०४५ तमसातीरगमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama requests the citizens to return to Ayodhya and to show respect to Bharata the prince Regent and Dasaratha the king. The citizens try to persuade Rama to return to Ayodhya, but in vain. Rama along with all of them reach the bank of Tamasa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

45. श्रीरामका पुरवासियोंसे भरत और महाराज दशरथके प्रति प्रेम-भाव रखनेका अनुरोध करते हुए लौट जानेके लिये कहना; नगरके वृद्ध ब्राह्मणोंका श्रीरामसे लौट चलनेके लिये आग्रह करना तथा उन सबके साथ श्रीरामका तमसातटपर पहुँचना

अनुरक्ता महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।
अनुजग्मुः प्रयान्तं तं वनवासाय मानवाः ॥ १ ॥

अनुरक्ता महात्मानम् रामम् सत्य परक्रमम् । अनुजग्मुः प्रयान्तम् तम् वन वासाय मानवाः ॥ २-४५-१

उधर सत्यपराक्रमी महात्मा श्रीराम जब वनकी ओर जाने लगे, उस समय उनके प्रति अनुराग रखनेवाले बहुत-से अयोध्यावासी मनुष्य वनमें निवास करनेके लिये उनके पीछे-पीछे चल दिये ॥ १ ॥

अत्त सत्यपराक्रमि महात्मा श्रीरामनु वनवासक्कागि होगुत्तिरुवाग अवन कुरितु अनुरागवुळ्ळ अनेक अयोध्यावासिगळु वनदल्लि अवनॊडनॆ इरलु हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. maanavaaH = The humans; anuraktaaH = who are fond of Rama; anujagnuH = accompanied; tam raamam = that Rama; mahaatmaanam = the high soled; satya paraakramam = and the truly brave; prayaantam = who is going; vanavaasaasya = for dwelling in the forest.

अनुवादः

The people devoted to the high- soled Rama of unfailing bravery accompanied him on his way to the forest for exile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवर्तितेऽतीव बलात् सुहृद्धर्मेण राजनि ।
नैव ते सन्न्यवर्तन्त रामस्यानुगता रथम् ॥ २ ॥

निवर्तिते अपि च बलात् सुहृद् वर्गे च राजिनि । न एव ते सम्न्यवर्तन्त रामस्य अनुगता रथम् ॥ २-४५-२

‘जिसके जल्दी लौटनेकी कामना की जाय, उस स्वजनको दूरतक नहीं पहुँचाना चाहिये’—इत्यादि रूपसे बताये गये सुहृद्धर्मके अनुसार जब राजा दशरथ बलपूर्वक लौटा दिये गये, तब भी जो श्रीरामजीके रथके पीछे-पीछे लगे हुए थे, वे अयोध्यावासी अपने घरकी ओर नहीं लौटे ॥ २ ॥

‘यारन्नु बेगने हिन्दिरुगबेकॆन्दु बयसुववरु स्वजनरन्नु दूरदवरॆगॆ तलुपिसलु होगबारदु’ मुन्तागि तिळिसि सुहृद् धर्मक्कनुसार दशरथनन्नु बलवन्तवागि हिन्दिरुगिसिदागलू श्रीरामन रथद हिन्दॆ-हिन्दॆ बरुत्तिद्द अयोध्यावासिगळु तम्म मनॆगळिगॆ मरळिहोगलिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. raajani cha = when the king; balata = by force; nivartite apicha = was turned back; te = those; suhR^idvarge = group of friends; anugataaH = who were following; raamasya = Rama’s; ratham = chariot; naiva samsyavartanta = did not return.

अनुवादः

+++(Wrong - hindI translation is correct.)+++ When the king was forced (in the interests of his son) to turn back, the group of friends who were following Rama’s chariot did not return.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्यानिलयानां हि पुरुषाणां महायशाः ।
बभूव गुणसम्पन्नः पूर्णचन्द्र इव प्रियः ॥ ३ ॥

अयोध्या निलयानाम् हि पुरुषाणाम् महा यशाः । बभूव गुण सम्पन्नः पूर्ण चन्द्रैव प्रियः ॥ २-४५-३

क्योंकि अयोध्यावासी पुरुषोंके लिये सद्‍गुणसम्पन्न महायशस्वी श्रीराम पूर्ण चन्द्रमाके समान प्रिय हो गये थे ॥

एकॆन्दरॆ अयोध्यावासी जनरिगॆ सद्गुणसम्पन्न महायशस्वी श्रीरामनु पूर्णचन्द्रनन्तॆ प्रियनागिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. mahaayashaaH = (Rama) who enjoyed great celebrity; guNasampannaH = and richly endowed with every virtue; puurNachandra iva = resembling the full moon; babhuuvahi = had indeed become; priyaH = the favorite; purushhaaNam = for the people; ayodhyaanilayaanam = living in Ayodhya .

अनुवादः

Rama who enjoyed great celebrity and who was richly endowed with every virtue, resembling the full moon, had indeed become the favorite for the people living in Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स याच्यमानः काकुत्स्थस्ताभिः प्रकृतिभिस्तदा ।
कुर्वाणः पितरं सत्यं वनमेवान्वपद्यत ॥ ४ ॥

स याच्यमानः काकुत्स्थः स्वाभिः प्रकृतिभिस् तदा । कुर्वाणः पितरम् सत्यम् वनम् एव अन्वपद्यत ॥ २-४५-४

उन प्रजाजनोंने श्रीरामसे घर लौट चलनेके लिये बहुत प्रार्थना की; किंतु वे पिताके सत्यकी रक्षा करनेके लिये वनकी ओर ही बढ़ते गये ॥ ४ ॥

आ प्रजॆगळु श्रीरामनल्लि अरमनॆगॆ मरळुवन्तॆ बहळ प्रार्थिसिदरु. आदरॆ अवनु तन्दॆय सत्यवन्नु रक्षिसलिक्कागि वनद कडॆगॆ मुन्दरिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. yaachyamaanaH = Despite the entreaties ; tadaa = then; prakR^itibhiH = of the people; svabhiH = of his own; saH = that; kaakutstha = Rama( the scion of Kakustha); kurvaaNaH = proving; pitaram = his father; satyam = to be true; anvapa dyata = proceeded; vanameva = to the forest only.

अनुवादः

Despite the entreaties of the people of his own, Rama(the scion of the Kakutstha), in order to honor his father’s vow; proceeded towards the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवेक्षमाणः सस्नेहं चक्षुषा प्रपिबन्निव ।
उवाच रामः सस्नेहं ताः प्रजाः स्वाः प्रजा इव ॥ ५ ॥

अवेक्षमाणः सस्नेहम् चक्षुषा प्रपिबन्न् इव । उवाच रामः स्नेहेन ताः प्रजाः स्वाः प्रजाइव ॥ २-४५-५

वे प्रजाजनोंको इस प्रकार स्नेहभरी दृष्टिसे देख रहे थे मानो नेत्रोंसे उन्हें पी रहे हों । उस समय श्रीरामने अपनी संतानके समान प्रिय उन प्रजाजनोंसे स्नेहपूर्वक कहा— ॥ ५ ॥

अवनु प्रजाजनरन्नु ई रीतिय स्नेहतुम्बिद दृष्टियिन्द नोडुत्तिद्दनु. अवरन्नु कण्णुगळिन्दले कुडिदुबिडुवन्तॆ काणुत्तित्तु. आग श्रीरामनु तन्न मक्कळन्तॆ प्रियराद आ प्रजाजनरल्लि स्नेहदिन्द हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. avekshhamaaNaH = fondly gazing on; taaH = those; prajaaH = people; prapibanniva = as though drinking; chakshhushhaa = with his eyes; raamaH = Rama; sasneham = lovingly; uvaacha = spoke; (as follows) prajaa iva = as though children; svaaH = of his own.

अनुवादः

Fondly gazing on the people as though drinking with his eyes, Rama lovingly spoke (as follows) as though they were his own children:

स्रोतः: valmikiramayan.net

या प्रीतिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम् ॥ ६ ॥

या प्रितिर्बहुमानश्च मय्ययोध्यानिवासिनाम् ।
मत्प्रियार्थं विशेषेण भरते सा विधीयताम् ॥

या प्रीतिर् बहुमानः च मय्य् अयोध्या निवासिनाम् । मत् प्रिय अर्थम् विशेषेण भरते सा निवेश्यताम् ॥ २-४५-६

‘अयोध्यानिवासियोंका मेरे प्रति जो प्रेम और आदर है, वह मेरी ही प्रसन्नताके लिये भरतके प्रति और अधिक रूपमें होना चाहिये ॥६ ॥

अयोध्यावासिगळ प्रेमादरवु नन्न कुरितु इरुवन्तॆये नन्न सन्तोषक्कागि भरतन कुरितू इन्नू हॆच्चागिये इरबेकु.॥6॥

पदच्छेदः

6. “yaa = which; priitiH = affection; bahumaanashcha = and respect; ayodhya nivaasinaam = you the people living in Ayodhya; mayi = (have) in me; saa = that ; niveshyataam = be bestowed; visheshheNa = in a special measure; bharate = on Bharata; matpriyaartham = for my satisfaction.

अनुवादः

“The respect and affection that has been bestowed upon me by you (the residents of Ayodhya) may for my satisfaction be bestowed in a special measure on Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि कल्याणचारित्रः कैकेय्यानन्दवर्धनः ।
करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥ ७ ॥

स हि कल्याण चारित्रः कैकेय्या आनन्द वर्धनः । करिष्यति यथावद् वः प्रियाणि च हितानि च ॥ २-४५-७

‘उनका चरित्र बड़ा ही सुन्दर और सबका कल्याण करनेवाला है । कैकेयीका आनन्द बढ़ानेवाले भरत आप लोगोंका यथावत् प्रिय और हित करेंगे ॥ ७ ॥

भरतन चरित्रवु बहळ सुन्दर मत्तु ऎल्लर कल्याण माडुवुदागिदॆ. कैकेयिय आनन्दवन्न्नु हॆच्चिसुव भरतनु निम्मॆल्लर यथावत् प्रिय मत्तु हित माडुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saH = Bharata; kaikeyyaa nandavardhanaH = who enhances the delight of Kaikeyi; kalyaaNacharitraH = and who possessed excellent conduct; karishhyati hi = will indeed do; priyaaNi = pleasing things; hitaanicha = and beneficial things; vaH = to you; yathaavat = properly.”

अनुवादः

“Bharata who enhances the delight of Kaikeyi and who possesses excellent conduct, will indeed do pleasing and beneficial things to you appropriately.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्ञानवृद्धो वयोबालो मृदुर्वीर्यगुणान्वितः ।
अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भयापहः ॥ ८ ॥

ज्ञान वृद्धो वयो बालो मृदुर् वीर्य गुण अन्वितः । अनुरूपः स वो भर्ता भविष्यति भय अपहः ॥ २-४५-८

‘वे अवस्थामें छोटे होनेपर भी ज्ञानमें बड़े हैं । पराक्रमोचित गुणोंसे सम्पन्न होनेपर भी स्वभावके बड़े कोमल हैं । वे आपलोगोंके लिये योग्य राजा होंगे और प्रजाके भयका निवारण करेंगे ॥ ८ ॥

अवनु वयस्सिनल्लि सण्णवनादरू ज्ञानदल्लि दॊड्डवनागिद्दानॆ. पराक्रमोचित गुणगळिन्द सम्पन्ननागिद्दरू स्वभावतः तुम्बा कोमलनागिद्दानॆ. अवनु निम्मॆल्लरिगॆ योग्य राजनागुवनु मत्तु प्रजॆय भयवन्नु निवारण माडुवनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = That Bharata; N^gyaana vR^iddhaH = who is matured in knowledge; vayobaalaH = and young in age; mR^iduH = who is gentle; viirya guNaanvitaH = and endowed with virility and virtue; bhavishhyati = will become; anuruupaH = worthy; bhartaa = master; bhayaapahaH = who can dispel your fears.”

अनुवादः

“Bharata who is matured in knowledge but young in age, who is gentle but endowed with virility and virtue, will become your worthy master who can dispel your fears”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
अपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥ ९ ॥

स हि राजगुणैर्युक्तो युवराजः समीक्षितः ।
आपि चापि मया शिष्टैः कार्यं वो भर्तृशासनम् ॥

स हि राज गुणैः युक्तः युव राजः समीक्षितः । अपि च अपि मया शिष्टैः कार्यम् वो भर्तृ शासनम् ॥ २-४५-९

‘वे मुझसे भी अधिक राजोचित गुणोंसे युक्त हैं, इसीलिये महाराजने उन्हें युवराज बनानेका निश्चय किया है; अतः आपलोगोंको अपने स्वामी भरतकी आज्ञाका सदा पालन करना चाहिये ॥ ९ ॥

अवनु ननगिन्तलू हॆच्चु राजोचित गुणगळिन्द कूडिरुवनु. अदक्कागिये महाराजरु अवनन्नु युवराजनन्नागिसलु निश्चयिसिरुवरु. आद्दरिन्द नीवु निम्म स्वामि भरतन आज्ञॆयन्नु सदा पालिसबेकु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = That Bharata; yuktaH = who is endowed; raajaguNaiH = with royal virtues; samiikshhitaH = is being marked; yuvaraajaH = as the prince . apicha = And further; bhartR^ishaasanam = king’s command; kaaryam = is to be carried out; mayaa = by me; shishhTaiH = and by the rest; vaH = of you.

अनुवादः

“Bharata who is endowed with royal virtues is being marked as the prince. Further, king’s command is to be carried out by me and the rest of you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न सन्तप्येद् यथा चासौ वनवासं गते मयि ।
महाराजस्तथा कार्यो मम प्रियचिकीर्षया ॥ १० ॥

न च तप्येद् यथा च असौ वन वासम् गते मयि । महा राजः तथा कार्यो मम प्रिय चिकीर्षया ॥ २-४५-१०

‘मेरे वनमें चले जानेपर महाराज दशरथ जिस प्रकार भी शोकसे संतप्त न होने पायें, इस बातके लिये आपलोग सदा चेष्टा रखें । मेरा प्रिय करनेकी इच्छासे आपको मेरी इस प्रार्थनापर अवश्य ध्यान देना चाहिये’ ॥

नानु वनक्कॆ होद बळिक महाराजरु याव विधदिन्दलू शोकदिन्द सन्तप्तरागदन्तॆ नीवु सदा प्रयत्निसबेकु. ननगॆ प्रिय माडुव इच्छॆयिन्द नीवु नन्न ई प्रार्थनॆय मेलॆ अवश्यवागि गमनविडबेकु.॥10॥

पदच्छेदः

10. mayi = (when) I; gate = have gone; vanavaasam = to the forest for exile; yathaa = how; asou = this; mahaarajah = monarch; na santapyet = does not suffer agony; tathaa = in that manner; kaaryaH = to be done; priya chikiirshhayaa = with an intent to please; mama = me.”

अनुवादः

“If you desire to please me, see that the king does not suffer agony when I have gone to forest for exile”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा यथा दाशरथिर्धर्ममेवाश्रितो भवेत् ।
तथा तथा प्रकृतयो रामं पतिमकामयन् ॥ ११ ॥

यथा यथा दाशरथिर् धर्मम् एव आस्थितः अभवत् । तथा तथा प्रकृतयो रामम् पतिम् अकामयन् ॥ २-४५-११

दशरथनन्दन श्रीरामने ज्यों-ज्यों धर्मका आश्रय लेनेके लिये ही दृढ़ता दिखायी, त्यों-ही-त्यों प्रजाजनोंके मनमें उन्हींको अपना स्वामी बनानेकी इच्छा प्रबल होती गयी ॥

दशरथनन्दन श्रीरामनु धर्मवन्नु आश्रयिसलु दृढतॆयन्नु तोरिसुत्तिद्दन्तॆ प्रजाजनर मनस्सिनल्लि अवनन्ने तम्म स्वामियागिसिकॊळ्ळुव इच्छॆ प्रबलवागुत्ता होयितु.॥11॥

पदच्छेदः

11. yathaa yathaa = more and more; daasharathiH = Rama; the son of Dasaratha; abhavat = became; aasthitaH = established; dharma eva = in his duty alone; tathaa tathaa = the more and more; prakR^itayaH = the people; akaamayan = wished; raamam = Rama; patim = (as their) master."

अनुवादः

The more Rama the son of Dasaratha, showed himself to be faithful to his duty, the more the people wished to have him as their master "

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पेण पिहितं दीनं रामः सौमित्रिणा सह ।
चकर्षेव गुणैर्बद्धं जनं पुरनिवासिनम् ॥ १२ ॥

बाष्पेण पिहितम् दीनम् रामः सौमित्रिणा सह । चकर्ष इव गुणैः बद्ध्वा जनम् पुनर् इव आसनम् ॥ २-४५-१२

समस्त पुरवासी अत्यन्त दीन होकर आँसू बहा रहे थे और लक्ष्मणसहित श्रीराम मानो अपने गुणोंमें बाँधकर उन्हें खींचे लिये जा रहे थे ॥ १२ ॥

समस्त पुरवासिगळु अत्यन्त दीनरागि कण्णीरु सुरिसुत्तिद्दरु हागू लक्ष्मणसहित श्रीरामनु तन्न गुणगळिन्द बन्धिसि अवरन्नु सॆळॆयुत्तिद्दनो ऎम्बन्तित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raamaH = Rama; soumitriNaa saha = accompanied by the son of Sumitra; chakarshha = drew; janam = the people (of the city); pihitam = filled with; baashhpeNa = tears; diinam = piteously; baddhvaa iva = as though tied; guNaiH = with cords.

अनुवादः

Rama accompanied by son of Sumitra, drew the people of the city, who were weeping piteously, after him as if tied and pulled with cords.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते द्विजास्त्रिविधं वृद्धा ज्ञानेन वयसौजसा ।
वयःप्रकम्पशिरसो दूरादूचुरिदं वचः ॥ १३ ॥

ते द्विजाः त्रिविधम् वृद्धा ज्ञानेन वयसा ओजसा । वयः प्रकम्प शिरसो दूरात् ऊचुर् इदम् वचः ॥ २-४५-१३

उनमें बहुत-से ब्राह्मण थे, जो ज्ञान, अवस्था और तपोबल—तीनों ही दृष्टियोंसे बड़े थे । वृद्धावस्थाके कारण कितनोंके तो सिर काँप रहे थे । वे दूरसे ही इस प्रकार बोले— ॥ १३ ॥

अवरल्लि ज्ञान, वयस्सु मत्तु तपोबलद दृष्टियिन्द हिरियराद अनेक ब्राह्मणरिद्दरु. वृद्धावस्थॆयिन्दागि अवर तलॆ अलुगाडुत्तित्तु. अवरु दूरदिन्दले ई प्रकार हेळिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. te dvijaaH = the brahmanas; vR^iddhaaH = who were elderly; trividham = in three ways; G^yaanena = by knowledge; vayasaa = by age; ojasaa = and by luster; vayaH prakampa shirasaH = with their heads shaking with advanced years; uuchuH = spoke; idam = these; vachaH = words; duuraat = from distance."

अनुवादः

Those brahmanas, who were triply revered for their learning, their age and their spirituality, their heads shaking with advanced years, cried out :

स्रोतः: valmikiramayan.net

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवत भर्तरि ॥ १४ ॥

वहन्तो जवना रामं भो भो जात्यास्तुरङ्गमाः ।
निवर्तध्वं न गन्तव्यं हिता भवतु भर्तरि ॥

वहन्तः जवना रामम् भो भो जात्याः तुरम् गमाः । निवर्तध्वम् न गन्तव्यम् हिता भवत भर्तरि ॥ २-४५-१४

‘अरे! ओ तेज चलनेवाले अच्छी जातिके घोड़ो! तुम बड़े वेगशाली हो और श्रीरामको वनकी ओर लिये जा रहे हो, लौटो! अपने स्वामीके हितैषी बनो! तुम्हें वनमें नहीं जाना चाहिये ॥ १४ ॥

ओ वेगवागि नडॆयुव उत्तम जातिय कुदुरॆगळिरा! नीवु बहळ वेगशालिगळागिद्दीरि हागू श्रीरामनन्नु काडिन कडॆगॆ कॊण्डुहोगुत्तिरुविरि. मरळिरि! निम्म स्वामिय हितैषिगळागिरि. नीवु वनक्कॆ होगबारदु.॥14॥

पदच्छेदः

14. “bho bho turaNgamaaH = Oh Noble Steeds! jaatyaaH = belonging to a breed; javanaaH = of speed; vahantaH = who are carrying;raamam = Rama! nivartadhvam = You come off. na gantaryam = Do not proceed. bhavata = Become; hitaaH = friendly; bhartari = to your master.

अनुवादः

“Oh Noble Steeds, of speedy breed! You who are carrying Rama, do come back! Do not proceed! Be friendly to your master (since by taking Rama against our wishes, you will be doing a disservice to him)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषेण तुरङ्गमाः ।
यूयं तस्मान्निवर्तध्वं याचनां प्रतिवेदिताः ॥ १५ ॥

कर्णवन्ति हि भूतानि विशेषण तुरम्गमाः । यूयम् तस्मान्निवर्तध्वम् याचनाम् प्रतिवेदिताः ॥ २-४५-१५

‘यों तो सभी प्राणियोंके कान होते हैं, परंतु घोड़ोंके कान बड़े होते हैं; अतः तुम्हें हमारी याचनाका ज्ञान तो हो ही गया होगा; इसलिये घरकी ओर लौट चलो ॥ १५ ॥

ऎल्ल प्राणिगळिगू किविगळु इरुत्तवॆ. आदरॆ कुदुरॆगळ किविगळु उद्दवागुत्तवॆ. आद्दरिन्द निमगॆ नानु हेळिदुदु केळिसिये इरबेकु. अदक्कागि मनॆय कडॆगॆ हॊरळिरि.॥15॥

पदच्छेदः

15. bhutaanihi = Indeed all beings; karNavanti = which are endowed with ears; visheshhe Na = more so; turaN^gamaaH = horses; prativeditaaH = stand appraised of; yaachanam = (our) entreaty. tasmaat = Therefore; yuuyam = you; nivartadhvam = return.

अनुवादः

“Indeed all things, which are endowed with ears, more so horses, stand appraised of our entreaty. Therefore, you return.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढव्रतः ।
उपवाह्यस्तु वो भर्ता नापवाह्यः पुराद् वनम् ॥ १६ ॥

धर्मतः स विशुद्धात्मा वीरः शुभदृढप्रतह् । उपवाह्यः तु वो भर्ता न अपवाह्यः पुरात् वनम् ॥ २-४५-१६

‘तुम्हारे स्वामी श्रीराम विशुद्धात्मा, वीर और उत्तम व्रतका दृढ़तासे पालन करनेवाले हैं, अतः तुम्हें इनका उपवहन करना चाहिये—इन्हें बाहरसे नगरके समीप ले चलना चाहिये । नगरसे वनकी ओर इनका अपवहन करना—इन्हें ले जाना तुम्हारे लिये कदापि उचित नहीं है’ ॥ १६ ॥

निम्म स्वामि श्रीरामनु विशुद्धात्मा, वीर मत्तु उत्तम व्रतवन्नु दृढतॆयिन्द पालिसुववनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द नीवु इवनन्नु काडिगॆ कॊण्डु होगबारदु. नगरदिन्द वनक्कॆ करॆदुकॊण्डु होगुवुदु निमगॆन्दिगू उचितवल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. viiraH = The hero; vishuddhaatmaa = of the pure soul; dharmataH = of virtuous; subha dR^iDha vrataH = and auspicious firm resolve; saH = that; bhartaa = master; upa vaahyaH = and not to be conveyed away; puraat = from the city; vanam = to the forest.”

अनुवादः

“That hero of the pure soul, of virtuous and auspicious firm resolve, that master, deserves to be brought back to the city and not to be taken to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमार्तप्रलापांस्तान् वृद्धान् प्रलपतो द्विजान् ।
अवेक्ष्य सहसा रामो रथादवततार ह ॥ १७ ॥

एवम् आर्त प्रलापांस् तान् वृद्धान् प्रलपतः द्विजान् । अवेक्ष्य सहसा रामः रथात् अवततार ह ॥ २-४५-१७

वृद्ध ब्राह्मणोंको इस प्रकार आर्तभावसे प्रलाप करते देख श्रीरामचन्द्रजी सहसा रथसे नीचे उतर गये ॥

वृद्धब्राह्मणरु हीगॆ आर्तभावदिन्द प्रलापिसुवुदन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनु सट्टने रथदिन्द कॆळगॆ इळिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. avekshhya = Seeing; taan dvijaan = those brahmanas; vR^iddhaan = who are aged; pralapataH = uttering; evam = those; aartapralaapan = painful words; raamaH = Rama; sahasaa = quickly; avatataaraha = got down; rathaat = from the chariot.

अनुवादः

Seeing those aged brahmanas uttering those painful words, Rama quickly got down from the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पद‍्भ्यामेव जगामाथ ससीतः सहलक्ष्मणः ।
सन्निकृष्टपदन्यासो रामो वनपरायणः ॥ १८ ॥

पद्भ्याम् एव जगाम अथ ससीतः सह लक्ष्मणः । सम्निकृष्ट पद न्यासो रामः वन परायणः ॥ २-४५-१८

वे सीता और लक्ष्मणके साथ पैदल ही चलने लगे । ब्राह्मणोंका साथ न छूटे, इसके लिये वे अपना पैर बहुत निकट रखते थे—लंबे डगसे नहीं चलते थे । वनमें पहुँचना ही उनकी यात्राका परम लक्ष्य था ॥ १८ ॥

अवनु सीता-लक्ष्मणरॊन्दिगॆ काल्नडिगॆयिन्दले होगतॊडगिदनु. ब्राह्मणर जॊतॆ बिडबारदॆन्दु मॆल्ल-मॆल्लनॆ हॆज्जॆयन्निडुत्ता नडॆयुत्तिद्दनु. वनक्कॆ होगुवुदे अवन परम लक्ष्यवागित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. atha = thereafter; raamaH = Rama; sa siitaH = with Sita; sa lakshhmaNaaH = and with Lakshmana; sannikR^ishhTa padanyaasaH = taking close strides ; jagaama iva = on foot only; vana paraayaNaH = towards the forest.

अनुवादः

Rama with Sita and Lakshmana, taking close strides, proceeded on foot towards the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विजातीन् हि पदातींस्तान् रामश्चारित्रवत्सलः ।
न शशाक घृणाचक्षुः परिमोक्तुं रथेन सः ॥ १९ ॥

द्विजातींस् तु पदातींस् तान् रामः चारित्र वत्सलः । न शशाक घृणा चक्षुः परिमोक्तुम् रथेन सः ॥ २-४५-१९

श्रीरामचन्द्रजीके चरित्रमें वात्सल्य-गुणकी प्रधानता थी । उनकी दृष्टिमें दया भरी हुई थी; इसलिये वे रथके द्वारा चलकर उन पैदल चलनेवाले ब्राह्मणोंको पीछे छोड़नेका साहस न कर सके ॥ १९ ॥

श्रीरामचन्द्रन चरित्रॆयल्लि वात्सल्यगुणद प्रधानतॆ इत्तु. अवन दृष्टियल्लि दयॆ तुम्बित्तु. अदक्कागि अवनु रथदल्लि होगि काल्नडिगॆयिन्द होगुत्तिद्द ब्राह्मणरन्नु हिन्दक्कॆ हाकलु बयसुत्तिरलिल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. saH raamaH = That Rama; chaaritra vatsalaH = who was affectionate in his disposition; ghR^iNaachakshhuH = and had compassion in his eyes; na shashaaka = could not; parimoktum = abandon; taan dvijaatiin = those brahmanas; padaatiin = walking on foot; rathena = behind the chariot.

अनुवादः

That Rama who was affectionate in his disposition and had compassion in his eyes, could not abandon those brahmanas walking on foot, far behind the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छन्तमेव तं दृष्ट्वा रामं सम्भ्रान्तमानसाः ।
ऊचुः परमसन्तप्ता रामं वाक्यमिदं द्विजाः ॥ २० ॥

गच्चन्तम् एव तम् दृष्ट्वा रामम् सम्भ्रान्त मानसाः । ऊचुः परम सम्तप्ता रामम् वाक्यम् इदम् द्विजाः ॥ २-४५-२०

श्रीरामको अब भी वनकी ओर ही जाते देख वे ब्राह्मण मन-ही-मन घबरा उठे और अत्यन्त संतप्त होकर उनसे इस प्रकार बोले— ॥ २० ॥

श्रीरामनु ईगलू काडिन कडॆगॆ होगुत्तिरुवुदन्नु नोडि आ ब्राह्मणरु मनस्सिनल्ले गाबरिगॊण्डरु. अत्यन्त सन्तप्तरागि अवरु रामनल्लि इन्तॆन्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^IshhTvaa = perceiving; tam raamam = that Rama; gachchhantameva = still going; (towards the forest) ; dvijaaH = those brahmanas; sambhraaanta chetasaH = perplexed in mind; parama samtaptaaH = and very much distressed; uuchuH = spoke; idam vaakyam = these words :

अनुवादः

Perceiving Rama still going towards the forest, those brahmanas perplexed in mind and greatly distressed, spoke the following words :

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मण्यं कृत्स्नमेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी ॥ २१ ॥

ब्राह्मण्यं कृत्न्समेतत् त्वां ब्रह्मण्यमनुगच्छति ।
द्विजस्कन्धाधिरूढास्त्वामग्नयोऽप्यनुयान्त्वमी ॥

ब्राह्मण्यम् कृत्स्नम् एतत् त्वाम् ब्रह्मण्यम् अनुगच्चति । द्विज स्कन्ध अधिरूढाः त्वाम् अग्नयो अपि अनुयान्ति अमी ॥ २-४५-२१

‘रघुनन्दन! तुम ब्राह्मणोंके हितैषी हो, इसीसे यह सारा ब्राह्मण-समाज तुम्हारे पीछे-पीछे चल रहा है । इन ब्राह्मणोंके कंधोंपर चढ़कर अग्निदेव भी तुम्हारा अनुसरण कर रहे हैं ॥ २१ ॥

रघुनन्दन! नीनु ब्राह्मणर हितैषियागिरुवॆ. अदरिन्दले ई ऎल्ल ब्राह्मण समाज निन्न हिन्दॆ- हिन्दॆ बरुत्तिदॆ. ई ब्राह्मणर हॆगलेरि यज्ञेश्वरनू निन्नन्नु अनुसरिसुत्तिरुवनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sarvam = the whole of; etat = this; braahmaNyam = brahmana community anugachchhati = is following; tvaam = you; brahmaNyam = devoted to the brahmanas. Dvija skandaadhiruudhaaH = Bearing on the shoulders of brahmanas; amii = these; agnayo api = sacred fires also; anuyaanti = are following; tvaam = you.

अनुवादः

“The whole of this brahmana community is following you, devoted (as you are) to the brahmanas. See, they are bearing the sacred fires on their shoulders”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाजपेयसमुत्थानि च्छत्राण्येतानि पश्य नः ।
पृष्ठतोऽनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥ २२ ॥

वाजपेयसमुत्थानि छत्राण्येतानि पश्य नः ।
पृष्ठतोनुप्रयातानि मेघानिव जलात्यये ॥

वाजपेय समुत्थानि चत्राणि एतानि पश्य नः । पृष्ठतः अनुप्रयातानि हंसान् इव जल अत्यये ॥ २-४५-२२

‘वर्षा बीतनेपर शरद् ऋतुमें दिखायी देनेवाले सफेद बादलोंके समान हमारे इन श्वेत छत्रोंकी ओर देखो, जो तुम्हारे पीछे-पीछे चल पड़े हैं । ये हमें वाजपेय-यज्ञमें प्राप्त हुए थे ॥ २२ ॥

मळॆगाल कळॆदु शरद्ऋतुविनल्लि कण्डुबरुव बिळिय मोडगळन्तॆ नम्म ई श्वेतछत्रगळन्नु नोडु, निन्न हिन्दॆ-हिन्दॆ हॊरटिवॆ. इवु नमगॆ वाजपेय यज्ञदल्लि प्राप्तवागिद्दवु.॥22॥

पदच्छेदः

22. pashya = look at; etaani = these; chhatraaNi = canopies; vaajapeya samutthaani = (obtained by us when observing Vajpeya sacrifice); anuprayaataani = accompanying; naH = our; pR^ishhTataH = backs; meghaaniva = like clouds; jalaatyaye = at end of the rainy season."

अनुवादः

“Look at these canopies (obtained by us while observing Vajpeya sacrifice*) accompanying our backs like clouds at the end of the rainy season”

टिप्पनी

*-It is laid down in the Vedas that he who performs a Vajpeya sacrifice must be supplied with a white canopy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयकैः ॥ २३ ॥

अनवाप्तातपत्रस्य रश्मिसन्तापितस्य ते ।
एभिश्छायां करिष्यामः स्वैश्छत्रैर्वाजपेयिकैः ॥

अनवाप्त आतपत्रस्य रश्मि सम्तापितस्य ते । एभिः चायाम् करिष्यामः स्वैः चत्रैः वाजपेयिकैः ॥ २-४५-२३

‘तुम्हें राजकीय श्वेतच्छत्र नहीं प्राप्त हुआ, अतएव तुम सूर्यदेवकी किरणोंसे संतप्त हो रहे हो । इस अवस्थामें हम वाजपेय-यज्ञमें प्राप्त हुए इन अपने छत्रोंद्वारा तुम्हारे लिये छाया करेंगे ॥ २३ ॥

निनगॆ राजचिह्नॆयाद श्वेतच्छत्र सिगलिल्ल, अदरिन्द नीनु सूर्यन किरणगळिन्द सन्तप्तनागुत्तिरुवॆ. ई स्थितियल्लि नावु वाजपेय यज्ञदल्लि दॊरॆत ई नम्म छत्रगळिन्द निनगॆ नॆरळु नीडुवॆवु.॥23॥

पदच्छेदः

23. te = to you; anavaaptaatapatrasya = who have not got a canopy; rashmisamtaapitasya = and are being scorched with the rays (of the sun); karishhyaamaH = we shall give; chhayaam = shade; chhatraiH = by canopies; svaiH = of ours."

अनुवादः

“With these canopies of ours, we shall give shade to you, who have got no canopy and are being scored with rays (of the sun.)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

या हि नः सततं बुद्धिर्वेदमन्त्रानुसारिणी ।
त्वत्कृते सा कृता वत्स वनवासानुसारिणी ॥ २४ ॥

या हि नः सततम् बुद्धिर् वेद मन्त्र अनुसारिणी । त्वत् कृते सा कृता वत्स वन वास अनुसारिणी ॥ २-४५-२४

‘वत्स! हमारी जो बुद्धि सदा वेदमन्त्रोंके पीछे चलती थी—उन्हींके चिन्तनमें लगी रहती थी, वही तुम्हारे लिये वनवासका अनुसरण करनेवाली हो गयी है ॥ २४ ॥

वत्स! नम्म बुद्धियु सदा वेदमन्त्रगळ हिन्दॆ होगुत्तित्तु, अदर चिन्तनॆयल्ले तॊडगिरुत्तित्तु. अदु इन्दु निन्न हिन्दॆ वनवासवन्नु अनुसरिसुवन्तायितु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vatsa = oh; dear child! Yaa buddhiH = Which intellect; naH = of ours; satatam = forever; vedamantraanusaariNii = engaged in perusing the study of Vedic Text; saa = that intellect; kR^itaa = has been made; vanavaasaanusaariNii = to follow the course of exile to the forest."

अनुवादः

“Oh, Dear child! The intellect of ours, which was forever engaged in perusing the study of Vedic texts has been now made to follow the course of exile to the forest”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृदयेष्ववतिष्ठन्ते वेदा ये नः परं धनम् ।
वत्स्यन्त्यपि गृहेष्वेव दाराश्चारित्ररक्षिताः ॥ २५ ॥

हृदयेष्व् अवतिष्ठन्ते वेदा ये नः परम् धनम् । वत्स्यन्ति अपि गृहेष्व् एव दाराः चारित्र रक्षिताः ॥ २-४५-२५

‘जो हमारे परम धन वेद हैं, वे हमारे हृदयोंमें स्थित हैं । हमारी स्त्रियाँ अपने चरित्रबलसे सुरक्षित रहकर घरोंमें ही रहेंगी ॥ २५ ॥

नम्म परम धन वेदगळु नम्म हृदयदल्लि स्थितवागिवॆ. नम्म पत्नियरु तम्म चरित्र बलदिन्द सुरक्षितरागि मनॆगळल्ले इरुवरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. ye = which; vedaaH = Vedas; param dharma = are the excellent riches; naH = of ours; trishhTanti = (they are) established; hR^idayeshhvena = in our hearts alone. chaaritrarakshhitaaH = Protected by their character; daraaH api = our wives too; vatsyanti = remain; gR^iheshhveva = at home.

अनुवादः

“We will carry the Vedas in our hearts as our excellent treasure and our wives too will remain at home, protected by their character”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुनर्न निश्चयः कार्यस्त्वद्‍गतौ सुकृता मतिः ।
त्वयि धर्मव्यपेक्षे तु किं स्याद् धर्मपथे स्थितम् ॥ २६ ॥

न पुनर् निश्चयः कार्यः त्वद् गतौ सुकृता मतिः । त्वयि धर्म व्यपेक्षे तु किम् स्यात् धर्मम् अवेक्षितुम् ॥ २-४५-२६

‘अब हमें अपने कर्तव्यके विषयमें पुनः कुछ निश्चय नहीं करना है । हमने तुम्हारे साथ जानेका विचार स्थिर कर लिया है । तो भी हमें इतना अवश्य कहना है कि ‘जब तुम ही ब्राह्मणकी आज्ञाके पालनरूपी धर्मकी ओरसे निरपेक्ष हो जाओगे, तब दूसरा कौन प्राणी धर्ममार्गपर स्थित रह सकेगा ॥ २६ ॥

ईग नावु नम्म कर्तव्यगळ विषयदल्लि पुनः एनन्नू निश्चयिसुवुदिल्ल. नावु निन्न जॊतॆगॆ बरुव विचार स्थिर माडिकॊण्डिरुवॆवु. हीगिद्दरू इष्टु हेळुवुदु अवश्यवागिदॆ. नीने ब्राह्मणर आज्ञापालन रूपी धर्मद कुरितु निरपेक्षनादाग बेरॆ याव प्राणि धर्ममार्गदल्लि स्थिरवागिरुवदु.॥26॥

पदच्छेदः

26. nishchayaH = " A decision; punaH = again( another one);na kaaryaH = is not to be done. tvadgatou = in the matter our going along with you (to the forest); matiH = determination; sukR^itaa- = has been well done. tvayi dharmavyapakshhe = If you do not pay attention to piety; kim = which; sthitamsyaat = will remain; dharma pathe = in the path of virtue?"

अनुवादः

“We shall not revoke our decision. Our mind is fully determined to go along with you (to the forest). If you do not pay attention to piety, what being will remain devoted to the path of virtue?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

याचितो नो निवर्तस्व हंसशुक्लशिरोरुहैः ।
शिरोभिर्निभृताचार महीपतनपांसुलैः ॥ २७ ॥

याचितः नो निवर्तस्व हंस शुक्ल शिरः रुहैः । शिरोभिर् निभृत आचार मही पतन पांशुलैः ॥ २-४५-२७

‘सदाचारका पोषण करनेवाले श्रीराम! हमारे सिरके बाल पककर हंसके समान सफेद हो गये हैं और पृथ्वीपर पड़कर साष्टाङ्ग प्रणाम करनेसे इनमें धूल भर गयी है । हम अपने ऐसे मस्तकोंको झुकाकर तुमसे याचना करते हैं कि तुम घरको लौट चलो (वे तत्त्वज्ञ ब्राह्मण यह जानते थे कि श्रीराम साक्षात् भगवान् विष्णु हैं । इसीलिये उनका श्रीरामके प्रति प्रणाम करना दोषकी बात नहीं है) ॥

सदाचारवन्नु पोषिसुव श्रीराम! नम्म तलॆय कूदलु हण्णागि हंसदन्तॆ बॆळ्ळगॆ आगिवॆ. पृथिवियल्लि साष्टाङ्ग नमस्कार माडुवुदरिन्द अवुगळल्लि धूळु तुम्बिदॆ. नावु तलॆबागि निन्नल्लि - ‘नीनु मनॆगॆ मरळु’ ऎन्दु याचिसुत्तिद्देवॆ. (आ तत्त्वज्ञ ब्राह्मणरु श्रीरामनु साक्षात् भगवान् विष्णु आगिद्दानॆ ऎम्बुदन्नु तिळिदिद्दरु. अदरिन्द अवरु श्रीरामनिगॆ प्रणाम माडिदुदु दोषद सङ्गतियल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. “nibhR^itaachaara = oh; prince of resolute conduct! yaachitaH = We entreat you; shirobhiH = by the heads; naH = of ours; hamsa shukla shiroruhaiH = having gray hair like white plumes of swans; mahiipatana paansulaiH = that are solid with dust as a result of their falling on the ground(in the cause of our prostration to you). nivartasva = Turn back.”

अनुवादः

" Oh, prince of resolute conduct! We entreat you by our heads having gray hair like the white color of the swans, that are soiled with dust as a result of their falling on the ground (in the course of our prostration to you) (pray) turn back."

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
तेषां समाप्तिरायत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २८ ॥

बहूनां वितता यज्ञा द्विजानां य इहागताः ।
शेषां समाप्तिरायत्तातव वत्स निर्वर्तने ॥

बहूनाम् वितता यज्ञा द्विजानाम् यैह आगताः । तेषाम् समाप्तिर् आयत्ता तव वत्स निवर्तने ॥ २-४५-२८

‘(इतनेपर भी जब श्रीराम नहीं रुके, तब वे ब्राह्मण बोले—) वत्स! जो लोग यहाँ आये हैं, इनमें बहुत-से ऐसे ब्राह्मण हैं, जिन्होंने यज्ञ आरम्भ कर दिया है;अब इनके यज्ञोंकी समाप्ति तुम्हारे लौटनेपर ही निर्भर है ॥

(इष्टादरू श्रीरामनु निन्तिल्ल, आग आ ब्राह्मणरु हेळिदरु -) वत्स! इल्लि बन्दिरुववरल्लि अनेक ब्राह्मणरु यज्ञवन्नु प्रारम्भिसिरुवरु. ईग इवर यज्ञद समाप्ति नीनु मरळि बरुवुदरिन्दले आगुवुदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. “ye = whoever; aagataaH = came; iha = here; (such); bahuunaam = many; dvijaanaam = brahmanas; vitataaH = started; ajaN^yaas = sacrificial rites. vatsa = Oh;dear child! teshhaam = their; samaaptiH = completion; aayattaa = depends; tava = on your; nivartane = return.”

अनुवादः

“Sacrifices have been commenced by many of those Brahmanas that have come here. Their completion, oh dear child, depends on your return”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भक्तिमन्तीह भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥ २९ ॥

भक्तिमन्तीहि भूतानि जङ्गमाजङ्गमानि च ।
याचमानेषु तेषु त्वं भक्तिं भक्तेषु दर्शय ॥

भक्तिमन्ति हि भूतानि जम्गम अजम्गमानि च । याचमानेषु तेषु त्वम् भक्तिम् भक्तेषु दर्शय ॥ २-४५-२९

‘संसारके स्थावर और जङ्गम सभी प्राणी तुम्हारे प्रति भक्ति रखते हैं । वे सब तुमसे लौट चलनेकी प्रार्थना कर रहे हैं । अपने उन भक्तोंपर तुम अपना स्नेह दिखाओ ॥

जगत्तिन स्थावर-जङ्गम ऎल्ल प्राणिगळु निन्नल्लि भक्तियन्निट्टिरुवरु. अवरॆल्लरू नीनु मरळबेकॆन्दु प्रार्थिसुत्ता इद्दारॆ. निन्न आ भक्तर मेलॆ स्नेहवन्नु तोरु.॥29॥

पदच्छेदः

29. “raama = Oh;Rama! Bhuutaani = Beings; jaN^gamaaja^Ngamaani = both animate and inanimate; bhaktimantihi = are indeed devoted to you. darshaya = Show; bhaktim = affection; bhakteshhu = to those devotees; yaachamaaneshhu = who entreat you to return.”

अनुवादः

“Beings both animate and inanimate, Oh, Rama, are indeed devoted to you. Show affection to those devotees, who entreat you to return.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुगन्तुमशक्तास्त्वां मूलैरुद्धतवेगिनः ।
उन्नता वायुवेगेन विक्रोशन्तीव पादपाः ॥ ३० ॥

अनुगम्तुम् अशक्ताः त्वाम् मूलैः उद्धिऋत वेगिभिः । उन्नता वायु वेगेन विक्रोशन्ति इव पादपाः ॥ २-४५-३०

‘ये वृक्ष अपनी जड़ोंके कारण अत्यन्त वेगहीन हैं, इसीसे तुम्हारे पीछे नहीं चल सकते; परंतु वायुके वेगसे इनमें जो सनसनाहट पैदा होती है, उनके द्वारा ये ऊँचे वृक्ष मानो तुम्हें पुकार रहे हैं—तुमसे लौट चलनेकी प्रार्थना कर रहे हैं ॥ ३० ॥

ई वृक्षगळु बेरुगळिन्दागि नडॆयलारवु, आद्दरिन्द निन्न हिन्दॆ बरलारवु; आदरॆ गाळिय वेगदिन्द रॆम्बॆगळन्नु मेलक्कॆ हारिसुत्ता रामा! रामा! ऎन्दु कूगिकॊळ्ळुत्तिवॆयो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिदॆ.॥30॥

पदच्छेदः

30. “paadapaaH = trees; uddhitaha veginaH = which are raised swiftly; muulaiH:by their roots; ashaktaaH = being unable; anugantum = to accompany; tvaam = you; vikroshantiiva = appear to be weeping; unnataaH = hump-backed; vaayuvegena = by the force of mind.”

अनुवादः

“The trees held by their roots, unable to accompany you, seen to be weeping, hump-backed by the force of wind”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निश्चेष्टाहारसञ्चारा वृक्षैकस्थाननिश्चिताः ।
पक्षिणोऽपि प्रयाचन्ते सर्वभूतानुकम्पिनम् ॥ ३१ ॥

निश्चेष्ट आहार संचारा वृक्ष एक स्थान विष्ठिताः । पक्षिणो अपि प्रयाचन्ते सर्व भूत अनुकम्पिनम् ॥ २-४५-३१

‘जो सब प्रकारकी चेष्टा छोड़ चुके हैं, चारा चुगनेके लिये भी कहीं उड़कर नहीं जाते हैं और निश्चितरूपसे वृक्षके एक स्थानपर ही पड़े रहते हैं, वे पक्षी भी तुमसे लौट चलनेके लिये प्रार्थना कर रहे हैं; क्योंकि तुम समस्त प्राणियोंपर कृपा करनेवाले हो’ ॥ ३१ ॥

रामभद्र! ई पक्षिगळन्नु नोडु! अवु आहारक्कागियू सञ्चरिसदॆ मरद ऒन्दु मूलॆयल्लि कुळितु सर्वप्राणिगळ विषयदल्लि अत्यन्त दयापरनाद निन्न हिन्दिरुगुविकॆयन्ने प्रार्थिसुत्तिरुववु.॥31॥

पदच्छेदः

31. pakshhiNo api = birds too; nishcheshhTaahaara samchaaraaH = which sit motionless and are unable to go out in search of food; vR^ikshhaika sthaana vishhThitaaH = which remain fixed at one spot on trees; prayaachante = are supplicating you (to return); sarva bhuutaanukampinam = compassionate as you are to all created beings."

अनुवादः

“Birds too, which sit motionless and are unable to go out in search of food and which remain fixed at one spot on trees, are supplicating you to return, compassionate as you are to all created beings”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं विक्रोशतां तेषां द्विजातीनां निवर्तने ।
ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् ॥ ३२ ॥

एवम् विक्रोशताम् तेषाम् द्विजातीनाम् निवर्तने । ददृशे तमसा तत्र वारयन्ति इव राघवम् ॥ २-४५-३२

इस प्रकार श्रीरामसे लौटनेके लिये पुकार मचाते हुए उन ब्राह्मणोंपर मानो कृपा करनेके लिये मार्गमें तमसा नदी दिखायी दी, जो अपने तिर्यक्-प्रवाह (तिरछीधारा) से श्रीरघुनाथजीको रोकती हुई-सी प्रतीत होती थी ॥ ३२ ॥

हीगॆ श्रीरामनल्लि मरळलिक्कागि कूगुत्ता इरुव ब्राह्मणर मेलॆ कृपॆ माडलिक्कागि दारियल्लि ओरॆयागि हरियुव तमसा नदि कण्डु बन्तु. अदु श्रीरघुनाथनन्नु तडॆयुत्तिदॆयो ऎन्दॆनिसुत्तित्तु.॥32॥

पदच्छेदः

32. teshhaam dvijaatiinaam = while those brahmanas; vikroshataam = were crying; evam = thus; nivartane = for the return; (of Rama); tamasaa = the river Tamasa; tatra = there; dadR^ishe = appeared; varayantiiva = as though preventing; raaghavam = Rama."

अनुवादः

While those brahmanas were crying thus with a view to persuading Rama to return, the river Tamasa appeared there, as though retarding the progress of Rama "

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद् विमुच्य
श्रान्तान् हयान् सम्परिवर्त्य शीघ्रम् ।
पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा-
नचारयद् वै तमसाविदूरे ॥ ३३ ॥

ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्विमुच्य । श्रान्तान्हयान्सम्परिवर्त्य श्रीघ्राम् । पीतोदकांस्तोयपरिप्लुताङ्गा । नचारयद्वै तमसाविदूरे ॥ २-४५-३३

वहाँ पहुँचनेपर सुमन्त्रने भी थके हुए घोड़ोंको शीघ्र ही रथसे खोलकर उन सबको टहलाया, फिर पानी पिलाया और नहलाया, तत्पश्चात् तमसाके निकट ही चरनेके लिये छोड़ दिया ॥ ३३ ॥

अल्लिगॆ तलुपिदाग सुमन्त्रनु बळलिद कुदुरॆगळन्नु रथदिन्द बिच्चि, अवक्कॆ नीरु कुडिसि, मैतॊळॆदु तमसा तीरदल्लि मेयलु बिट्टनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. tataH = thereafter; sumantro api = Sumantra the charioteer also; vimuchya = releasing; shraantaan = the tired; hayaan = horses; rathaat = from the chariot; shiighram = quickly;samparivartya = making them roll; piitodakaan = having drunk water; toya pariplutaaN^gaan = with their bodies drenched in water; achaarayat = allowed them to graze; tamasaa viduure = not very far from the Tamasa.

अनुवादः

Thereafter Sumantra the charioteer too released the horses, tired as they were, from the chariot and quickly making them roll, allowed them to graze not very far from the (bank of) Tamasa once they had drunk water and had their body washed in the river."

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवतैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥45॥