०४३ कौसल्याक्रोशः

43. महारानी कौसल्याका विलाप

ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम् ।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ १ ॥

ततः समीक्ष्य शयने सन्नम् शोकेन पार्थिवम् । कौसल्या पुत्र शोक आर्ता तम् उवाच मही पतिम् ॥ २-४३-१

शय्यापर पड़े हुए राजाको पुत्रशोकसे व्याकुल देख पुत्रके ही शोकसे पीड़ित हुई कौसल्याने उन महाराजसे कहा— ॥ १ ॥

पुत्रशोकदिन्द व्याकुलनागि शय्यॆयल्लि बिद्दिरुव महाराजरन्नु नोडि, पुत्रशोकदिन्दले पीडितळाद कौसल्यॆयु राजन बळि हेळिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = Thereafter; kausalyaa = Kausalya; putrashokaartaa = afflicted with the grief of her son; samiikshha = seeing; paarthivam = the king; shayane = lying down; sannam = depressed; shokena = with sorrow; uvaacha = spoke ; tam mahiipatim = thus to that monarch.

अनुवादः

Thereafter, Kausalya afflicted with grief of her son and seeing the king lying down depressed with sorrow, spoke to the monarch as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राघवे नरशार्दूले विषं मुक्त्वाहिजिह्मगा ।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ २ ॥

राघवो नर शार्दूल विषम् उप्त्वा द्विजिह्ववत् । विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्ता इव हि पन्नगी ॥ २-४३-२

‘नरश्रेष्ठ श्रीरामपर अपना विष उँड़ेलकर टेढ़ी चालसे चलनेवाली कैकेयी केंचुल छोड़कर नूतन शरीरसे प्रकट हुई सर्पिणीकी भाँति अब स्वच्छन्द विचरेगी ॥ २ ॥

नरश्रेष्ठ श्रीरामन मेलॆ तन्न विषवन्नु चॆल्लि अङ्कुडॊङ्कागि चलिसुव कैकेयि पॊरॆयन्नु बिट्टु नूतन शरीरदिन्द प्रकटवाद सर्पिणियन्तॆ ईग स्वच्छन्दवागि सञ्चरिसलि.॥2॥

पदच्छेदः

2. kaikeyii = Kaikeyi; ahijihmagaa = moving tortuously like a snake; uptvaa = planted; vishham = poison; raaghave = in Rama; narasharduule = the tiger among men; vicharishhyati = and will wander about; pannagii iva = like a female serpent; nirmuktaa = that has cast off its slough.

अनुवादः

“Having planted her poison on Rama the tiger among men, indeed Kaikeyi of crooked ways will surely wander about freely like a female serpent that has cast off its slough”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ ३ ॥

विवास्य रामं सुभगा लब्धाकामा समाहिता ।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥

विवास्य रामम् सुभगा लब्ध कामा समाहिता । त्रासयिष्यति माम् भूयो दुष्ट अहिर् इव वेश्मनि ॥ २-४३-३

‘जैसे घरमें रहनेवाला दुष्ट सर्प बारंबार भय देता रहता है, उसी प्रकार श्रीरामचन्द्रको वनवास देकर सफलमनोरथ हुई सुभगा कैकेयी सदा सावधान होकर मुझे त्रास देती रहेगी ॥ ३ ॥

मनॆयल्लि वासिसुव दुष्ट सर्पवु पदे-पदे भयपडिसुवन्तॆ श्रीरामचन्द्रनन्नु वनवासक्कॆ कळिसि सफल मनोरथळाद सुभगॆ कैकेयियु सदा ऎच्चरवागिद्दु ननगॆ कष्ट कॊडुत्ता इरुवळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. labdhakaamaa = having fulfilled her desire; vivaasya = of expelling; raamam = Rama; subhagaa = Kaikeyi; the charming woman; traasayishhyati = will frighten; samaahitaa = by clamping down; maam = on me; dushhTaahiriva = like a dangerous serpent; veshmani = in the hous.

अनुवादः

“Having fulfilled her desire of expelling Rama to the forest, Kaikeyi the charming woman will frighten by clamping down upon me, like a dangerous serpent in the house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथास्मिन् नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत् ।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ ४ ॥

अथ स्म नगरे रामः चरन् भैक्षम् गृहे वसेत् । काम कारः वरम् दातुम् अपि दासम् मम आत्मजम् ॥ २-४३-४

‘यदि श्रीराम इस नगरमें भीख माँगते हुए भी घरमें रहते अथवा मेरे पुत्रको कैकेयीका दास भी बना दिया गया होता तो वैसा वरदान मुझे भी अभीष्ट होता (क्योंकि उस दशामें मुझे भी श्रीरामका दर्शन होता रहता । श्रीरामके वनवासका वरदान तो कैकेयीने मुझे दुःख देनेके लिये ही माँगा है ।) ॥ ४ ॥

श्रीरामनु ई नगरदल्लि भिक्षॆबेडिकॊण्डु मनॆयल्लिद्दरॆ अथवा नन्न पुत्रनन्नु कैकेयियु दासनागिसिकॊण्डिद्दरू अदु ननगॆ वरदानवे आगुत्तित्तु. (एकॆन्दरॆ आ स्थितियल्लि ननगू श्रीरामन दर्शनवागुत्ता इरुत्तित्तु श्रीरामन वनवासद वरवन्नु कैकेयियु ननगॆ दुःखकॊडलॆन्दे बेडिरुवळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. daatum api = even giving; mama = my; aatmajam = son; daasam = as a slave; varam = ( would have been) better; atha = thereafter; raamaH = Rama; vaset sma = (would have) stayed; gR^ihe = in the house;kaama kaaraH = by doing the work entrusted ; charan = and roaming about; nagare = in the city;bhaikshhyam = asking alms.

अनुवादः

“Even giving my son to her as a slave would have been better. By that Rama would have at least stayed in the house by doing the work entrusted by her and roaming about in the city, asking alms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः ।
प्रविद्धो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ ५ ॥

पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद्यथेष्टतः ।
प्रदिद्धो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥

पातयित्वा तु कैकेय्या रामम् स्थानात् यथा इष्टतः । प्रदिष्टः रक्षसाम् भागः पर्वणि इव आहित अग्निना ॥ २-४३-५

‘कैकेयीने अपनी इच्छाके अनुसार श्रीरामको उनके स्थानसे भ्रष्ट करके वैसा ही किया है, जैसे किसी अग्निहोत्रीने पर्वके दिन देवताओंको उनके भागसे वञ्चित करके राक्षसोंको वह भाग अर्पित कर दिया हो ॥ ५ ॥

यावनादरु अग्निहोत्रियु पर्वदिनदल्लि देवतॆगळन्नु अवर भागदिन्द वञ्चितगॊळिसि आ भागवन्नु राक्षसरिगॆ अर्पिसिदन्तॆ कैकेयियु तन्न इच्छॆगनुसार श्रीरामनन्नु अवन स्थानदिन्द भ्रष्टगॊळिसिरुवळु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raamam = Rama; paatayitraa = having been thrown; sthaanaat = out of his position;kaikeyyaa = by Kaikeyi; yatheshhTaH = as per her will; pradishhTaH = indicated; bhaagaH iva = as a part (of the sacrifice)thrown to; rakshhasaam = ogres; parvaNi = on a new or full moon; aahitaagninaa = by one who tends the sacred fire.

अनुवादः

“Having willfully thrown Rama out of his position, Kaikeyi has acted in the same way as one who tends the sacred fire throws a part of the sacrifice to ogres on a new or full moon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नागराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः ।
वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ ६ ॥

गज राज गतिर् वीरः महा बाहुर् धनुर् धरः । वनम् आविशते नूनम् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २-४३-६

‘गजराजके समान मन्द गतिसे चलनेवाले वीर महाबाहु धनुर्धर श्रीराम निश्चय ही अपनी पत्नी और लक्ष्मणके साथ वनमें प्रवेश कर रहे होंगे ॥ ६ ॥

गजराजनन्तॆ मन्दगतियल्लि नडॆयुव वीर महाबाहु धनुर्धर श्रीरामनु निश्चयवागि तन्न पत्नी मत्तु लक्ष्मणनॊन्दिगॆ वनदल्लि प्रवेश माडुत्तिरबहुदु.॥6॥

पदच्छेदः

6. sabhaaryaH = together with wife; sahalakshhmaNaH = accompanied by Lakshmana; gajaraajagatiH = walking like the king of elephants; dhanurdharaH = wearing a bow; mahaabaahuH = the mighty armed; viiraH = hero; nuunam = surely; aavishate = will have entered; vanam = the forest.

अनुवादः

Together with his wife, accompanied by Lakshmana and walking like king of elephants having a bow in hand, the mighty armed hero surely will have entered the forest "

स्रोतः: valmikiramayan.net

वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यनुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय कान्यावस्था भविष्यति ॥ ७ ॥

वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यानुमते त्वया ।
त्यक्तानां वनवासाय कान्यावस्था भविष्यति ॥

वने तु अदृष्ट दुह्खानाम् कैकेय्या अनुमते त्वया । त्यक्तानाम् वन वासाय का न्व् अवस्था भविष्यति ॥ २-४३-७

‘महाराज! जिन्होंने जीवनमें कभी दुःख नहीं देखे थे, उन श्रीराम, लक्ष्मण और सीताको आपने कैकेयीकी बातोंमें आकर वनमें भेज दिया । अब उन बेचारोंकी वनवासके कष्ट भोगनेके सिवा और क्या अवस्था होगी? ॥

महाराजरे! जीवनदल्लि ऎन्दू दुःखवन्ने नोडदिरुव श्रीराम, लक्ष्मण मत्तु सीतॆ इवरन्नु नीवु कैकेयिय मातिनन्तॆ काडिगॆ कळिसिबिट्टिरि. ईग आ बडपायिगळिगॆ वनवासद कष्टगळन्नु अनुभविसुवुदल्लदॆ बेरॆ याव स्थितियागबहुदु.॥7॥

पदच्छेदः

7. vane = in the forest; kaanu = what; avasthaa = fate; bhavishhyati = will befall (them);adR^ishTa duHkhaanaam = who had never seen suffering (before); tyaktaanaam = who have been sent; tvayaa = by you;vanavaasaaya = to a forest life;anumate = as per the wish; kaikeyyaaH = of Kaikeyi.

अनुवादः

" In the forest, what fate will befall them who had never seen such a suffering before and who have been sent by you to a forest life as per the wishes of Kaikeyi?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ ८ ॥

ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः ।
कथं वत्स्यन्ती कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥

ते रत्न हीनाः तरुणाः फल काले विवासिताः । कथम् वत्स्यन्ति कृपणाः फल मूलैः कृत अशनाः ॥ २-४३-८

‘रत्नतुल्य उत्तम वस्तुओंसे वञ्चित वे तीनों तरुण सुखरूप फल भोगनेके समय घरसे निकाल दिये गये । अब वे बेचारे फल-मूलका भोजन करके कैसे रह सकेंगे? ॥ ८ ॥

रत्नतुल्य उत्तम वस्तुगळिन्द वञ्चितराद तरुणराद आ मूवरन्नु सुखरूप फलगळन्नु अनुभविसुव समयदल्लि मनॆयिन्द हॊरहाकलायितु. ईग आ बडपायिगळु फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता हेगॆ इरबल्लरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. ratna hiinaH = devoid of riches;te = they ;taruNaaH = theyouthful beings;vivaasitaaH = exiled;phalakaale = at the age when they should be enjoying; katham = how; vatsyanti = are they to live;kR^IpaNaaH = in misery; phala muulaiH = with fruits and roots;kR^itaashanaaH = to be eaten.

अनुवादः

“Devoid of riches, those youthful beings, in exile at the age when they should be enjoying diversions of every kind, how are they to live in misery, having only roots and fruits for their nourishment?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः ।
सहभार्यं सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ ९ ॥

अपि इदानीम् स कालः स्यान् मम शोक क्षयः शिवः । सभार्यम् यत् सह भ्रात्रा पश्येयम् इह राघवम् ॥ २-४३-९

‘क्या अब फिर मेरे शोकको नष्ट करनेवाला वह शुभ समय आयेगा, जब मैं सीता और लक्ष्मणके साथ वनसे लौटे हुए श्रीरामको देखूँगी? ॥ ९ ॥

नन्न शोकवन्नु नाशगॊळिसुव शुभ समय पुनः ऎन्दु बरुवुदो? वनवासदिन्द बन्द सीतालक्ष्मणसहित श्रीरामनन्नु नानु ऎन्दु नोडुवॆनो.॥9॥

पदच्छेदः

9. yat = when; saH kaalaH = that time ;shivaH = which; apisyaat = come; mama = to me idaaniim = now; shoka kshhayaH = that will bring an end to my sorrows; pashyayam = and I shall see; raaghavam = Rama;sabhaaryam = with his wife;saha bhraataa = along with his brother; iha = here.

अनुवादः

“When that auspicious hour will come to me that will bring an end to my sorrows and I shall see Rama with his wife and brother returning here?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति ।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ १० ॥

श्रुत्वा एव उपस्थितौ वीरौ कदा अयोध्या भविष्यति । यशस्विनी हृष्ट जना सूच्च्रित ध्वज मालिनी ॥ २-४३-१०

‘कब वह शुभ अवसर प्राप्त होगा जब कि ‘वीर श्रीराम और लक्ष्मण वनसे लौट आये’ यह सुनते ही यशस्विनी अयोध्यापुरीके सब लोग हर्षसे उल्लसित हो उठेंगे और घर-घर फहराये गये ऊँचे-ऊँचे ध्वज-समूह पुरीकी शोभा बढ़ाने लगेंगे ॥ १० ॥

वीर श्रीराम, सीतॆ मत्तु लक्ष्मणरु वनवासदिन्द मरळिदरॆन्दु केळि यशस्विनी अयोध्यॆय ऎल्ल जनरु हर्षदिन्द उब्बिहोगि, मनॆ-मनॆगळल्लि ऎत्तरवागि हाराडुव ध्वजगळिन्द शोभिसुत्ता इरुव आ शुभसन्दर्भ ऎन्दु प्राप्तवागुवुदो.॥10॥

पदच्छेदः

10. shrutvaiva = hearing; upashtiton = the presence ; viirou = of Rama and Lakshmana;the heroes; kadaa = when all; yashasvinii = the famous ; Ayodhya = city of Ayodhya; bhavishhyati = will transform; hR^ishhTajanaa = into a city with people thrilling with rapture; suuchchhrita dhvaja maalinii = and be adorned with rows of towering banners.

अनुवादः

“When will Ayodhya regain her pristine glory, with people thrilling with rapture and be adorned with rows of towering banners the moment it hears of the two heroic princes (Rama and Lakshmana) being present ? "

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात् पुनरागतौ ।
भविष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ ११ ॥

कदा प्रेक्ष्य नर व्याघ्राव् अरण्यात् पुनर् आगतौ । नन्दिष्यति पुरी हृष्टा समुद्रैव पर्वणि ॥ २-४३-११

‘नरश्रेष्ठ श्रीराम और लक्ष्मणको पुनः वनसे आया हुआ देख यह अयोध्यापुरी पूर्णिमाके उमड़ते हुए समुद्रकी भाँति कब हर्षोल्लाससे परिपूर्ण होगी? ॥ ११ ॥

नरश्रेष्ठ श्रीराम-लक्ष्मणरु पुनः वनदिन्द बन्दिरुवुदन्नु नोडि ई अयोध्यॆयु पूर्णिमॆयन्दु उक्कुत्तिरुव समुद्रदन्तॆ हर्षोल्लासदिन्द ऎन्दु परिपूर्णवागुवुदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kadaa = when will; purii = this city ;nandishhyati = rejoice; samudra iva = like an ocean; hR^ishhTaa = swelling jubilantly ;parvaNi = on a full moon night ; prekshhya = to perceive;naravyaaghrou = the two princes who are tigers among men ; aagaton = come; punaH = back; araNyaat = from the forest?”.

अनुवादः

“When will the city rejoice like an ocean swelling jubilantly on a full moon night to perceive the two princes who are tigers among men come back from the forest? "

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति ।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ १२ ॥

कदा अयोध्याम् महा बाहुः पुरीम् वीरः प्रवेक्ष्यति । पुरः कृत्य रथे सीताम् वृषभो गो वधूम् इव ॥ २-४३-१२

‘जैसे साँड़ गायको आगे करके चलता है, उसी प्रकार वीर महाबाहु श्रीराम रथपर सीताको आगे करके कब अयोध्यापुरीमें प्रवेश करेंगे? ॥ १२ ॥

गूळियु हसुविन हिन्दॆये होगुवन्तॆ महाबाहु श्रीरामनु रथदल्लि सीतॆयन्नु मुन्दॆ कुळ्ळिरिसिकॊण्डु अयोध्यॆयन्नु ऎन्दु प्रवेशिसुवनो? तिळियदु.॥12॥

पदच्छेदः

12. kadaa = when will ; mahaabaahuH = the mighty armed; viiraH = hero(Rama);pravekshhyati = enter; ayodhyaa puriim = the city of Ayodhya; puraskR^tya siitaam = placing Sita in front; rathe = in the chariot ;govadhuumiva = as a cow; vR^ishhabhaH = by a bull?”

अनुवादः

“When will the mighty armed hero (Rama) enter the city of Ayodhya placing Sita in his front in the chariot as a bull would follow a cow?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ ।
लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिन्दमौ ॥ १३ ॥

कदा प्राणि सहस्राणि राज मार्गे मम आत्मजौ । लाजैः अवकरिष्यन्ति प्रविशन्ताव् अरिम् दमौ ॥ २-४३-१३

‘कब यहाँके सहस्रों मनुष्य पुरीमें प्रवेश करते और राजमार्गपर चलते हुए मेरे दोनों शत्रुदमन पुत्रोंपर लावा (खील)-की वर्षा करेंगे? ॥ १३ ॥

इल्लिय साविरारु जनरु पुरवन्नु प्रवेशिसि राजमार्गदल्लि बरुत्तिरुव नम्म इब्बरू शत्रुदमन पुत्रर मेलॆ अरळिन मळॆ ऎन्दु गरॆयुवरो.॥13॥

पदच्छेदः

13. kadaa = when will; praNisahasraaNi = thousands of men; avakirishhyanti = shower ; laajaiH = the parched grains of paddy; raaja maarge = on the royal highway; mama = my; aatmajou = two sons(Rama and Lakshmana) ; arindamou = the subduer of their enemies; pravishantou = entering the city?"

अनुवादः

“When will thousands of men shower the parched grains of paddy on the royal highway over my two sons (Rama and Lakshmana) the subduer of their enemies, entering the city?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविशन्तौ कदायोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥ १४ ॥

प्रविशनौ कदाऽपियोध्याम् द्रक्ष्यामि शुभकुण्डता । उदग्रायुधनिस्त्रींशौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥ २-४३-१४

‘उत्तम आयुध एवं खड्ग लिये शिखरयुक्त पर्वतोंके समान प्रतीत होनेवाले श्रीराम और लक्ष्मण सुन्दर कुण्डलोंसे अलंकृत हो कब अयोध्यापुरीमें प्रवेश करते हुए मेरे नेत्रोंके समक्ष प्रकट होंगे? ॥ १४ ॥

उत्तम आयुध हागू खड्गहिडिद शिखरयुक्त पर्वतगळन्तॆ कण्डु बरुव श्रीराम-लक्ष्मणरु सुन्दर कुण्डलगळिन्द अलङ्कृतरागि अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसि नन्न कण्णमुन्दॆ ऎन्दु प्रकटरागुवरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. kadaa = when ; drakshhyaami = shall I see; shubhakuNdataa = (the two princes)adorned with splendid ear-rings;udagraayudha nistrimshou = and armed with excellent bows and swords; pravishantou = entering; ayodhyaam = Ayodhya;parvataaviva = like(a pair of mountains) ;sashR^ngou = crowned with peaks?"

अनुवादः

“When shall I see the two princes adorned with splendid ear-rings and armed with excellent bows and swords, entering Ayodhya like a pair of mountains crowned with peaks?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च ।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ १५ ॥

कदा समुनसः कन्या द्विजातीनां लानि च ।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥

‘कब ब्राह्मणोंकी कन्याएँ हर्षपूर्वक फूल और फल अर्पण करती हुई अयोध्यापुरीकी परिक्रमा करेंगी? ॥ १५ ॥

ब्राह्मणर कन्यॆयरु हर्षदिन्द हूवु मत्तु फलगळन्नु अर्पिसुत्ता अयोध्यॆय प्रदक्षिणॆ ऎन्दु माडुवरो.॥15॥

पदच्छेदः

15. kadaa = when will; pradikshhiNam karishhyati = they make rounds clockwise of; puriim = the city; hR^IshhTaaH = with rejoice; pradikshhantaH = giving away; sumanasaH = flowers; phalaaricha = and fruits; kanyaa dvijaatiinaam = to virgins and brahmanas?"

अनुवादः

+++(Wrong - hindI translation is correct.)+++ “When will those two princes with Sita merrily go round the city clockwise, giving away flowers and fruits to virgins and brahmanas?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभाः ।
अभ्युपैष्यति धर्मात्मा सुवर्ष इव लालयन् ॥ १६ ॥

कदा परिणतो बुद्ध्यावयसा चामरप्रभाः ।
अभ्युपैष्यति धर्मत्मा सुवर्ष इव लालयन् ॥

कदा परिणतः बुद्ध्या वयसा च अमर प्रभः । अभ्युपैष्यति धर्मज्ञः त्रिवर्षैव माम् ललन् ॥ २-४३-१६

‘कब ज्ञानमें बढ़े-चढ़े और अवस्थामें देवताओंके समान तेजस्वी धर्मात्मा श्रीराम उत्तम वर्षाकी भाँति जनसमुदायका लालन करते हुए यहाँ पधारेंगे? ॥ १६ ॥

परिणतवाद बुद्धियुळ्ळ वयस्सिनल्लि देवतॆगळन्तॆ नित्ययुवकनाद धर्मात्मनाद श्रीरामनु उत्तम मळॆयन्तॆ जनसमुदायवन्नु पालिसुत्ता ऎन्दु आगमिसुवनो.॥16॥

पदच्छेदः

16. kadaa = when will; dharmaGyaH = the pious Rama; pariNataH = grown ripe; buddhyaa = in intellect; amaraprabhaH = and shining like a god; vayasaacha = in point of age; abhyupaishhyati = return; maam = to me; lalan = cherishing (the world); trivarshhaH iva = like the propitious and timely rain?" (Literally trivarshha " means three consecutive showers favorable to crops).

अनुवादः

“When will the pious Rama, grown ripe in intellect and shining like a god in point of age ,return to me, cherishing the world like the proportious and timely rain?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया ।
पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ १७ ॥

निह्संशयम् मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया । पातु कामेषु वत्सेषु मातृऋणाम् शातिताः स्तनाः ॥ २-४३-१७

‘वीर! इसमें संदेह नहीं कि पूर्व जन्ममें मुझ नीच आचार-विचारवाली नारीने बछड़ोंके दूध पीनेके लिये उद्यत होते ही उनकी माताओंके स्तन काट दिये होंगे ॥ १७ ॥

हिन्दिन जन्मदल्लि क्षुद्रॆयाद नानु स्तन्यपान माडबेकॆम्ब इच्छॆयिन्द करुगळु हसुगळ बळिगॆ होदाग आ हसुगळ कॆच्चलुगळन्ने कत्तरिसिरुवॆ ऎम्बुदरल्लि संशयवे इल्ल. इल्लदिद्दरॆ इन्तह पुत्रवियोगद शोकक्कॆ नानु ईडागुत्तिरलिल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. nissamshayam = undoubtedly;puraa = in some past life; kadaryayaa = through mean mindedness; viira = oh valiant king; stanaaH = the teats ; maatR^iiNaam = of mothers; shaatitaaH = were cut off; mayaa = by me; vatseshhu = while their calves; paatukaameshhu = were longing to suck them."

अनुवादः

“Undoubtedly in some past life, through mean-mindedness, Oh, valiant king, I believe that the teats of cows were cut off by me while their calves were longing to suck them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता ।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ १८ ॥

सा अहम् गौर् इव सिम्हेन विवत्सा वत्सला कृता । कैकेय्या पुरुष व्याघ्र बाल वत्सा इव गौर् बलात् ॥ २-४३-१८

‘पुरुषसिंह! जैसे किसी सिंहने छोटे-से बछड़ेवाली वत्सला गौको बलपूर्वक बछड़ेसे हीन कर दिया हो, उसी प्रकार कैकेयीने मुझे बलात् अपने बेटेसे विलग कर दिया है ॥ १८ ॥

पुरुषसिंह! यावुदो सिंहवु पुट्ट करुवुळ्ळ वात्सल्यमयि हसुवन्नु बलवन्तनागि करुविनिन्द बेर्पडिसिदन्तॆ कैकेयियु नन्नन्नु बलवन्तवागि मगनिन्द बेर्पडिसिरुवळु.॥18॥

पदच्छेदः

19. purushhavyaaghra = Oh; Tiger among heroes! vatsalaa = fond of my child; gouriva = like a cow; saa aham = I as such ; kR^itaa = who made; balata = forcibly; vivatsaaH = deprived of my child;kaikeyyea = by Kaikeyi; gouriva = as a cow; baalavatsaa = having a calf of tender age; simhena = by a lion."

अनुवादः

“Oh, tiger among heroes! Fond of my child like a cow, I, as such was forcibly deprived of my child by Kaikeyi in the same way as a cow having a calf of tender age may be deprived of her calf by a lion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि तावद्‍गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ १९ ॥

न हि तावद् गुणैः जुष्टम् सर्व शास्त्र विशारदम् । एक पुत्रा विना पुत्रम् अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥ २-४३-१९

‘जो उत्तम गुणोंसे युक्त और सम्पूर्ण शास्त्रोंमें प्रवीण हैं, उन अपने पुत्र श्रीरामके बिना मैं इकलौते बेटेवाली माँ जीवित नहीं रह सकती ॥ १९ ॥

उत्तम गुणगळिन्द कूडिद, समस्त शास्त्रगळल्लि प्रवीणनाद नन्न पुत्र श्रीरामनु इल्लदॆ, एकमात्र पुत्रवुळ्ळ नानु जीविसि इरलारॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. aham = I; na utsahehi = cannot indeed wish; jiivitum = to survive; putram vinaa = without my son; eka putra = the only son; jushhTam = who is adorned; taavadguNaiH = with all virtues; sarva shaastra vishaaradam = well-versed in all scriptures."

अनुवादः

“I cannot indeed wish to survive without my only son who is adorned with all virtues and is well-versed in all scriptures.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि मे जीविते किञ्चित् सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २० ॥

न हि मे जीविते किञ्चित्सामर्थ्यमिह कल्प्यते ।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं महाबलम् ॥

न हि मे जीविते किंचित् सामर्थम् इह कल्प्यते । अपश्यन्त्याः प्रियम् पुत्रम् महा बाहुम् महा बलम् ॥ २-४३-२०

‘अब प्यारे पुत्र श्रीराम और महाबली लक्ष्मणको देखे बिना मुझमें जीवित रहनेकी कुछ भी शक्ति नहीं है ॥ २० ॥

ईग प्रियपुत्र श्रीराम मत्तु महाबलि लक्ष्मणनन्नु नोडदॆ जीवन्तवागि इरुव याव शक्तियू नन्नल्लि इल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. na kimchit = not the least; saamarthyam = capacity; kalpyatehi = is indeed imaginable; me = in me; jiivite = to live; iha = here; apashyantyaaH = so long as I do not see; priyam putram = my beloved son; mahaa baahum = who is mighty armed; mahaabalam = and of great strength."

अनुवादः

“There is not the least capacity imaginable in me to sustain my life here so long as I fail to perceive my beloved son (Rama) who is mighty armed and Lakshmana of great strength”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं हि मां दीपयतेऽद्य वह्नि-
स्तनूजशोकप्रभवो महाहितः ।
महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो
यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥ २१ ॥

अयम् हि माम् दीपयते समुत्थितः । तनूज शोक प्रभवो हुत अशनः । महीम् इमाम् रश्मिभिर् उत्तम प्रभो । यथा निदाघे भगवान् दिवा करः ॥ २-४३-२१

‘जैसे ग्रीष्म ऋतुमें उत्कृष्ट प्रभावाले भगवान् सूर्य अपनी किरणोंद्वारा इस पृथ्वीको अधिक ताप देते हैं, उसी प्रकार यह पुत्रशोकजनित महान् अहितकारक अग्नि आज मुझे जलाये दे रही है’ ॥ २१ ॥

ग्रीष्मऋतुविनल्लि उत्कृष्ट प्रतिभॆयुळ्ळ सूर्यनु तन्न किरणगळिन्द पृथिविगॆ हॆच्चु तापवन्नु कॊडुवन्तॆये ई पुत्रशोक जनित अहितकर महाग्नियु इन्दु नन्नन्नु सुडुत्ता इदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. ayam = This; hutaashaH = fire; tanuuja shoka prabhavaH = born of grief occasioned by separation from my son; diipayate = is torturing; maam = me; bhagavaan = as the illustrious; divaakaraH = sun; uddhata prabhaH = possessed of greatest splendor; rashmibhiH = by its rays; samutthitaH = appears; imaam mahiim yathaa = as to this earth; nidaaghe = in summer."

अनुवादः

“This fire born of grief occasioned by separation from my son, is torturing me in the same way as the illustrious sun, possessed of greatest splendor, scorches this earth with its rays in summer.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें तैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥४३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥43॥