०४६ पौरान् विहाय रामादीनां गमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Having reached the banks of Tamasa river and thinking of the plight of the people of Ayodhya, Rama passes the night on the banks of Tamasa river. Waking up in the meantime, Rama instructs the charioteer to drive the chariot in such a way as to elude the citizens and lead them to think that the chariot had turned back towards Ayodhya instead of proceeding towards the forest. He then ascends the chariot along with Sita and Lakshmana and went ahead to the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

46. सीता और लक्ष्मणसहित श्रीरामका रात्रिमें तमसा-तटपर निवास, माता-पिता और अयोध्याके लिये चिन्ता तथा पुरवासियोंको सोते छोड़कर वनकी ओर जाना

ततस्तु तमसातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः ।
सीतामुद्वीक्ष्य सौमित्रिमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥

ततः तु तमसा तीरम् रम्यम् आश्रित्य राघवः । सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-४६-१

तदनन्तर तमसाके रमणीय तटका आश्रय लेकर श्रीरामने सीताकी ओर देखकर सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

राघवनु रम्यवाद तमसानदिय तीरवन्नु सेरि सीतॆय कडॆ नोडि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = Then; raaghavaH = Rama; aashritya = taking his position at; tamasaa tiiram = at the banks of Tamasa river; udviikshhya = looking at; siitaam = Sita; abraviit = spoke; idam vachanam = these words; soumitrim = to Lakshmana :

अनुवादः

Then Rama taking his position at the banks of Tamasa river and looking at Sita, spoke to Lakshmana as follows :

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयमद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रहिता वनम् ।
वनवासस्य भद्रं ते न चोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ २ ॥

इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् । वन वासस्य भद्रम् ते स न उत्कण्ठितुम् अर्हसि ॥ २-४६-२

‘सुमित्रानन्दन! तुम्हारा कल्याण हो । हमलोग जो वनकी ओर प्रस्थित हुए हैं, हमारे उस वनवासकी आज यह पहली रात प्राप्त हुई है; अतः अब तुम्हें नगरके लिये उत्कण्ठित नहीं होना चाहिये ॥ २ ॥

सुमित्रानन्दन! निनगॆ मङ्गळवागलि, नावु वनवासक्कॆ हॊरटिरुवॆवु. इन्दु नम्म वनवासद मॊदलनॆय रात्रियागिदॆ. आद्दरिन्द नीनु नगरद कडॆगॆ उत्कण्ठितनागबारदु.॥2॥

पदच्छेदः

2. soumitre = oh; Lakshmana! prahitaaH = we have been sent; vanam = to the forest. iyam = Today; puurvaa = is the first; nishaa = night; vanavaasasya = of residence in the forest . saH = You as such; na arhasi = are not required; utkaN^Thitum = to regret. Bhadram = blessedness; te = to you."

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! We have been sent to the forest. Today is the first night of our residence in the forest .You ought not feel anxious. May all be well with you!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य शून्यान्यरण्यानि रुदन्तीव समन्ततः ।
यथानिलयमायद्भिर्निलीनानि मृगद्विजैः ॥ ३ ॥

पश्य शून्यानि अरण्यानि रुदन्ति इव समन्ततः । यथा निलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृग द्विजैः ॥ २-४६-३

‘इन सूने वनोंकी ओर तो देखो, इनमें वन्य पशु-पक्षी अपने-अपने स्थानपर आकर अपनी बोली बोल रहे हैं । उनके शब्दसे सारी वनस्थली व्याप्त हो गयी है, मानो ये सारे वन हमें इस अवस्थामें देखकर खिन्न हो सब ओरसे रो रहे हैं ॥ ३ ॥

ई निर्जनवाद अरण्यवन्नु नोडु, इदरल्लि वन्य पशु-पक्षिगळु तम्म-तम्म स्थानक्कॆ बन्दु कूगुत्तिरुव शब्दगळिन्द वनवॆल्ल व्याप्तवागिदॆ. इडीवन नम्मन्नु ई स्थितियल्लि नोडि खिन्नवागि ऎल्लॆडॆ अळुवन्तॆ काणुत्तिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. pashya = look here: mR^iga dvijaiH = animals and birds; aayadbhiH = returning; yathaanilayam = to their respective abodes; miliinaani = seeking for shelter . shuunyaani = woods; rudrantiiva = are crying; samantataH = from all sides".

अनुवादः

“Look here: As the animals and birds are returning to their respective abodes seeking for shelter, the desolate woods seem to be crying from all sides”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
सस्त्रीपुंसा गतानस्मान् शोचिष्यति न संशयः ॥ ४ ॥

अद्यायोध्या तु नगरी राजधानी पितुर्मम ।
ससीपुंसा गतानस्मान्शोचिष्यति न संशयः ॥

अद्य अयोध्या तु नगरी राज धानी पितुर् मम । सस्त्री पुंसा गतान् अस्मान् शोचिष्यति न संशयः ॥ २-४६-४

‘आज मेरे पिताकी राजधानी अयोध्या नगरी वनमें आये हुए हमलोगोंके लिये समस्त नर-नारियोंसहित शोक करेगी, इसमें संशय नहीं है ॥ ४ ॥

इन्दु नम्म तन्दॆय राजधानि अयोध्यॆयु वनक्कॆ बन्दिरुव नमगागि समस्त नर-नारियरु सहित शोकिसुत्तिरबहुदु, इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. adya = now; ayodhyaa nagarii = the city of Ayodhya; raajadhaanii = the capital; mama pituH = of my father; sa strii pumsaa = with its women and men; shochishhyati = will lament; asmaan = about us; gataan = that have departed. Na = There is no; samshayaH = doubt."

अनुवादः

“Now, the city of Ayodhya the capital of my father with its men and women will lament about us that have departed (to the forest). There is no doubt”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुरक्ता हि मनुजा राजानं बहुभिर्गुणैः ।
त्वां च मां च नरव्याघ्र शत्रुघ्नभरतौ तथा ॥ ५ ॥

अनुरक्ता हि मनुजा राजानम् बहुभिर्गुणैः । त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र शत्रघ्नभरतौ तथा ॥ २-४६-५

‘पुरुषसिंह! अयोध्याके मनुष्य बहुत-से सद‍्गुणोंके कारण महाराजमें, तुममें, मुझमें तथा भरत और शत्रुघ्नमें भी अनुरक्त हैं ॥ ५ ॥

पुरुषसिंह! अयोध्यॆय जनरु बहळ सद्गुणगळिन्दागि महाराजरल्लि, निन्नल्लि, नन्नल्लि, हागू भरत-शत्रुघ्नरल्लियू अनुरक्तरागिरुवरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. naravyaaghra = oh; tiger among men! manujaaH = The citizens (of Ayodhya); anuraktaaH hi = are indeed having affection; raajaanam = towards the king; tvaamcha = towards you; maamcha = towards me; tathaa = and; shatrughna bharatou = towards Satrughna and Bharata; guNaiH = by our virtues; bahubhiH = which are many."

अनुवादः

“Oh, tiger among men! The citizens (of Ayodhya) are indeed having affection to the king no less than to you and myself, as also to Bharata and Satrughna, for many of our virtues.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितरं चानुशोचामि मातरं च यशस्विनीम् ।
अपि नान्धौ भवेतां नौ रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥ ६ ॥

पितरम् चानुशोचामि मातरम् च यशस्विनीम् । अपि वानौध भवेताम् तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः ॥ २-४६-६

‘इस समय मुझे पिता और यशस्विनी माताके लिये बड़ा शोक हो रहा है; कहीं ऐसा न हो कि वे निरन्तर रोते रहनेके कारण अंधे हो जायँ ॥ ६ ॥

ईग ननगॆ तन्दॆ मत्तु यशस्विनी मातॆयरिगागि बहळ दुःखवागुत्तिदॆ. अवरु निरन्तर अळुत्ता इरुवुदरिन्द ऎल्लादरू कुरुडरागदिरलि.॥6॥

पदच्छेदः

6. “anushochaami = I feel repented; pitaramcha = for my father; maataramcha = and my mother; yashasivniim = who is illustrious. tou apivaa bhavetaam = Will they become even; andhou = blind; rudantou = by weeping; abhiikshhashaH = incessantly.”

अनुवादः

“I feel repented for my father and my illustrious mother. I fear whether they will become even blind, by weeping incessantly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतः खलु धर्मात्मा पितरं मातरं च मे ।
धर्मार्थकामसहितैर्वाक्यैराश्वासयिष्यति ॥ ७ ॥

भरतः खलु धर्म आत्मा पितरम् मातरम् च मे । धर्म अर्थ काम सहितैः वाक्यैः आश्वासयिष्यति ॥२-४६-७

‘परंतु भरत बड़े धर्मात्मा हैं । अवश्य ही वे धर्म, अर्थ और काम—तीनोंके अनुकूल वचनोंद्वारा पिताजीको और मेरी माताको भी सान्त्वना देंगे ॥ ७ ॥

आदरॆ भरतनु बहळ धर्मात्मनागिद्दानॆ. अवश्यवागिये अवनु धर्म, अर्थ, काम - ई मूरर अनुकूलवाद मातुगळिन्द तन्दॆयन्नू तायियरन्नु समाधानपडिसुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. bharataH = Bharata; dharmaatmaa = the virtuous man; aashvaasayishhyati khalu = can indeed console; me = my; pitaram = father; maataraacha = and mother; vaakyaiH = by words; dharmaartha kaama sahitaiH = (containing)religious merit ; material welfare and sense- gratification."

अनुवादः

“Bharata, the virtuous man, can indeed console my father and mother by his kind words.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतस्यानृशंसत्वं सञ्चिन्त्याहं पुनः पुनः ।
नानुशोचामि पितरं मातरं च महाभुज ॥ ८ ॥

भरतस्यानृशंसत्वं सचिन्त्याहं पुनः पुनः ।
नानुशोचामि पितरं मातरं च महाभुज ॥

भरतस्य आनृशंसत्वम् संचिन्त्य अहम् पुनः पुनः । न अनुशोचामि पितरम् मातरम् च अपि लक्ष्मण ॥ २-४६-८

‘महाबाहो! जब मैं भरतके कोमल स्वभावका बार-बार स्मरण करता हूँ, तब मुझे माता-पिताके लिये अधिक चिन्ता नहीं होती ॥ ८ ॥

महाबाहो! भरतन कोमलवाद स्वभाववन्नु पदे-पदे नानु नॆनॆदाग ननगॆ तन्दॆ-तायियर कुरितु हॆच्चु चिन्तॆयागुवुदिल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. “lakshhmaNa = Oh; Lakshmana! vichintya = Thinking of; bharatasya = bharata’s; anR^ishamsatvam = kindness; punaH punaH = again and again; aham = I;naanushochaami = do not grieve; pitaram = for(our) father; maataramcha api = or even (our) mother.”

अनुवादः

“Oh,Lakshmana! Thinking of Bharata’s kindness again and again, I do not grieve for our father and mother”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वया कार्यं नरव्याघ्र मामनुव्रजता कृतम् ।
अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षणार्थं सहायता ॥ ९ ॥

त्वया कार्यम् नर व्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् । अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षण अर्थे सहायता ॥ २-४६-९

‘नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! तुमने मेरे साथ आकर बड़ा ही महत्त्वपूर्ण कार्य किया है; क्योंकि तुम न आते तो मुझे विदेहकुमारी सीताकी रक्षाके लिये कोई सहायक ढूँढ़ना पड़ता ॥ ९ ॥

नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! नीनु नन्नॊन्दिगॆ बन्दु तुम्बा महत्वपूर्ण कार्यवन्नु माडिरुवॆ. एकॆन्दरॆ नीनु बरदिद्दरॆ, विदेहकुमारि सीतॆय रक्षणॆगागि यावनादरू सहायकनन्नु हुडुक बेकागित्तु.॥9॥

पदच्छेदः

9. “naravyaaghra: Lakshmana; the tiger among men! anuvrajataa = By following; maam = me; kaaryam = a purpose; kR^itam = has been served; tvayaa = by you. sahaayataa = a help; anveshhTavyaali = would have to be sought; rakshhaNaarthe = for the protection;vaidehyaaH = of Seetha”

अनुवादः

“Oh, Lakshmana, tiger among men! You have done well by accompanying me, as otherwise, a help would have to be sought for by me for protecting Seetha”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्भिरेव हि सौमित्रे वत्स्याम्यद्य निशामिमाम् ।
एतद्धि रोचते मह्यं वन्येऽपि विविधे सति ॥ १० ॥

अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् । एतद्द् हि रोचते मह्यम् वन्ये अपि विविधे सति ॥ २-४६-१०

‘सुमित्रानन्दन! यद्यपि यहाँ नाना प्रकारके जंगली फल-मूल मिल सकते हैं तथापि आजकी यह रात मैं केवल जल पीकर ही बिताऊँगा । यही मुझे अच्छा जान पड़ता है’ ॥ १० ॥

सुमित्रानन्दन! इल्लि नाना प्रकारद काडु फल-मूलगळु सिगुवुदिद्दरू इन्दिन रात्रॆयन्नु नानु केवल नीरन्नु कुडिदु कळॆयुवॆनु. हीगॆ ननगॆ अनिसुत्तदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. " soumitre = Oh; Lakshmana! adya = Today; vatsyaami = I shall stay; imaam nishaam = in the night; adbhireva = with water alone. vanye = Wild fruits and roots; vividhe = of various kinds; satyapi = though being present; etat = this is; rochete hi = indeed a preference; mahyam = to me."

अनुवादः

" Oh, Lakshmana! I shall live on water alone tonight. Though there are various kinds of wild fruits and roots, this is indeed a liking for me"

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु सौमित्रिं सुमन्त्रमपि राघवः ।
अप्रमत्तस्त्वमश्वेषु भव सौम्येत्युवाच ह ॥ ११ ॥

एवम् उक्त्वा तु सौमित्रम् सुमन्त्रम् अपि राघवः । अप्रमत्तः त्वम् अश्वेषु भव सौम्य इति उवाच ह ॥ २-४६-११

लक्ष्मणसे ऐसा कहकर श्रीरामचन्द्रजीने सुमन्त्रसे भी कहा—‘सौम्य! अब आप घोड़ोंकी रक्षापर ध्यान दें, उनकी ओरसे असावधान न हों’ ॥ ११ ॥

लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि श्रीरामनु सुमन्त्रनल्लि - सौम्य! ईग नीवु कुदुरॆगळ रक्षणॆय कडॆगॆ गमन कॊडिरि. अवगळ कुरितु उदासीन तोरबारदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. “evam = Thus; uktvaa = telling; soumitrim = Lakshmana; raaghavaH = Rama; uvaacha ha = spoke; sumantramapi = to Sumitra also; iti = thus: soumya = “Oh;gentleman! Tvam = you; apramattaH = be careful; ashveshhu = about the horses.”

अनुवादः

Thus telling Lakshmana, Rama spoke also to Sumantra as follows: “Oh, gentle man! Attend to the horses carefully.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽश्वान् सुमन्त्रः संयम्य सूर्येऽस्तं समुपागते ।
प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ १२ ॥

सोऽश्वान्सुमन्त्रः संयम्य सूर्योऽस्तं समुपागते ।
प्रभूतयवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥

सो अश्वान् सुमन्त्रः सम्यम्य सूर्ये अस्तम् समुपागते । प्रभूत यवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः ॥ २-४६-१२

सुमन्त्रने सूर्यास्त हो जानेपर घोड़ोंको लाकर बाँध दिया और उनके आगे बहुत-सा चारा डालकर वे श्रीरामके पास आ गये ॥ १२ ॥

सुमन्त्रनु सूर्यास्तवादाग कुदुरॆगळन्नु तन्दु कट्टिहाकिदनु. अवुगळिगॆ साकष्टु हुल्लु हाकि अवनु श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ बन्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. saH sumantraH = That Sumantra; suurye = (on)sun; samupaagate = getting; astam = set; samyamya = tied up; ashvaan = the horses; kR^itvaa = causing; prabhuutayavasaan = them to have more grass(to eat);babhuuva = (and)became; pratyanantaraH = the immediate neighbor(of Rama).

अनुवादः

The sun having completely set, Sumantra tied up the horses, supplied them with abundant grass and immediately stood nearest (to Rama).

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपास्य तु शिवां सन्ध्यां दृष्ट्वा रात्रिमुपागताम् ।
रामस्य शयनं चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ १३ ॥

उपास्यतु शिवाम् संध्याम् दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् । रामस्य शयनम् चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह ॥ २-४६-१३

फिर (वर्णानुकूल) कल्याणमयी संध्योपासना करके रात आयी देख लक्ष्मणसहित सुमन्त्रने श्रीरामचन्द्रजीके शयन करनेयोग्य स्थान और आसन ठीक किया ॥ १३ ॥

मत्तॆ मङ्गळकर सन्ध्यावन्दनॆयन्नु माडि, रात्रियागिरुवुदन्नु नोडि लक्ष्मण सहित सुमन्त्रनु श्रीरामनिगॆ मलगलु योग्यवाद हासिगॆयन्नु सिद्धपडिसिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. upaasya = having worshipped; shivaam = the beautiful; sandhyaam = evening twilight; dR^ishhTvaa = and having seen; raatrim = the night; upasthitaam = come nearer; suutaH = the charioteer; soumitriNaasaha = along with Lakshmana; chakre = made; shayanam = the bed; raamasya = for Rama.

अनुवादः

Having worshipped the beautiful evening twilight and having seen the night come nearer, Sumantra along with Lakshmana made the bed for Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां शय्यां तमसातीरे वीक्ष्य वृक्षदलैर्वृताम् ।
रामः सौमित्रिणा सार्धं सभार्यः संविवेश ह ॥ १४ ॥

ताम् शय्याम् तमसा तीरे वीक्ष्य वृक्ष दलैः कृताम् । रामः सौमित्रिणाम् सार्धम् सभार्यः सम्विवेश ह ॥ २-४६-१४

तमसाके तटपर वृक्षके पत्तोंसे बनी हुई वह शय्या देखकर श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मण और सीताके साथ उसपर बैठे ॥ १४ ॥

तमसा तीरदल्लि मरगळ चिगुरुगळिन्द माडिरुव आ शय्यॆयन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनु लक्ष्मण सीतॆयॊन्दिगॆ अदरल्लि कुळितुकॊण्डनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. viikshhya = Seeing; taam shayyaam = that bed; kR^itaam = made; vR^ikshha dalaiH = of leaves of a tree; soumitriNaasaardham = with the help of Lakshmana; tamasaatiire = on the bank of Tamasa river; raamaH = Rama; sa bhaaryaH = along with his wife; samvivesha ha = laid down.

अनुवादः

Seeing that bed made of leaves of a tree on the bank of Tamasa river with the help of Lakshmana, Rama along with his wife laid down on it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सभार्यं सम्प्रसुप्तं तु श्रान्तं सम्प्रेक्ष्य लक्ष्मणः ।
कथयामास सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥ १५ ॥

सभार्यम् सम्प्रसुप्तम् तम् भ्रातरम् वीक्ष्य लक्ष्मणः । कथयाम् आस सूताय रामस्य विविधान् गुणान् ॥ २-४६-१५

थोड़ी देरमें सीतासहित श्रीरामको थककर सोया हुआ देख लक्ष्मण सुमन्त्रसे उनके नाना प्रकारके गुणोंका वर्णन करने लगे ॥ १५ ॥

स्वल्प हॊत्तिनल्लॆ सीतासहित श्रीरामनु बळलि मलगिरुवुदन्नु नोडि, लक्ष्मणनु सुमन्त्रनल्लि रामन नाना गुणगळन्नु वर्णिसतॊडगिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. viikshhya = seeing; tam braataram = that brother; samprasuptam = sleeping; sambhaaryam = along with his wife; lakshhmaNaH = Lakshmana; kathayaamaasa = narrated; raamasya = Rama’s; vividhaam = various; guNaan = virtues; suutaaya = to Sumantra.

अनुवादः

Seeing that brother sleeping along with his wife, Lakshmana narrated Rama’s various virtues to Sumantra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जाग्रतोरेव तां रात्रिं सौमित्रेरुदितो रविः ।
सूतस्य तमसातीरे रामस्य ब्रुवतो गुणान् ॥ १६ ॥

जाग्रतः हि एव ताम् रात्रिम् सौमित्रेर् उदितः रविः । सूतस्य तमसा तीरे रामस्य ब्रुवतः गुणान् ॥ २-४६-१६

सुमन्त्र और लक्ष्मण तमसाके किनारे श्रीरामके गुणोंकी चर्चा करते हुए रातभर जागते रहे । इतनेहीमें सूर्योदयका समय निकट आ पहुँचा ॥ १६ ॥

सुमन्त्र मत्तु लक्ष्मणरु तमसॆय तीरदल्लि श्रीरामन गुणगळन्नु चर्चिसुत्ता इडी रात्रि ऎच्चरवागिये इद्दरु. अष्टरल्लि सूर्योदयद समय समीपिसितु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raviH = The sun; uditaH = rose; soumitre = (while) Lakshmana; bruvataH = was recounting; raamasya = Rama’s; guNaaH = excellences; suutasya = to Sumantra; tamasaa tiire = at the bank of Tamasa river;jaagratohyeva = keeping awake; taam raatrim = that (whole) night.

अनुवादः

WhileLakshmana was thus recounting Rama’s excellences to Sumantra, keeping awake that whole night at the bank of Tamasa river, the sun rose.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोकुलाकुलतीरायास्तमसाया विदूरतः ।
अवसत् तत्र तां रात्रिं रामः प्रकृतिभिः सह ॥ १७ ॥

गो कुल आकुल तीरायाः तमसायाः विदूरतः । अवसत् तत्र ताम् रात्रिम् रामः प्रकृतिभिः सह ॥ २-४६-१७

तमसाका वह तट गौओंके समुदायसे भरा हुआ था । श्रीरामचन्द्रजीने प्रजाजनोंके साथ वहीं रात्रिमें निवास किया । वे प्रजाजनोंसे कुछ दूरपर सोये थे ॥ १७ ॥

तमसॆय आ दड गोवुगळ समुदायगळिन्द तुम्बि होगित्तु. श्रीरामचन्द्रनु प्रजा जनरॊन्दिगॆ अल्ले रात्रियन्नु कळॆदनु. अवनु प्रजाजनरिन्द स्वल्प दूरदल्लि मलगिद्दनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. viduurataH = At a good distance ; taamasaayaaH = from Tamasa river; gokulaakula tiiraayaH = whose banks were crowded with herds of cows; raamaH = Rama; avasat = inhabited; tatra = there; taam raatrim = that night; prakR^itibhiH saha = with the citizens.

अनुवादः

At a good distance from Tamasa river, whose banks were crowded with herds of cows, Rama passed that night there with the citizens.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्थाय च महातेजाः प्रकृतीस्ता निशाम्य च ।
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं पुण्यलक्षणम् ॥ १८ ॥

उत्थाय तु महा तेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च । अब्रवीद् भ्रातरम् रामः लक्ष्मणम् पुण्य लक्षणम् ॥ २-४६-१८

महातेजस्वी श्रीराम तड़के ही उठे और प्रजाजनोंको सोते देख पवित्र लक्षणोंवाले भाई लक्ष्मणसे इस प्रकार बोले— ॥ १८ ॥

महातेजस्वी श्रीरामनु सट्टनॆ ऎद्दु, प्रजाजनरु मलगिरुवुदन्नु नोडि पवित्र लक्षणगळुळ्ळ लक्ष्मणनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. saH raamaH = That Rama; mahaateJaaH = with a great splendor; utthaaya cha = got up; nishaamyacha = saw; taaH = those; prakR^itiiH = citizens; abraviit = and spoke; (as follows); bhraataram = to his brother; lakshhmaNam = Lakshmana; puNyalakshhaNam = who was endowed with auspicious bodily marks:

अनुवादः

Getting up from the bed and seeing those citizens, Rama with an extraordinary splendor, spoke to his brother, Lakshmana who was endowed with auspicious bodily marks:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मद्‍व्यपेक्षान् सौमित्रे निर्व्यपेक्षान् गृहेष्वपि ।
वृक्षमूलेषु संसक्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ १९ ॥

अस्मद् व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि । वृक्ष मूलेषु संसुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम् ॥ २-४६-१९

‘सुमित्राकुमार लक्ष्मण! इन पुरवासियोंकी ओर देखो, ये इस समय वृक्षोंकी जड़से सटकर सो रहे हैं । इन्हें केवल हमारी चाह है । ये अपने घरोंकी ओरसे भी पूर्ण निरपेक्ष हो गये हैं ॥ १९ ॥

सुमित्राकुमार लक्ष्मण! ई पुरवासिगळन्नु नोडु, ईग मरगळ बेरुगळिगॆ ऒरगि निद्दॆ माडुत्तिद्दारॆ. इवरिगॆ केवल नम्मल्ले प्रीति इदॆ. इवरु तम्म मनॆगळ कुरितु पूर्ण निरपेक्षरागिद्दारॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. pashya = Look at; lakshhmaNa = Oh; Lakshmana; asmadvyapekshhaan = (the citizens) full of longing for us; nirapekshhaan = unmindful; gR^iheshhvapi = even of their homes; sampratam = now; samsuptaan = sleeping together; vR^ikshha muuleshhu = at the roots of trees; soumitre = Oh; son of Sumitra!”

अनुवादः

“Observe, Oh Lakshmana, the citizens full of longing for us, unmindful even of their homes, sleeping together at the roots of trees, Oh, the son of Sumitra!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथैते नियमं पौराः कुर्वन्त्यस्मन्निवर्तने ।
अपि प्राणान् न्यसिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ २० ॥

यथा एते नियमम् पौराः कुर्वन्ति अस्मन् निवर्तने । अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम् ॥ २-४६-२०

‘हमें लौटा ले चलनेके लिये ये जैसा उद्योग कर रहे हैं, इससे जान पड़ता है, ये अपना प्राण त्याग देंगे; किंतु अपना निश्चय नहीं छोड़ेंगे ॥ २० ॥

नम्मन्नु मरळि करॆदुकॊण्डु होगलु इवरु माडुव प्रयत्न नोडिदरॆ इवरु तम्म प्राणगळन्ने बिडुवरु, आदरॆ तम्म निश्चयवन्नु बिडलारदॆन्दे अनिसुत्तदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. “yathaa = how; ete pouraaH = these citizens; kurvanti = are making; niyamam = coercion; asminnivartane = to take us back; nyasishhyanti = (they) will lay down; praaNaanapi = even their lives; na tyakshhyanti = but would not give up; nishchayantu = their resolve.”

अनुवादः

“From the way in which these citizens are making coercion to take us back (to Ayodhya), it seems they will even lay down their lives, but in no case would give up their resolve”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावदेव तु संसुप्तास्तावदेव वयं लघु ।
रथमारुह्य गच्छामः पन्थानमकुतोभयम् ॥ २१ ॥

यावद् एव तु संसुप्ताः तावद् एव वयम् लघु । रथम् आरुह्य गच्चामः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥ २-४६-२१

‘अतः जबतक ये सो रहे हैं तभीतक हमलोग रथपर सवार होकर शीघ्रतापूर्वक यहाँसे चल दें । फिर हमें इस मार्गपर और किसीके आनेका भय नहीं रहेगा ॥ २१ ॥

आद्दरिन्द इवरु मलगिरुवागले नावु रथारूढरागि शीघ्रवागि इल्लिन्द हॊरडबेकु. मत्तॆ ई मार्गदिन्द बेरॆ यारू बरुव भय नमगॆ इरलारदु.॥21॥

पदच्छेदः

21. yaavadeva = till which time; samsuptaa = they are asleep; taavadeva = in that time; vayam = we; laghu = quickly; aaruhya = mount; ratham = chariot; gachchaama = and obtain; panthaanam = a route; akutobhayam = which has no fear from any quarter."

अनुवादः

“Till which time the citizens are asleep, within that time, let us quickly mount the chariot and take a route which has no fear from any quarter”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
स्वपेयुरनुरक्ता मा वृक्षमूलेषु संश्रिताः ॥ २२ ॥

अतो भूयोऽपि नेदानीमिक्ष्वाकुपुरवासिनः ।
स्वेपयुरनुरक्ता मावृक्षमूलेषु संश्रिताः ॥

अतः भूयो अपि न इदानीम् इक्ष्वाकु पुर वासिनः । स्वपेयुर् अनुरक्ता माम् वृष्क मूलानि संश्रिताः ॥ २-४६-२२

‘अयोध्यावासी हमलोगोंके अनुरागी हैं । जब हम यहाँसे निकल चलेंगे, तब उन्हें फिर अब इस प्रकार वृक्षोंकी जड़ोंसे सटकर नहीं सोना पड़ेगा ॥ २२ ॥

अयोध्या निवासिगळु नम्म अनुरागिगळागिद्दारॆ. नावु इल्लिन्द हॊरटु होदरॆ मत्तॆ पुनः ई प्रकार इवरु मरगळ बेरुगळिगॆ ऒरगि मलगलाररु.॥22॥

पदच्छेदः

22. ataH = from this; ikshhvaakupura vaasinaH = the citizens of Ayodhya;( the capital of Ikshvaku); anuraktaaH = who are longing; maam = for me; nasvapeyuH = may not sleep; idaaniim = as of now; vR^ikshha muulaani = at the roots of trees; bhuuyo api = again; bhuuyo api = and again."

अनुवादः

“From this the citizens of Ayodhya (the ancient capital of Ikshvaku), who are longing for me, may not sleep as of now, at the roots of trees again and again”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पौरा ह्यात्मकृताद् दुःखाद् विप्रमोच्या नृपात्मजैः ।
न तु खल्वात्मना योज्या दुःखेन पुरवासिनः ॥ २३ ॥

पौरा हि आत्म कृतात् दुह्खात् विप्रमोच्या नृप आत्मजैः । न तु खल्व् आत्मना योज्या दुह्खेन पुर वासिनः ॥ २-४६-२३

‘राजकुमारोंका यह कर्तव्य है कि वे पुरवासियोंको अपने द्वारा होनेवाले दुःखसे मुक्त करें, न कि अपना दुःख देकर उन्हें और दुःखी बना दें’ ॥ २३ ॥

पुरवासिगळिगॆ नम्मिन्द आगुव दुःखदिन्द मुक्तगॊळिसुवुदु, नम्म दुःख अवरिगॆ कॊट्टु दुःखियागिसदे इरुवुदु राजकुमारर कर्तव्यवागिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. pouraaH = the residents of city; vipramokshhyaaH hi = should indeed made free; duHkhaat = of their suffering; aatma kR^itaat = brought about by themselves; nR^ipaatmajaiH hi = by the sons of their rulers. puravaasinaH = The citizens; na yojyaaH hi = should not be burdened; duHkhena = with hardship; tu khalu = but indeed; aatmanaa = caused by (princes) themselves.

अनुवादः

“The residents of city should indeed be made free of their suffering brought about by (citizens) themselves, by the sons of their rulers. The citizens should on no account be burdened with hardship caused by (princes) them selves as is our case.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अब्रवील्लक्ष्मणो रामं साक्षाद् धर्ममिव स्थितम् ।
रोचते मे तथा प्राज्ञ क्षिप्रमारुह्यतामिति ॥ २४ ॥

अब्रवील् लक्ष्मणो रामम् साक्षात् धर्मम् इव स्थितम् । रोचते मे महा प्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति ॥ २-४६-२४

यह सुनकर लक्ष्मणने साक्षात् धर्मके समान विराजमान भगवान् श्रीरामसे कहा—‘परम बुद्धिमान् आर्य! मुझे आपकी राय पसंद है । शीघ्र ही रथपर सवार होइये’ ॥ २४ ॥

इदन्नु केळि लक्ष्मणनु साक्षात् धर्मदन्तॆ विराजमान श्रीरामनल्लि हेळिदनु-परम बुद्धिवन्त आर्य! नीवु हेळिदुदु ननगॆ ऒप्पिगॆयागिदॆ. शीघ्रवागि रथवन्नु एरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. lakshhmaNaH = Lakshmana; abravit = spoke; iti = thus; raamam = to Rama; sthitam = who is standing firm; dharmamiva = like righteousness; saakshhaat = personified : praaG^ya = Oh; wise brother! rochate = It is agreeable; me = to me; tathaa = thus. aaruhyataam = Let (the chariot) be mounted; kshhipram = quickly."

अनुवादः

Lakshmana replied as follows to Rama, who is standing firm like righteousness personified: “Oh, wise brother! What you say is agreeable to me. (Pray) ascend the chariot quickly”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रामोऽब्रवीत् सूतं शीघ्रं संयुज्यतां रथः ।
गमिष्यामि ततोऽरण्यं गच्छ शीघ्रमितः प्रभो ॥ २५ ॥

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान् सुमन्त्रम् युज्यताम् रथः । गमिष्यामि ततोऽरण्यम् गच्छ श्रीघ्रमितः प्रभो ॥ २-४६-२५

तब श्रीरामने सुमन्त्रसे कहा—‘प्रभो! आप जाइये और शीघ्र ही रथ जोतकर तैयार कीजिये । फिर मैं जल्दी ही यहाँसे वनकी ओर चलूँगा’ ॥ २५ ॥

आग श्रीरामनु सुमन्त्रनल्लि हेळिदनु - अय्या! नीवु होगि बेगने रथवन्नु हूडि, सिद्धगॊळिसिरि. मत्तॆ नानु तक्षणवे इल्लिन्द वनद कडॆगॆ होगुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. atha = Then; shriimaan = the glorious; raamaH = Rama; abraviit = spoke; sumantram = to Sumantra; (as follows);prabho = Oh; capable man! yujyataam = Arrange; rathaH = the chariot; gamishhyaami = I shall proceed; araNyam = to the forest. gachchha = Go; shiighram = quickly; itaH = from here."

अनुवादः

Then, the glorious Rama spoke to the charioteer as follows: “Oh, capable man! Keep the chariot ready. I shall proceed to the forest. Let us go quickly from here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूतस्ततः सन्त्वरितः स्यन्दनं तैर्हयोत्तमैः ।
योजयित्वा तु रामस्य प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २६ ॥

सूतः ततः सम्त्वरितः स्यन्दनम् तैः हय उत्तमैः । योजयित्वा अथ रामाय प्रान्जलिः प्रत्यवेदयत् ॥ २-४६-२६

आज्ञा पाकर सुमन्त्रने उन उत्तम घोड़ोंको तुरंत ही रथमें जोत दिया और श्रीरामके पास हाथ जोड़कर निवेदन किया— ॥ २६ ॥

आज्ञॆ पडॆदु सुमन्त्रनु आ उत्तम कुदुरॆगळन्नु रथक्कॆ हूडि, श्रीरामनल्लि कैमुगिदु निवेदिसिकॊण्डनु-॥26॥

पदच्छेदः

26. tataH = then; saH suutaH = that chariot; tvaritaH = quickly; yojayitvaa = fastened; syandanam = the chariot; taiH hayottamaiH = with those excellent horses; atha = and thereafter; pratyavedayaT = informed; raamaaya = Rama; praaN^jaliH = with joined palms.

अनुवादः

Then, Sumantra quickly fastened the chariot to its excellent horses and thereafter submitted with joined palms to Rama (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनां वर ।
त्वरयाऽऽरोह भद्रं ते ससीतः सहलक्ष्मणः ॥ २७ ॥

अयम् युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनाम् वर । त्वमारोहस्व भद्रम् ते ससीतः सहलक्ष्मणः ॥ २-४६-२७

‘महाबाहो! रथियोंमें श्रेष्ठ वीर! आपका कल्याण हो । आपका यह रथ जुता हुआ तैयार है । अब सीता और लक्ष्मणके साथ शीघ्र इसपर सवार होइये’ ॥ २७ ॥

महाबाहो! रथियरल्लि श्रेष्ठवीरने! निनगॆ मङ्गळवागलि. निम्म ई रथ सिद्धवागिदॆ. ईग सीता-लक्ष्मणरॊन्दिगॆ इदर मेलॆ आरोहण माडु.॥27॥

पदच्छेदः

27. mahaabaaho = Oh; mighty armed prince! te = Your; ayam rathaH = (this) chariot; yuktaH = is yoked. Rathinaam vara = Oh; jewel among car-warriors! tvam = You; aarohasva = ascend(it); sasiitaH = along with Sita; saha lakshhmaNaH = and with Lakshmana . bhadram = May prosperity be; te = to you."

अनुवादः

“Oh, mighty armed prince! Your chariot is kept ready. You ascend it along with Sita and with Lakshmana, Oh jewel among car-warriors! May prosperity attend you”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।
शीघ्रगामाकुलावर्तां तमसामतरन्नदीम् ॥ २८ ॥

श्रीरामचन्द्रजी सबके साथ रथपर बैठकर तीव्र-गतिसे बहनेवाली भँवरोंसे भरी हुई तमसा नदीके उस पार गये ॥ २८ ॥

श्रीरामचन्द्रनु ऎल्लरॊन्दिगॆ रथदल्लि कुळितु सुळिगळिन्द कूडि, तीव्रगतियिन्द हरियुव नदिय आचॆ दडवन्नु सेरिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raaghavaaH = Rama; adhishhThaaya = mounted; tam syandanam = the chariot; sa parichchhadaH = with all necessaries for traveling (viz; his bow; armor; quiver; spade; basket and so on); aatarat = (and) crossed; shiighragaam; the swift flowing; tamasaam nadiim = Tamasa river; aakulaavartaam = thickly set with whirl-pools .

अनुवादः

Rama mounted the chariot with all necessaries (like bow, armor, quiver, spade, basket, and so on) and crossed the swift flowing Tamasa river, thickly set with whirl- pools.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सन्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् ।
प्रापद्यत महामार्गमभयं भयदर्शिनाम् ॥ २९ ॥

नदीको पार करके महाबाहु श्रीमान् राम ऐसे महान् मार्गपर जा पहुँचे जो कल्याणप्रद, कण्टकरहित तथा सर्वत्र भय देखनेवालोंके लिये भी भयसे रहित था ॥ २९ ॥

नदियन्नु दाटि महाबाहु श्रीरामनु मङ्गलप्रद, कण्टकरहित हागू ऎल्लॆडॆगळल्लि भयवन्ने नोडुववरिगू कूड निर्भयवाद हॆद्दारियन्नु सेरिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. samtiirya = Having crossed the stream; shriimaan = the glorious; saH = Rama; mahaabaahuH = the mighty armed; praapadyata = reached; mahaa maargam = a great road; akaN^Takam = free from obstacles; abhayam = and safe; bhayadarshinaam = even for those who are apprehensive of danger.

अनुवादः

Having duly crossed the stream, the glorious Rama the mighty armed reached a great road free from obstacles and safe even for those who are apprehensive of danger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद् वचः ।
उदङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमारुह्य सारथे ॥ ३० ॥
मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥ ३१ ॥

मोहनार्थं तु पौराणां सूतं रामोऽब्रवीद्वचः ।
उदङ्ङ्मुखः प्रयाहि त्वं रथमारुह्य सारथे ॥ मुहूर्तं त्वरितं गत्वा निवर्तय रथं पुनः ।
यथा न विद्युः पौरा मां तथा कुरु समाहितः ॥

मोहन अर्थम् तु पौराणाम् सूतम् रामः अब्रवीद् वचः । उदन् मुखः प्रयाहि त्वम् रथम् आस्थाय सारथे ॥ २-४६-३० मुहूर्तम् त्वरितम् गत्वा निर्गतय रथम् पुनः । यथा न विद्युः पौरा माम् तथा कुरु समाहितः ॥ २-४६-३१

उस समय श्रीरामने पुरवासियोंको भुलावा देनेके लिये सुमन्त्रसे यह बात कही—‘सारथे! (हमलोग तो यहीं उतर जाते हैं;) परंतु आप रथपर आरूढ़ होकर पहले उत्तर दिशाकी ओर जाइये । दो घड़ीतक तीव्र गतिसे उत्तर जाकर फिर दूसरे मार्गसे रथको यहीं लौटा लाइये । जिस तरह भी पुरवासियोंको मेरा पता न चले, वैसा एकाग्रतापूर्वक प्रयत्न कीजिये’ ॥ ३०-३१ ॥

आग श्रीरामनु पुरवासिगळिगॆ भ्रान्तियन्नुण्टुमाडुव सलुवागि सुमन्त्रनल्लि हेळिदनु - सारथिये! नीनु रथदल्लि कुळितु उत्तराभिमुखवागि प्रयाण माडु. मुहूर्तकाल उत्तरदिक्किगॆ शीघ्रवागि प्रयाण माडिद बळिक रथवन्नु हिन्दक्कॆ तिरुगिसिकॊण्डु बा. यावुदे रीतियिन्दलू पुरवासिगळिगॆ नानु याव कडॆ होगिरुवॆनॆम्बुदु तिळियलु साध्यवागदन्तॆ प्रयत्न माडु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30;31. raamaH = Rama; mohanaartham = in order to elude; pouraaNaam = the citizens; abraviit = spoke; vachaH = words; suutam = to Sumantra : “saarathe = Oh; charioteer! tvam = You; aasthaaya = mount; ratham = the chariot; prayaahi = (and) proceed; udaN^mukhaH = northwards. gatvaa = Go; muhuurtam = for a while ; tvaritam = quickly; nivartaya = and bring back; ratham = the chariot; punaH = again; samaahitaH = Remaining careful; kuru = do(it); yathaa = in such a way; tathaa = that; pouraaH = the citizens; na vidyaH = may not locate me.”

अनुवादः

In order to elude the citizens, Rama spoke to Sumantra as follows: “Oh, charioteer! You mount the chariot and go northward. Proceed for a while quickly and bring back the chariot again. Remaining careful, do it in such a way that the citizens may not be able to locate me”

टिप्पनी

Comment:- How can Rama elude the citizens, who came off leaving their homes, showing their immense affection towards him? Love without self-centeredness knows what love is. Then the seemingly untruth is not untruth, the hurt in appearance is not really a hurt and the said deception is not a deception. Rama the knower of love was free to do what was right and whatever he did was righteous.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य तु वचः श्रुत्वा तथा चक्रे च सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥ ३२ ॥

रामस्य तु वचनः श्रुत्वा तथा चक्रे च सारथिः ।
प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनं प्रत्यवेदयत् ॥

रामस्य वचनम् श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः । प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनम् प्रत्यवेदयत् ॥ २-४६-३२

श्रीरामजीका यह वचन सुनकर सारथिने वैसा ही किया और लौटकर पुनः श्रीरामकी सेवामें रथ उपस्थित कर दिया ॥ ३२ ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि सारथियु हागॆये माडिदनु मत्तु मरळि पुनः रथवन्नु श्रीरामन सेवॆयल्लि उपस्थितगॊळिसिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. shrutvaa = Hearing; raamasya = Rama’s; vachanam = advice; saH saarathiH = that charioteer; chakre = made a round; tathaa = as he was told; pratyaagamya = and on returning; pratyavedayat = reported; raamasya = to Rama; syandanam = about the arrival of the chariot.

अनुवादः

Hearing Rama’s advice, the charioteer made a round of the chariot as he was suggested and on returning, reported to Rama about the arrival of the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ सम्प्रयुक्तं तु रथं समास्थितौ
तदा ससीतौ रघुवंशवर्धनौ ।
प्रचोदयामास ततस्तुरङ्गमान्
स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥ ३३ ॥

तौ सम्प्रयुक्तम् तु रथम् समासित्थौ । तदा ससीतौ रघवंशवर्धनौ । प्रचोदयामास ततस्तुरम्गमान् । स सारथिर्येन पथा तपोवनम् ॥ २-४६-३३

तत्पश्चात् सीतासहित श्रीराम और लक्ष्मण, जो रघुवंशकी वृद्धि करनेवाले थे, लौटाकर लाये गये उस रथपर चढ़े । तदनन्तर सारथिने घोड़ोंको उस मार्गपर बढ़ा दिया, जिससे तपोवनमें पहुँचा जा सकता था ॥ ३३ ॥

अनन्तर रघुवंशवन्नु वृद्धिपडिसुव श्रीरामनु सीता मत्तु लक्ष्मणर सहित मरळि तन्द रथवन्नु हत्तिदरु. मत्तॆ सारथियु कुदुरॆगळन्नु तपोवनक्कॆ होगुवन्तह मार्गदल्लि ओडिसिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tadaa = then; raghuvamsha vardhanou = Rama and Lakshmana; the promoters of the race of Raghu; sa siitou = along with Sita; samaasthitou = ascended; ratham = the chariot; samprayuktam = yoked together. TataH = thereafter; saa saarathiH = that charioteer; prachodayaamaasa = drove forward; turangamaan = the horses; pathaa = along the route; yena = by which; tapovanam = they can reach a grove suited to the practice of austerities.

अनुवादः

Then, Rama and Lakshmana(the promoters of the race of Raghu) along with Sita ascended the chariot yoked together. The charioteer urged the horses along the route by which they can reach a grove suited to the practice of austerities.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समास्थाय रथं महारथः
ससारथिर्दाशरथिर्वनं ययौ ।
उदङ्मुखं तं तु रथं चकार
प्रयाणमाङ्गल्यनिमित्तदर्शनात् ॥ ३४ ॥

ततः समास्थाय रथम् महारथः ससारथिर्धाशरथिर्वनम् ययौ । उदङ्मुखम् तम् तु रथम् चकार स । प्रयाणमाङ्गश्यनिवितदर्शनात् ॥ २-४६-३४

तदनन्तर सारथिसहित महारथी श्रीरामने यात्राकालिक मङ्गलसूचक शकुन देखनेके लिये पहले तो उस रथको उत्तराभिमुख खड़ा किया; फिर वे उस रथपर आरूढ़ होकर वनकी ओर चल दिये ॥ ३४ ॥

बळिक सारथिसहित महारथि श्रीरामनु प्रवासकालद मङ्गलसूचक शकुनगळन्नु नोडि, मॊदलु आ रथवन्नु उत्तराभिमुखवागि निल्लिसिदनु; मत्तॆ अवनु आ रथदल्लि आरूढनागि काडिन कडॆगॆ प्रयाणमाडिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. tataH = Thereafter; saH = That Sumantra; chakaara = placed; tam ratham = that chariot; udaN^mukham = facing the north; prayaaNa maaN^galya nimitta darshanaat = for he saw omens auspicious for journey (in that quarter). DasharathiH = Rama (son of Dasaratha); mahaarathaH = the mighty car-warrior; sa saarathiH; along with the charioteer; aasthaaya = mounted; ratham = the chariot; yayou = and proceeded; vanam = to the forest.

अनुवादः

However, Sumantra placed that chariot by facing it to the north, for he saw omens auspicious for journey (in that quarter). Rama (son of Dasaratha) the mighty car-warrior, along with the charioteer mounted the chariot and proceeded to the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छियालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥46॥