसे युक्त, पृथक्-पृथक् बने हुए विशाल राजमार्गोंसे अलंकृत, धनिकोंकी अट्टालिकाओं और देवमन्दिरों एवं राजभवनोंसे सम्पन्न, श्रेष्ठ वाराङ्गनाओंसे सुशोभित, रथों, घोड़ों और हाथियोंके आवागमनसे भरी हुई, विविध वाद्योंकी ध्वनियोंसे निनादित, समस्त कल्याणकारी वस्तुओंसे भरपूर, हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे सेवित, पुष्पवाटिकाओं और उद्यानोंसे विभूषित तथा सामाजिक उत्सवोंसे सुशोभित हुई मेरे पिताकी राजधानी अयोध्यापुरीमें जो लोग विचरेंगे, वास्तवमें वे ही सुखी हैं ॥ २१—२३ ॥

(तन्दॆयवरु जीवन्तरागिद्दरॆ) रमणीय नाल्कु रस्तॆ कूडुव वृत्तगळिन्द सुन्दर स्थानगळिन्द कूडिद, बेरॆ-बेरॆयागि रचिसिद विशाल राजबीदिगळिन्द अलङ्कृत, श्रीमन्तर सौधगळिन्द मत्तु देव मन्दिरगळिन्द, राजभवनगळिन्द सम्पन्न, श्रेष्ठ वाराङ्गनॆयरिन्द सुशोभित, रथ, अश्व, आनॆगळ सञ्चारदिन्द तुम्बिद विविधवाद्यगळ ध्वनिगळिन्द निनादित, समस्त मङ्गळकर वस्तुगळिन्द तुम्बि तुळुकुव, हृष्ट-पुष्ट मनुष्यरिन्द सेवित, पुष्पवाटिकॆ मत्तु उद्यानगळिन्द विभूषित, सामाजिक उत्सवगळिन्द सुशोभितवाद नन्न तन्दॆय राजधानी अयोध्यॆयल्लि विचरिसुव जनरे निजवागि सुखिगळागुवरु.॥21-23॥

पदच्छेदः

21;22;23. sukhitaaH = the happy people; vicharishhyanti = will move; raajadhaaniim = in the capital; mama pituH = belonging to my father; ramya chatvara samsthaanaam = with its quadrangular places allocated at lovely sites; suvibhakta mahaapathaam = well- aligned; wide roads; harmya praasaada sampannaam = rich in mansions of well-to-do men and temples; gaNikaavara shobhitaam = adorned with the foremost of courtesans; rathaashvagaja sambaadhaam = its chariots; horses and elephants that obstruct the roads; tuurya naada vinaaditaam = the musical instruments that resound there; sarva kalyaaNa sampuurNaam = full of all blessings; hR^ishhTa pushhTa janaakulaam = crowded with merry and well- fed men; aaraamodyaana sampannaaam = well- provided with gardens and royal parks; samaajotsava shaaliniim = (and) bright with festivities carried on under the patronage of associations.

अनुवादः

People will joyfully move in the capital belonging to my father and the city with its quadrangular places allocated at lovely sites, and well- aligned roads, rich in mansions of well-to-do men, temples and royal palaces adorned with the foremost of courtesans, its chariots horses and elephants that obstruct the roads, the musical instruments that resound there- full of all blessings and crowded with merry and well fed men, well- provided with gardens and royal parks and bright with festivities carried on under the patronage of associations.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि जीवेद् दशरथो वनवासात् पुनर्वयम् ।
प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्याम सुव्रतम् ॥ २४ ॥

अपि जीवेद्धशरथो वनवासात्पुनर्वयम् । प्रत्यागम्य महात्मानमपि पश्येम सुव्रतम् ॥ २-५१-२४

‘क्या मेरे पिता महाराज दशरथ हमलोगोंके लौटनेतक जीवित रहेंगे? क्या वनवाससे लौटकर उन उत्तम व्रतधारी महात्माका हम फिर दर्शन कर सकेंगे? ॥

नम्म तन्दॆयवरु नावु मरळि बरुवतनक जीविसि इरुवरेनु? वनवासदिन्द हिन्दिरुगि आ उत्तम व्रतधारी महात्मरन्नु नावु पुनः नोडुवॆवो.॥24॥

पदच्छेदः

24. dasharathaH api jiivet = Will Dasaratha remain alive? pratyaagamya = After returning; vanavaasaat = from exile; vayam api pashyema = can we see; mahaatmaanam = the high-soled king; suvratam = of noble vows; punaH = again?

अनुवादः

Will Dasaratha remain alive? After returning from exile, can we see the high-soled king Dasaratha of noble vows again?

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि सत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते वनवासेऽस्मिन्नयोध्यां प्रविशेमहि ॥ २५ ॥

अपि सत्य प्रतिज्ञेन सार्धम् कुशलिना वयम् । निवृत्ते वन वासे अस्मिन्न् अयोध्याम् प्रविशेमहि ॥ २-५१-२५

‘क्या वनवासकी इस अवधिके समाप्त होनेपर हमलोग सत्यप्रतिज्ञ श्रीरामके साथ कुशलपूर्वक अयोध्यापुरीमें प्रवेश कर सकेंगे?’ ॥ २५ ॥

वनवासद ई अवधि मुगिदु नावु सत्यप्रतिज्ञ श्रीरामनॊन्दिगॆ क्षेमवागि अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसुवॆवो? एनो.॥25॥

पदच्छेदः

25. nivR^ittavanavaase = after completion of the exile in the forest; vayamapi praveshemahi = can we enter; ayodhyaam = Ayodhya; kushalinaa = safely; asmin = with Rama; satyapratiG^ena saardham = who is faithful to his promises.

अनुवादः

Can we safely return to Ayodhya, after completion of the exile in the forest along with Rama who is faithful to his promises?

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिदेवयमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत ॥ २६ ॥

परिदेवयमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः । तिष्ठतः राज पुत्रस्य शर्वरी सा अत्यवर्तत ॥ २-५१-२६

इस प्रकार दुःखसे आर्त होकर विलाप करते हुए महामना राजकुमार लक्ष्मणको वह सारी रात जागते ही बीती ॥ २६ ॥

हीगॆ दुःखदिन्द आर्तनागि विलाप माडुत्ता महामना राजपुत्र लक्ष्मणन आ इडी रात्रियु जागरणॆयल्ले कळॆयितु.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaatmanaH = (while) the high-soled; raaja putrasya = Lakshmana;paridevayaamaanasya = thus lamenting; tishhTataH = stood on guard; duHkhaartasya = afflicated with anguish as he was; saa sharvarii = that night; atyavartata = rolled away.

अनुवादः

While the high-soled Lakshmana thus lamenting, stood on ground, afflicted with anguish as he was, that night rolled away.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा हि सत्यं ब्रुवति प्रजाहिते
नरेन्द्रसूनौ गुरुसौहृदाद् गुहः ।
मुमोच बाष्पं व्यसनाभिपीडितो
ज्वरातुरो नाग इव व्यथातुरः ॥ २७ ॥

तथा हि सत्यम् ब्रुवति प्रजा हिते । नर इन्द्र पुत्रे गुरु सौहृदात् गुहः । मुमोच बाष्पम् व्यसन अभिपीडितः । ज्वरा आतुरः नागैव व्यथा आतुरः ॥ २-५१-२७

प्रजाके हितमें संलग्न रहनेवाले राजकुमार लक्ष्मण जब बड़े भाईके प्रति सौहार्दवश उपर्युक्तरूपसे यथार्थ बात कह रहे थे, उस समय उसे सुनकर निषादराज गुह दुःखसे पीड़ित हो उठा और व्यथासे व्याकुल हो ज्वरसे आतुर हुए हाथीकी भाँति आँसू बहाने लगा ॥ २७ ॥

प्रजॆय हितदल्ले संलग्नवागिद्द राजकुमार लक्ष्मणनु अण्णन कुरितु सौहार्दवशनागि मेलिनन्तॆ यथार्थवाद मातुगळन्नु हेळुत्तिद्दाग अदन्नु केळि निषादराज गुहनु दुःखदिन्द पीडितनागि, व्यथॆयिन्द व्याकुलनागि ज्वरपीडित आनॆयन्तॆ कण्णीरु सुरिसतॊडगिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. narendra putre = (while) Lakshmana (son of Dasaratha); prajaahite = who was concerned with the welfare of the people; bruvati = was speaking; satyam = the truth; tathaa = thus; gurusouhR^idaat = out of his affection for his elder brother (Rama); guhaH = Guha; vyathaaturaH = overcome with agony; vyasanaabhi piiditah = oppressed with adversity; mumocha = shed; baashhpam = tears; naagaaH iva = like an elephant; jvaraaturaH = tormented with fever.

अनुवादः

While Lakshmana (son of Dasaratha), who was concerned with the welfare of the people; was thus speaking the truth out of his affection for his elder brother (Rama), Guha, overcome with agony and oppressed with adversity shed tears like an elephant tormented with fever.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः ॥ ५१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें इक्यावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥51॥