०४९ रामादिभिः गोमत्यादिनदीतरणम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Having traveled for a pretty long distance, Rama crossed Vedasruti, Gomati and Syandika rivers. He presses forward in the chariot talking with Sumantra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

49. ग्रामवासियोंकी बातें सुनते हुए श्रीरामका कोसल जनपदको लाँघते हुए आगे जाना और वेदश्रुति, गोमती एवं स्यन्दिका नदियोंको पार करके सुमन्त्रसे कुछ कहना

रामोऽपि रात्रिशेषेण तेनैव महदन्तरम् ।
जगाम पुरुषव्याघ्रः पितुराज्ञामनुस्मरन् ॥ १ ॥

रामः अपि रात्रि शेषेण तेन एव महद् अन्तरम् । जगाम पुरुष व्याघ्रः पितुर् आज्ञाम् अनुस्मरन् ॥ २-४९-१

उधर पुरुषसिंह श्रीराम भी पिताकी आज्ञाका बारंबार स्मरण करते हुए उस शेष रात्रिमें ही बहुत दूर निकल गये ॥

अत्तलागि पुरुषसिंहनाद श्रीरामनू तन्दॆय आज्ञॆयन्नु स्मरिसुत्ता रात्रिय उळिद भागदल्लि बहळ दूर प्रयाण माडिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raamo.api = Also Rama; purushhavyaaghraH = the tiger among men; anusmaran = remembering; aaG^yaam = the command; pituH = of his father; jagaama = obtained; mahat = a long; antaram = distance; tena = (during) that; raatrisesheNa = rest of the night.

अनुवादः

Rama the tiger among men, revolving in his mind the command of his father, covered a long distance during the rest of the night.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद् रजनी शिवा ।
उपास्य तु शिवां सन्ध्यां विषयानत्यगाहत ॥ २ ॥

तथैव गच्छतस्तस्य व्यपायाद् रजनी शिवा ।
उपास्य स शिवां सन्ध्यां विषयानत्य गाहत ॥

तथैव गच्चतः तस्य व्यपायात् रजनी शिवा । उपास्य स शिवाम् संध्याम् विषय अन्तम् व्यगाहत ॥ २-४९-२

उसी तरह चलते-चलते उनकी वह कल्याणमयी रजनी भी व्यतीत हो गयी । सबेरा होनेपर मङ्गलमयी संध्योपासना करके वे विभिन्न जनपदोंको लाँघते हुए चल दिये ॥ २ ॥

हागॆये प्रयाण माडुत्ता आ मङ्गळमय इरुळु कळॆदुहोयितु. बॆळगादॊडनॆ मङ्गळमय सन्ध्योपासनॆयन्नु माडि अवनु उत्तर कोसलद दक्षिणद ऎल्लॆयन्नु तलुपिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. shivaa = delightful; rajanii = night; vyapaayat = passed away; tasya = (while) Rama; gachchhataH eva = was traveling; tathaa = in that way. saH = Rama; upaasya = having worshipped; shivam = the blissful; sandhyaam = (morning) twilight; vyagaahata = passed beyond; vishhayaantam = the boundary of that country.

अनुवादः

While Rama was traveling with the same alacrity, that delightful night passed away. Having worshipped the blissful morning twilight, he passed beyond the boundary of that country.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ग्रामान् विकृष्टसीमान्तान् पुष्पितानि वनानि च ।
पश्यन्नतिययौ शीघ्रं शनैरिव हयोत्तमैः ॥ ३ ॥

ग्रामान् विकृष्ट सीमान् तान् पुष्पितानि वनानि च । पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् शरैः इव हय उत्तमैः ॥ २-४९-३ शृण्वन् वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् ।

जिनकी सीमाके पासकी भूमि जोत दी गयी थी, उन ग्रामों तथा फूलोंसे सुशोभित वनोंको देखते हुए वे उन उत्तम घोड़ोंद्वारा शीघ्रतापूर्वक आगे बढ़े जा रहे थे तथापि सुन्दर दृश्योंके देखनेमें तन्मय रहनेके कारण उन्हें उस रथकी गति धीमी-सी ही जान पड़ती थी ॥

आ सीमॆय समीपद भूमि उत्तु बित्तलागित्तु. आ ग्रामगळन्नु, पुष्पगळिन्द सुशोभित वनगळन्नु नोडुत्ता अवरु उत्तम कुदुरॆगळ मूलक शीघ्रवागि होगुत्तिद्दरू सुन्दर दृश्यगळन्नु नोडुवुदरल्लि तन्मयराद्दरिन्द अवरिगॆ रथवु निधानवागि नडॆयुत्तिदॆ ऎन्दॆनिसुत्तित्तु.॥3॥

पदच्छेदः

3. pashyan = seeing; graamaan = villages; vikR^ishhTa siimaanaan = whose outskirts have been filled; vanaamicha = and woodlands; pushhpitaani = laden with blossoms; shR^iNvan = hearing; vachaH = the words; manushhyaaNaam = of men; graama samvaasa vaasinaam = dwelling together in mist of the village; shiighram = proceeded apace; shanairiva = as though slowly; atiyayon = and passed over those villages.

अनुवादः

Seeing villages, whose outskirts have been tilled and the woodlands laden with blossoms and hearing as follows the words of men dwelling together in the midst of the village, Rama proceeded apace in those excellent horses as though slowly (engrossed as he was in enjoying the sights).

स्रोतः: valmikiramayan.net

शृण्वन् वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
राजानं धिग् दशरथं कामस्य वशमास्थितम् ॥ ४ ॥

शृण्वन् वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
राजानं दिग् दशरथं कामस्य वशमास्थितम् ॥

मार्गमें जो बड़े और छोटे गाँव मिलते थे, उनमें निवास करनेवाले मनुष्योंकी निम्नाङ्कित बातें उनके कानोंमें पड़ रही थीं—‘अहो! कामके वशमें पड़े हुए राजा दशरथको धिक्कार है! ॥ ४ ॥

दारियल्लि सिगुव सण्ण-दॊड्ड हळ्ळिगळल्लि वासिसुव जनरु आडुत्तिद्द मातुगळु श्रीरामन किविगॆ बीळुत्तिद्दवु. अवु हीगिद्दवु - अय्यो! कामक्कॆ वशनाद दशरथनिगॆ धिक्कारविरलि.॥4॥

हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी ।
तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते ॥ ५ ॥

‘हाय! हाय! पापशीला, पापासक्त, क्रूर तथा धर्ममर्यादाका त्याग करनेवाली कैकेयीको तो दया छू भी नहीं गयी है, वह क्रूर अब निष्ठुर कर्ममें ही लगी रहती है ॥ ५ ॥

अय्यो शिवने! पापासक्त, पापिणि, क्रूरळाद, धर्मद मेरॆ मीरिद कैकेयिगॆयादरो दयॆये स्पर्शिसलिल्ल. क्रूरळाद अवळु ईग निष्ठुर कर्मदल्ले तॊडगिरुवळु.॥5॥

या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम् ।
वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम् ॥ ६ ॥

‘जिसने महाराजके ऐसे धर्मात्मा, महाज्ञानी, दयालु और जितेन्द्रिय पुत्रको वनवासके लिये घरसे निकलवा दिया है ॥ ६ ॥

आकॆयिन्दले महा राजरु इन्तह धर्मात्मा, महाज्ञानी, दयाळु मत्तु जितेन्द्रिय पुत्रनन्नु वनवासक्कागि मनॆयिन्द हॊर हाकिरुवरु.॥6॥

पदच्छेदः

4;5;6. “dhik = woe unto; raajaanaam = the king Dasaratha; vashamaagatam = who fell into the clutches; kaamasya = of concupiscence. haa = Alas! Kaikeyi = Kaikeyi; nR^ishamasaa = the cruel; paapaa = and the sinful; adya = now; paapaanubandhinii = is following the sin. Yaa = which Kaikeyi; pravaasayati = is sending to exile; iidR^isham = such; raaG^yaHputram = prince Rama; dhaarmikam = the pious man; mahaapraaG^yam = a great intellectual; saanukrosham = the compassionate man; jitendriyam = he who has subdued senses; tiikshhNaa = that hot tempered Kaikeyi; vartate = is abiding; tiikshhNa karmaNi = in a rude action; sambhinna maryaadaa = transgressing the bounds of propriety.

अनुवादः

“Woe unto the king Dasaratha who fell into the clutches of concupiscence. Alas! Kaikeyi the cruel and the sinful one now is still engaged in a cruel game. She is sending to exile the prince Rama, the pious man, the great intellectual, the compassionate man and he who subdued the senses. That hot-tempered Kaikeyi is behaving in a rude manner, transgressing the bounds of propriety”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं नाम महाभागा सीता जनकनन्दिनी ।
सदा सुखेष्वभिरता दुःखान्यनुभविष्यति ॥ ७ ॥

‘जनकनन्दिनी महाभागा सीता, जो सदा सुखोंमें ही रत रहती थीं, अब वनवासके दुःख कैसे भोग सकेंगी?

जनकनन्दिनी, महाभागा सीतॆयु सदा सुखदल्ले इरुत्तिद्दवळु. ईग वनवासद दुःखवन्नु हेगॆ अनुभविसुवळु.॥7॥

पदच्छेदः

7. “katham naama = how; siita = Sita;mahaabhaagaa = the venerable woman; janaka nandinii = the daughter of king Janaka; abhirathaa = who was delighted; sadaa = always; sukheshhu = in(homely)comforts; anubhavishhyati = can experience; duHkhaani = difficulties (in the forest)?”

अनुवादः

“How Sita the venerable woman, the daughter of Janaka, who was delighted always in homely comforts can now experience hardships in the forest?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो दशरथो राजा निःस्नेहः स्वसुतं प्रति ।
प्रजानामनघं रामं परित्यक्तुमिहेच्छति ॥ ८ ॥

अहो दशरथो राजा निस्नेहः स्वसुत प्रियम् । प्रजानामनघम् रामम् परित्यक्तुमिहेच्छति ॥ २-४९-८

‘अहो! क्या राजा दशरथ अपने पुत्रके प्रति इतने स्नेहहीन हो गये, जो प्रजाओंके प्रति कोई अपराध न करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीका यहाँ परित्याग कर देना चाहते हैं’ ॥ ८ ॥

अय्यो! दशरथराजनु तन्न पुत्रन कुरितु इष्टु स्नेहहीननादने? प्रजॆगळ कुरितु यावुदे अपराध माडदे इरुव श्रीरामचन्द्रनन्नु परित्याग माडलु बयसुत्तिरुवनल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. “rajaa = the king; dasharathaH = Dasaratha; nisnehaH = having no love; svasutam = for his son; iha = now; ichchhati = wants; parityaktum = to abandon; raamam = Rama; priyam = who is beloved; prajaanam = to his people; anagham = and faultless; aho = what a surprise!”

अनुवादः

“What a surprise! The king Dasaratha, having no love for his son, now wants to abandon Rama who is so beloved to the people and is even faultless.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एता वाचो मनुष्याणां ग्रामसंवासवासिनाम् ।
शृण्वन्नतिययौ वीरः कोसलान् कोसलेश्वरः ॥ ९ ॥

एता वाचो मनुष्याणाम् ग्राम सम्वास वासिनाम् । शृण्वन्न् अति ययौ वीरः कोसलान् कोसल ईश्वरः ॥ २-४९-९

छोटे-बड़े गाँवोंमें रहनेवाले मनुष्योंकी ये बातें सुनते हुए वीर कोसलपति श्रीराम कोसल जनपदकी सीमा लाँघकर आगे बढ़ गये ॥ ९ ॥

सण्ण-दॊड्ड ग्रामगळल्लिरुव जनर इन्तह मातुगळन्नु केळुत्ता वीर कोसलपति श्रीरामनु कोसलदेशद सीमॆयन्नु दाटि मुन्दरिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. shruNvaa = hearing; etaaH = these; vaachaH = words; manushhyaaNaam = of people; graama samvaasa vaasinaam = residing in villages and hamlets; viirah = the heroic; kosaleshvaraH = prince of Kosala; atiyayon = crossed the boundaries; kosalaan = of Kosala state.

अनुवादः

Hearing these words of people residing in villages and hamlets, Rama the heroic prince of Kosala crossed the boundaries of Kosala state.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वेदश्रुतिं नाम शिववारिवहां नदीम् ।
उत्तीर्याभिमुखः प्रायादगस्त्याध्युषितां दिशम् ॥ १० ॥

ततः वेद श्रुतिम् नाम शिव वारि वहाम् नदीम् । उत्तीर्य अभिमुखः प्रायात् अगस्त्य अध्युषिताम् दिशम् ॥ २-४९-१०

तदनन्तर शीतल एवं सुखद जल बहानेवाली वेदश्रुति नामक नदीको पार करके श्रीरामचन्द्रजी अगस्त्यसेवित दक्षिण-दिशाकी ओर बढ़ गये ॥ १० ॥

अनन्तर शीतल हागू सुखमय नीरु हरियुत्तिरुव वेदश्रुति ऎम्ब नदियन्नु दाटि श्रीरामनु अगस्त्यरिन्द सेवितनाद दक्षिण दिक्किन कडॆगॆ हॊरटनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. uthiirya = having crossed; nadiim = the river; shiva vaarivahaam = of auspicious waters; vedashrutim naama = named Vedashruti; tataH praayaat = he then proceeded forth; abhimukhaH = facing; disham = the quarter; agastyaadhyushhitaam = occupied by the Sage Agastya.

अनुवादः

Having crossed the river of auspicious waters called Vedashruti, Rama then stretched forth, facing the quarter occupied by Sage Agastya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गत्वा तु सुचिरं कालं ततः शीतवहां नदीम् ।
गोमतीं गोयुतानूपामतरत् सागरङ्गमाम् ॥ ११ ॥

गत्वा तु सुचिरम् कालम् ततः शीत जलाम् नदीम् । गोमतीम् गोयुत अनूपाम् अतरत् सागरम् गमाम् ॥ २-४९-११

दीर्घकालतक चलकर उन्होंने समुद्रगामिनी गोमती नदीको पार किया, जो शीतल जलका स्रोत बहाती थी । उसके कछारमें बहुत-सी गौएँ विचरती थीं ॥ ११ ॥

बहळ दूर नडॆदु अवरु शीतलजल हरियुव समुद्रगामिनी गोमतिनदियन्नु दाटिदरु. अदर तीरदल्लि अनेक गोवुगळु मेयुत्तिद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. gatvaa = after traveling; suchiram kaalam = for a pretty time; tataH = from there; atarat = (Rama) crossed; nadiim = the river; gomatiim = called Gomati; shivajalaam = having beautiful waters; goyutaa nuupam = whose banks were adorned with cows; saagarangamaam = and headed towards the sea.

अनुवादः

After traveling a pretty long time from there, Rama crossed the river Gomati having beautiful waters, whose banks were adorned with cows and which headed towards the sea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोमतीं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः ।
मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥ १२ ॥

गोमतिं चाप्यतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैर्हयैः ।
मयूरहंसाभिरुतां ततार स्यन्दिकां नदीम् ॥

गोमतीम् च अपि अतिक्रम्य राघवः शीघ्रगैः हयैः । मयूर हंस अभिरुताम् ततार स्यन्दिकाम् नदीम् ॥ २-४९-१२

शीघ्रगामी घोड़ोंद्वारा गोमती नदीको लाँघ करके श्रीरघुनाथजीने मोरों और हंसोंके कलरवोंसे व्याप्त स्यन्दिका नामक नदीको भी पार किया ॥ १२ ॥

शीघ्रगामि अश्वगळिन्द गॊमतिनदियन्नु दाटि श्रीरघुनाथनु नविलु मत्तु हंसगळ कलरवदिन्द व्याप्तवाद स्यन्दिका ऎम्ब नदियन्नु दाटिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raaghavaH = Rama;atikramya = crossing; gomatiimcha api = Gomati river too; hayaiH = by horses; shiighragaiH = which are swift-moving; tataara = crossed; nadiim = the river; syandikaam = called Syandika; mayuura hamsaabhirutaam = resounding with howls of peacocks and swans.

अनुवादः

Reaching the other bank of Gomati river with the help of the swift moving horses, Rama crossed the river called Syandika which had resounded with howls of peacocks and swans.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स महीं मनुना राज्ञा दत्तामिक्ष्वाकवे पुरा ।
स्फीतां राष्ट्रवृतां रामो वैदेहीमन्वदर्शयत् ॥ १३ ॥

स महीम् मनुना राज्ञा दत्ताम् इक्ष्वाकवे पुरा । स्फीताम् राष्ट्र आवृताम् रामः वैदेहीम् अन्वदर्शयत् ॥ २-४९-१३

वहाँ जाकर श्रीरामने धन-धान्यसे सम्पन्न और अनेक अवान्तर जनपदोंसे घिरी हुई भूमिका सीताको दर्शन कराया, जिसे पूर्वकालमें राजा मनुने इक्ष्वाकुको दिया था ॥ १३ ॥

हिन्दॆ मनुमहाराजनु इक्ष्वाकु कॊट्टिद्द धन-धान्य सम्पन्न हागू अनेक राष्ट्रगळिन्द समावृतवागिद्द कोसलराज्यवन्नु श्रीरामनु सीतॆगॆ तोरिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamaH = that Rama; anvadarshayat = showed; vaidehiim = to Sita; mahiim = (that) land; dattaam = given; raaG^yaa = by the king; manunaa = Manu; ikshvaakave = to Ikshvaku; puraa = long ago; raashhTraavR^taam = filled with territories; sphiitaam = many in number.

अनुवादः

The said Rama showed to Sita the land (of Kosala, the southern boundary of which was defined by Syandika river)given long ago by the king Manu to Ikshvaku and which was bounded by many territories.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूत इत्येव चाभाष्य सारथिं तमभीक्ष्णशः ।
हंसमत्तस्वरः श्रीमानुवाच पुरुषोत्तमः ॥ १४ ॥

सूतैति एव च आभाष्य सारथिम् तम् अभीक्ष्णशः । हंस मत्त स्वरः श्रीमान् उवाच पुरुष ऋषभः ॥ २-४९-१४

फिर श्रीमान् पुरुषोत्तम श्रीरामने ‘सूत!’ कहकर सारथिको बारंबार सम्बोधित किया और मदमत्त हंसके समान मधुर स्वरमें इस प्रकार कहा— ॥ १४ ॥

मदिसिद हंसदन्तॆ मधुरवागि श्रीमान् रामनु सारथियाद सुमन्त्रनन्नु ‘सूत’ ऎन्दु पदे-पदे सम्बोधिसि हीगॆ हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. shriimaan = the glorious Rama; purushharshhabhaH = the foremost among men; hamsa matta svaraH = whose voice resembled the cackling of a swan in rut; aabhaashhya = addressed; tam saarathim = that charioteer; abhiikshhNashaH = with great affection; suuta ityeva = in the words “Oh; charioteer!” uvaacha = (and) spoke( as follows) :

अनुवादः

The glorious Rama, the foremost among men, whose voice resembled the cackling of a swan in rut, addressed the charioteer with great affection, in the words “Oh, charioteer!” and spoke as follows :

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदाहं पुनरागम्य सरय्वाः पुष्पिते वने ।
मृगयां पर्यटिष्यामि मात्रा पित्रा च सङ्गतः ॥ १५ ॥

कदा अहम् पुनर् आगम्य सरय्वाः पुष्पिते वने । मृगयाम् पर्याटष्यामि मात्रा पित्रा च सम्गतः ॥ २-४९-१५

‘सूत! मैं कब पुनः लौटकर माता-पितासे मिलूँगा और सरयूके पार्श्ववर्ती पुष्पित वनमें मृगयाके लिये भ्रमण करूँगा? ॥ १५ ॥

सूत! नानु यावाग पुनः मरळि तन्दॆ-तायियरन्नु भॆट्टियागुवॆनो? सरयू तीरद पुष्पित वनगळल्लि बेटॆगागि ऎन्दु सञ्चरिसुवॆनो.॥15॥

पदच्छेदः

15. " kadaa = when; punaraagamya = coming back; sangataH = and united; maatraa = with mother; pitraacha = and father; paryaTishhyaami = shall I roam; mR^igayaam = hunting; vane = in the forest; sarayvaaH = bordering on Sarayu river; pushhpite = and laden with blossoms?”

अनुवादः

“When, coming back and united with my mother and father, shall I roam hunting in the forest, bordering on Sarayu river and laden with blossoms?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नात्यर्थमभिकाङ्क्षामि मृगयां सरयूवने ।
रतिर्ह्येषातुला लोके राजर्षिगणसम्मता ॥ १६ ॥

‘मैं सरयूके वनमें शिकार खेलनेकी बहुत अधिक अभिलाषा नहीं रखता । यह लोकमें एक प्रकारकी अनुपम क्रीड़ा है, जो राजर्षियोंके समुदायको अभिमत है ॥ १६ ॥

नानु सरयुविन वनगळल्लि बेटॆयाडलु हॆच्चु बयसुवुदिल्ल. इदु जगत्तिनल्लि राजर्षि समुदायक्कॆ अभिमतवाद ऒन्दु प्रकारद अनुपम क्रीडॆयागिदॆ.॥16॥

राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने ।
काले कृतां तां मनुजैर्धन्विनामभिकाङ्क्षिताम् ॥ १७ ॥

राजर्षीणां हि लोकेऽस्मिन् रत्यर्थं मृगया वने ।
काले वृतां तां मनुजैर्धन्विनामभिकाङ्क्षताम् ॥

‘इस लोकमें वनमें जाकर शिकार खेलना राजर्षियोंकी क्रीड़ाके लिये प्रचलित हुआ था । अतः मनुपुत्रोंद्वारा उस समय की गयी यह क्रीड़ा अन्य धनुर्धरोंको भी अभीष्ट हुई’ ॥ १७ ॥

ई लोकदल्लि वनदल्लि बेटॆयाडुवुदु राजर्षिगळिन्द प्रचलितवाद क्रीडॆयागित्तु. आद्दरिन्द मनुपुत्ररिन्द आग माडिद क्रीडॆयन्नु इतर धनुर्धररिगू अभीष्टवायितु.॥17॥

पदच्छेदः

16;17. eshhaa = this hunting; ratirhi = is a delightful sport; atulaa = made much of; loke = in the world; raajarshhi gaNasammataa = approved by a host of royal sages; naabhikaaNkshhaami = I do not hanker; atyartham = much; mR^igayaam = of hunting; sarayuuvane = in the woodlands bordering in Sarayu . mR^igayaa = hunting; vane = in the forest; ratyarthamhi = is for gratification indeed; raajarshhiiNaam = of royal sages; asmin loke = in this world ; .kR^itaam = (It was) adopted; kaale = at times; manujaiH = by the sons of Manu; abhikaaNkshhitaam = and sought after by; dhanvinaam = bowmen. taam = That hunting;(I do not long for it excessively).

अनुवादः

“I do not hanker much after hunting in the woodlands bordering on Sarayu river. In fact it is a delightful spot, made much of in the world by hosts of royal sages. Hunting in the forest is indeed for gratification of royal sages in this world. At times; the bow- men adopted it. But I do not long for it excessively.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमध्वानमैक्ष्वाकः सूतं मधुरया गिरा ।
तं तमर्थमभिप्रेत्य ययौ वाक्यमुदीरयन् ॥ १८ ॥

स तम् अध्वानम् ऐक्ष्वाकः सूतम् मधुरया गिरा तम् तम् अर्थम् अभिप्रेत्य ययौवाक्यम् उदीरयन् ॥ २-४९-१८

इक्ष्वाकुनन्दन श्रीरामचन्द्रजी विभिन्न विषयोंको लेकर सूतसे मधुर वाणीमें उपयुक्त बातें कहते हुए उस मार्गपर बढ़ते चले गये ॥ १८ ॥

इक्ष्वाकु कुलनन्दन श्रीरामनु विभिन्न विषयगळ कुरितु सूतनल्लि मधुरवाणियिन्द मेलिनन्तॆ हेळुत्ता दारि सागुत्तिद्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. udiirayan = uttering; madhurayaa = in sweet; giraa = voice; suutam = to the charioteer; tam tam = on various; artham = topics; abhipretya = dearer; (to him) saH ikshhvaakaH = that Rama; yayou = went; adhvaanam = along that route.

अनुवादः

Uttering in sweet voice to the charioteer on various topics dearer to him, Rama advanced thus along that route.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्गः ॥ ४९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें उनचासवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥49॥