०४२ दशरथविलापः

42. राजा दशरथका पृथ्वीपर गिरना, श्रीरामके लिये विलाप करना, कैकेयीको अपने पास आनेसे मना करना और उसे त्याग देना, कौसल्या और सेवकोंकी सहायतासे उनका कौसल्याके भवनमें आना और वहाँ भी श्रीरामके लिये दुःखका ही अनुभव करना

यावत् तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।
नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत् सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥ १ ॥

यावत् तु निर्यतः तस्य रजो रूपम् अदृश्यत । न एव इक्ष्वाकु वरः तावत् सम्जहार आत्म चक्षुषी ॥ २-४२-१

वनकी ओर जाते हुए श्रीरामके रथकी धूल जबतक दिखायी देती रही, तबतक इक्ष्वाकुवंशके स्वामी राजा दशरथने उधरसे अपनी आँखें नहीं हटायीं ॥ १ ॥

वनद कडॆगॆ होगुत्तिरुव श्रीरामन रथद धूळु कण्डुबरुव तनक इक्ष्वाकुवंशद स्वामि दशरथनु तन्न कण्णुगळन्नु अल्ले नॆट्टिद्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. yaavat = so long as; rajoruupam = the appearance of dust; adR^ishyata = was seen; tasya = (while) Rama; niryataH = was going; taavat = so long; ikshhvaakuvaraH = Dasaratha the best of Ikshvakus; naiva samjahaara = did not withdraw; aatmachakshhushhii = his eyes.

अनुवादः

As long as the dust raised by the wheels of Rama’s chariot could be seen, so long did the king not withdraw his gaze from it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावद् राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।
तावद् व्यवर्धतेवास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ २ ॥

यावद् राजा प्रियम् पुत्रम् पश्यति अत्यन्त धार्मिकम् । तावद् व्यवर्धत इव अस्य धरण्याम् पुत्र दर्शने ॥ २-४२-२

वे महाराज अपने अत्यन्त धार्मिक प्रिय पुत्रको जबतक देखते रहे, तबतक पुत्रको देखनेके लिये उनका शरीर मानो पृथ्वीपर बढ़ रहा था—वे ऊँचे उठ-उठकर उनकी ओर निहार रहे थे ॥ २ ॥

आ महाराजनु तन्न अत्यन्त धार्मिक प्रिय पुत्रनन्नु नोडुत्तिरुववरॆगॆ मत्तु अवनन्नु नोडलिक्कागि शरीरवन्नु ऎत्तरिसिकॊण्डिद्दनु. तुदिकालिनल्लि निन्तु अवलोकिसुत्तिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. yaavat = As long as; raajaa = the king; pashyati = was seeing; priyam = his beloved; putram = son; atyanta dhaarmikam = who was exceedingly virtuous; taavat = so long; dharaNyaam = the dust in earth; vyavardhateva = appeared to be raising; asya putra darshane = for the purpose of seeing his son.

अनुवादः

As long as the king was seeing his beloved son who was exceedingly virtuous, so long did the dust in the earth appear to be rising for the purpose of seeing his son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।
तदार्तश्च निषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ ३ ॥

न पश्यति रजो अपि अस्य यदा रामस्य भूमिपः । तदा आर्तः च विषण्णः च पपात धरणी तले ॥ २-४२-३

जब राजाको श्रीरामके रथकी धूल भी नहीं दिखायी देने लगी, तब वे अत्यन्त आर्त और विषादग्रस्त हो पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३ ॥

राजनिगॆ श्रीरामन रथद धूळू काणदिद्दाग अवनु अत्यन्त आर्त मत्तु विषादग्रस्तनागि नॆलदल्लि बिद्दुबिट्टनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. yadaa = When; rajo api = the dust assuredly; asya raamasya = of the Rama;na pashyati = was no longer seen; tadaa = then; bhuumipaH = the king; aartaHcha = afflicted by; vishhaNNaHcha = dejection; papaata = fell; dharaNiitale = on ground.

अनुवादः

When the dust raised by Rama’s chariot was no longer visible, the unfortunate king afflicted by dejection, fell insensible on ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य दक्षिणमन्वागात् कौसल्या बाहुमङ्गना ।
परं चास्यान्वगात् पार्श्वं कैकेयी सा सुमध्यमा ॥ ४ ॥

तस्य दक्षिणम् अन्वगात् कौसल्या बाहुम् अन्गना । वामम् च अस्य अन्वगात् पार्श्वम् कैकेयी भरत प्रिया ॥ २-४२-४

उस समय उन्हें सहारा देनेके लिये उनकी धर्मपत्नी कौसल्या देवी दाहिनी बाँहके पास आयीं और सुन्दरी कैकेयी उनके वामभागमें जा पहुँचीं ॥ ४ ॥

आग अवनिगॆ आसरॆयन्नु कॊडलु अवन धर्मपत्नी कौसल्यादेवियु बलकैय बळिगॆ बन्दळु मत्तु सुन्दरी कैकेयियु आतन ऎडभागदल्लि बन्दुनिन्तळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. kausalya = Kausalya; aNganaa = his wife; anvaagaat = took place; tasya dakshhiNam baahum = on his right side .kaikeyiicha = Kaikeyi ;sumadhyamaa = of charming limbs; anvagaat = took her place; vaamam = on the left; paarshvam = side.

अनुवादः

When Dasaratha fell down, Kausalya his wife took her place on his right side to lift him up and Kaikeyi of charming limbs took her place on his left side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।
उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ ५ ॥

ताम् नयेन च सम्पन्नो धर्मेण निवयेन च । उवाच राजा कैकेयीम् समीक्ष्य व्यथित इन्द्रियः ॥ २-४२-५

कैकेयीको देखते ही नय, विनय और धर्मसे सम्पन्न राजा दशरथकी समस्त इन्द्रियाँ व्यथित हो उठीं; वे बोल उठे— ॥ ५ ॥

कैकेयियन्नु नोडुत्तले नय, विनय मत्तु धर्मसम्पन्न दशरथन समस्त इन्द्रियगळु व्यथितवादुवु. अवनु हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raajaa = The king; sampannaH = endowed with; nayena = wisdom; dharmeNa = virtue; vinayenacha = and discretion; samiikshhya = seeing; taam kaikeyiim = that Kaikeyi; uvaacha = said to her; vyathitendriyaH = in his agitated senses.

अनुवादः

The king endowed with wisdom virtue and discretion seeing Kaikeyi beside him, said to her in great agitation as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेयि मामकाङ्गानि मा स्प्राक्षीः पापनिश्चये ।
नहि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ ६ ॥

कैकेयि मा मम अन्गानि स्प्राक्षीस् त्वम् दुष्ट चारिणी । न हि त्वाम् द्रष्टुम् इच्चामि न भार्या न च बान्धवी ॥ २-४२-६

‘पापपूर्ण विचार रखनेवाली कैकेयि! तू मेरे अङ्गोंका स्पर्श न कर । मैं तुझे देखना नहीं चाहता । तू न तो मेरी भार्या है और न बान्धवी ॥ ६ ॥

पापपूर्ण विचार माडुव कैकेयि! नीनु नन्न शरीरवन्नु मुट्टबेड. नानु निन्नन्नु नोडलु बयसुवुदिल्ल. नीनु नन्न भार्यॆयागली बन्धुवागली अल्लवे अल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. kaikeyi = Oh;Kaikeyi! tvam = you dushTachaariNii = of wicked conduct; maa spraakshhii = do not touch; mama = my; aNgaani = limbs; nahi ichchhaami = I do not want; drashhTum = to see; tvaam = you; na bhaaryaa = are not my wife; na = nor; baandhavii = a relative

अनुवादः

“Oh, wicked Kaikeyi! Do not touch my limbs. I do not wish to see you .You are no longer my wife nor a relative.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।
केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥

ये च त्वाम् उपजीवन्ति न अहम् तेषाम् न ते मम । केवल अर्थ पराम् हि त्वाम् त्यक्त धर्माम् त्यजाम्य् अहम् ॥ २-४२-७

‘जो तेरा आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, मैं उनका स्वामी नहीं हूँ और वे मेरे परिजन नहीं हैं । तूने केवल धनमें आसक्त होकर धर्मका त्याग किया है, इसलिये मैं तेरा परित्याग करता हूँ ॥ ७ ॥

निन्नन्नु आश्रयिसि जीवन नडॆसुववरिगॆ नानु ऒडॆयनल्ल हागू अवरु ननगॆ परिजनरू अल्ल. नीनु केवल धनदल्लि आसक्तळागि धर्मवन्नु त्यजिसिरुवॆ. अदक्कागि नानु निन्नन्नु परित्यजिसुत्तिद्देनॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. aham = I; na = am not; ye cha = of those; anujivanti = who are; dependent ;tvaam = on you; na = nor; te = are they; mama = on me. aham = I; tyajaami = discord; tvaam = you; tvaktadharmaam = who left righteousness; kevalaarthaparaam = and interested in avariciousness alone.

अनुवादः

“I am not of those who are dependent on you nor are they anything to me. I discord you, by whom righteousness has been discorded and who are solely interested in avariciousness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिंल्लोके परत्र च ॥ ८ ॥

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।
अनुजानामि तत् सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥

अगृह्णाम् यच् च ते पाणिम् अग्निम् पर्यणयम् च यत् । अनुजानामि तत् सर्वम् अस्मिम्ल् लोके परत्र च ॥ २-४२-८

‘मैंने जो तेरा पाणिग्रहण किया है और तुझे साथ लेकर अग्निकी परिक्रमा की है, तेरे साथका वह सारा सम्बन्ध इस लोक और परलोकके लिये भी त्याग देता हूँ ॥ ८ ॥

नानु निन्नन्नु पाणिग्रहण माडिदुदु, निन्नॊन्दिगॆ अग्निगॆ प्रदक्षिणॆ माडिदुदु मुन्ताद निन्नॊन्दिगॆ इरुव ऎल्ल सम्बन्धवन्नु लोक मत्तु परलोकक्कागि त्यजिसिबिडुत्तिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. tatsarvam = All that; aagR^hNaamitiyat = by taking; te = your; paaNim = hand; paryaNayamchayat = circumabubulating; agnim = the sacred fire; anujaanaami = I renounce; asmin loke = in this world; paratracha = and the next.

अनुवादः

All that contract which I entered into by taking your hand and circumambulating the sacred fire, I now renounce in this world and the next. "

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्चेत् प्रतीतः स्याद् राज्यं प्राप्यैतदव्ययम् ।
यन्मे स दद्यात् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥ ९ ॥

भरतश्चेप्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्यैदमव्ययम् ।
यन्मे स दद्याद् पित्रर्थं मा मां तद्दत्तमागमत् ॥

भरतः चेत् प्रतीतः स्यात् राज्यम् प्राप्य इदम् अव्ययम् । यन् मे स दद्यात् पित्र् अर्थम् मा मा तत् दत्तम् आगमत् ॥ २-४२-९

‘तेरा पुत्र भरत भी यदि इस विघ्न-बाधासे रहित राज्यको पाकर प्रसन्न हो तो वह मेरे लिये श्राद्धमें जो कुछ पिण्ड या जल आदि दान करे, वह मुझे प्राप्त न हो’ ॥ ९ ॥

निन्न पुत्र भरतनू ई विघ्नबाधॆगळिल्लद राज्यवन्नु पडॆदु प्रसन्ननादरॆ, अवनु ननगागि माडुव श्राद्धदल्लिन पिण्डदान, तर्पणगळु ननगॆ सिगदे होगलि.॥9॥

पदच्छेदः

9. syaatchet = In case; bharataH = Bharata; pratititaH = is cheerful man; praapya = after obtaining; idam raajyam = this kingdom ; avyayam = which is imperishable; yat = what ever; dadyaat = is given ; me = to me; pitrartham = in the form of obsequial rites; maagamat = let it reach; maam = me.

अनुवादः

“If Bharata feels cheerful for having got this kingdom which is imperishable, let the obsequial rites performed to me after my death do not reach me”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रेणुसमुद‍्ध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।
न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥ १० ॥

अथ रेणुसमुध्वस्तं तमुत्थाप्य नराधिपम् ।
न्यवर्तततदा देवी कौसल्या शोककर्शिता ॥

अथ रेणु समुध्वस्तम् तम् उत्थाप्य नर अधिपम् । न्यवर्तत तदा देवी कौसल्या शोक कर्शिता ॥ २-४२-१०

तदनन्तर शोकसे कातर हुई कौसल्या देवी उस समय धरतीपर लोटनेके कारण धूलसे व्याप्त हुए महाराजको उठाकर उनके साथ राजभवनकी ओर लौटीं ॥ १० ॥

अनन्तर शोकदिन्द कातरळाद कौसल्यादेवियु आग नॆलदल्लि ऒरगिद कारण धूळिनिन्द व्याप्तनाद महाराजरन्नु ऎब्बिसि तन्न अन्तःपुरक्कॆ करॆदुकॊण्डु होदळु.॥10॥

पदच्छेदः

10. atha = Therafter;kausalya = Kausalya; devii = the queen; shokakarshitaa = overwhelmed with grief; samutthaapya = lifted up; tam naraadhipam = that king; reNusamuddhvastam = who was covered with dust; tadaa = then; nyavartata = returned (home).

अनुवादः

Meanwhile Kausalya the queen overwhelmed with grief, lifted up the king who was covered with dust and returned to her house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य राघवम् ॥ ११ ॥

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।
अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चित्य राघवम् ॥

हत्वा इव ब्राह्मणम् कामात् स्पृष्ट्वा अग्निम् इव पाणिना । अन्वतप्यत धर्म आत्मा पुत्रम् संचिन्त्य तापसम् ॥ २-४२-११

जैसे कोई जान-बूझकर स्वेच्छापूर्वक ब्राह्मणकी हत्या कर डाले अथवा हाथसे प्रज्वलित अग्निका स्पर्श कर ले और ऐसा करके संतप्त होता रहे, उसी प्रकार धर्मात्मा राजा दशरथ अपने ही दिये हुए वरदानके कारण वनमें गये हुए श्रीरामका चिन्तन करके अनुतप्त हो रहे थे ॥ ११ ॥

यारादरू तिळिदु-तिळिदु स्वेच्छॆयिन्द ब्राह्मणन हत्यॆ माडिरुवनो, अथवा उरियुव बॆङ्कियन्नु कैयिन्द मुट्टुवनो, हीगॆ माडि सन्तप्तनागुवनो, हागॆये धर्मात्मा दशरथनु तानु कॊट्ट वरदानद कारण काडिगॆ होद श्रीरामनन्नु चिन्तिसुत्ता अनुतप्तनादनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. dharmaatma = The virtuous Dasaratha ; samchinthya :thinking deeply of; putram = his son ;raaghavam = Rama; anvatapyata = was desolated; hatveva = as one who has slain; brahmaNam = a Brahmin; kaamaat = intentionally; spR^ishhTvaa = or as touching; agnim = fire ; paaNinaa = by hand.

अनुवादः

The virtuous monarch, thinking deeply of his son Rama, was so desolated as one who has slain a brahmin intentionally or as touching the fire by hand.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निवृत्यैव निवृत्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ १२ ॥

निवृत्त्यैव निवृत्तैव सीदतो रथवर्त्मसु ।
राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥

निवृत्य एव निवृत्य एव सीदतः रथ वर्त्मसु । राज्ञो न अतिबभौ रूपम् ग्रस्तस्य अंशुमतः यथा ॥ २-४२-१२

राजा दशरथ बारंबार पीछे लौटकर रथके मार्गोंपर देखनेका कष्ट उठाते थे । उस समय उनका रूप राहुग्रस्त सूर्यकी भाँति अधिक शोभा नहीं पाता था ॥ १२ ॥

दशरथराजनु पदे-पदे हिन्दॆ हॊरळि रथद मार्गवन्ने नोडलु कष्टपडुत्तिद्दनु. आग अवन रूप राहुग्रस्त सूर्यनन्तॆ मङ्कागित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. nivR^ityaiva nivR^ityaiva = Turning again and again ;rathavartmasu = towards the track of the chariot; ruupam = the countenance ;raaG^yaH = of the king ;siidataH = in grief ;naati babhou = lost its radiance ; amshumataHyathaa = like sun ;grastasya = when swallowed by Rahu .*

अनुवादः

Turning again and again towards the track of the chariot, the countenance of the king in grief lost its radiance like sun losing its radiance when swallowed by Rahu.

टिप्पनी

*-Rahu- the inauspicious planet sent to swallow the sun at the time of eclipse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुद्‍ध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ १३ ॥

विललाप स दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।
नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥

विललाप च दुह्ख आर्तः प्रियम् पुत्रम् अनुस्मरन् । नगर अन्तम् अनुप्राप्तम् बुद्ध्वा पुत्रम् अथ अब्रवीत् ॥ २-४२-१३

वे अपने प्रिय पुत्रका बारंबार स्मरण करके दुःखसे आतुर हो विलाप करने लगे । वे बेटेको नगरकी सीमापर पहुँचा हुआ समझकर इस प्रकार कहने लगे— ॥ १३ ॥

अवनु तन्न पुत्रनन्नु पदे-पदे स्मरिसुत्ता दुःखातुरनागि विलापिसतॊडगिदनु. मगनु नगरद सीमॆगॆ तलुपिरबहुदु ऎन्दु योचिसुत्ता अवनु हेळतॊडगिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. duhkhaartaaH = Afflicted by grief; anusmaran = thinking of ; priyam = his beloved; putram = son ;vilalaapacha = he lamented;.atha = Thereafter; buddhvaa = knowing ; putram = his son;anupraaptam = reaching ; nagaraantam = the end of the city ; abraviit = he said :

अनुवादः

Afflicted by grief, thinking of his beloved son he lamented. Knowing that his son reached the end of the city, he said as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाहनानां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।
पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ १४ ॥

वाहनानाम् च मुख्यानाम् वहताम् तम् मम आत्मजम् । पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ २-४२-१४

‘हाय! मेरे पुत्रको वनकी ओर ले जाते हुए श्रेष्ठ वाहनों (घोड़ों) के पदचिह्न तो मार्गमें दिखायी देते हैं; परंतु उन महात्मा श्रीरामका दर्शन नहीं हो रहा है ॥ १४ ॥

अय्यो! नन्न पुत्रनन्नु वनक्कॆ कॊण्डुहोगुव कुदुरॆगळ पदचिह्नॆगळादरो दारियल्लि काणुत्तिवॆ; आदरॆ आ महात्मा श्रीरामन दर्शनवागुत्तिल्लवल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. padaani = The marks of hooves; mukhyaanaam = oh excellent ; vaahanaam = horses;vahataam = which carried;mama = my;aatmajam = child ;tam = that Rama ;dR^shyante = were seen; pathi = on the way; saH = He ; mahaatmaa = the great souled; na dR^ishyate = is not seen .

अनुवादः

“The marks of hooves of excellent horses which carried away my child are seen on the way. But he the great souled one is not being seen”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यः सुखेनोपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।
वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ १५ ॥
स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ १६ ॥

स नूनम् क्वचित् एव अद्य वृक्ष मूलम् उपाश्रितः । काष्ठम् वा यदि वा अश्मानम् उपधाय शयिष्यते ॥ २-४२-१५ उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांशु गुण्ठितः । विनिह्श्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनाम् इव ऋषभः ॥ २-४२-१६

‘जो मेरे श्रेष्ठ पुत्र श्रीराम चन्दनसे चर्चित हो तकियोंका सहारा लेकर उत्तम शय्याओंपर सुखसे सोते थे और उत्तम अलंकारोंसे विभूषित सुन्दरी स्त्रियाँ जिन्हें व्यजन डुलाती थीं, वे निश्चय ही आज कहीं वृक्षकी जड़का आश्रय ले अथवा किसी काठ या पत्थरको सिरके नीचे रखकर भूमिपर ही शयन करेंगे ॥ १५-१६ ॥

नन्न श्रेष्ठपुत्र श्रीरामनु चन्दनचर्चित दिम्बुगळन्नु आधरिसि हंसतूलिकातल्पदल्लि मलगुत्तिद्दनु मत्तु अलङ्कारगळिन्द भूषितराद सुन्दरियरु अवनिगॆ गाळि बीसुत्तिद्दरु. अन्तहवनु इन्दु ऎल्लादरू मरद बेरन्नु अथवा मरवो, कल्लो, तलॆयडि इट्टुकॊण्डु नॆलदल्लि मलगुवनु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15;16. yaH = He who; shete = slept; sukheshhu = in comfort ;upadhaaneshhu = on coverings ;chandana ruushhitaH = sprinkled with the essence of sandalwood; viijyamaana = refreshed by fans over him ; mahaarhaabhiH = by the most deserving ;striibhiH = women; saH = that Rama ;mama sutottamaH = the best of all my sons ;nuunam = will from now on ;upaashritaH = has to take refuge ;vR^ikshhamuulam = at the foot of a tree ;kvachideva = somewhere ;shayishhyate = lying down; kaashhTam vaa = on the trunk ; yadivaa = or ; upadhaaya = rest on; aashmaanam = a stone."

अनुवादः

“He who slept on comfort on coverings sprinkled with the essence of sandalwood and refreshed by fans waved over by him by the most deserving women, Rama the best of all my sons , will from now on , has to take refuge at the foot of a tree somewhere, lying down on its trunk or rest on a stone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः ।
विनिःश्वसन् प्रस्रवणात् करेणूनामिवर्षभः ॥ १७ ॥

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुगुण्ठितः । विनिःस्वसन् प्रस्रवणात्क रेणूनामि वर्ष्भः ॥ २-४२-१७

‘फिर अङ्गोंमें धूल लपेटे दीनकी भाँति लंबी साँस खींचते हुए वे उस शयन-भूमिसे उसी प्रकार उठेंगे, जैसे किसी झरनेके पाससे गजराज उठता है ॥

मत्तॆ शररीक्कॆल्ल धूळु मॆत्तिकॊण्डु दीननन्तॆ दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता यावुदादरु गजराजनु नीरिन प्रवाहदल्लि हॊरळाडि कॆसरु मॆत्तिकॊण्डु एळुवन्तॆ, एळुवनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. kR^ipeNaH = The unfortunate one; utthaasyaticha = will wake up; medinyaaH = from the hard earth; paamshugunDitaH = stained with dust ;vinishvasan = sighing;R^ishhabhaH = like a bull elephant ;the lord of ; kareNuunaam = female elephants; prasravaNaat iva = (rising from)the side of a hill."

अनुवादः

“The unfortunate one will wake up from the hard earth stained with dust, sighing like a bull-elephant rising from the side of a hill”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।
राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ १८ ॥

द्रक्ष्यन्ति नूनम् पुरुषा दीघ बाहुम् वने चराः । रामम् उत्थाय गच्चन्तम् लोक नाथम् अनाथवत् ॥ २-४२-१८

‘निश्चय ही वनमें रहनेवाले मनुष्य लोकनाथ महाबाहु श्रीरामको वहाँसे अनाथकी भाँति उठकर जाते हुए देखेंगे ॥ १८ ॥

निश्चयवागि काडिनल्लिरुव मनुष्यरु लोकनाथ महाबाहु श्रीरामनु अनाथनन्तॆ ऎद्दु होगुवुदन्नु नोडुवरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. nuunam = from today; purushhaaH = the men ; vanecharaaH = who are the inhabitants of the forest; drakshhyanti = will behold ; diirghabaahum = that long armed ; lokanaatham = lord of the world; raamam = Rama ; utthaaya = rising from the ground ;gachchhantam = and wandering around ; anaathavat = like an orphan."

अनुवादः

From today the inhabitants of the forest will behold that long armed lord of the world, Rama, rising from the ground and wandering around like an orphan"

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।
कण्टकाक्रमणक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ १९ ॥

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।
कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्यगमिष्यति ॥

सा नुनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदेचिता । कण्टकाक्रमण क्लान्तावनमद्य गमिष्यति ॥ २-४२-१९

‘जो सदा सुख भोगनेके ही योग्य है, वह जनककी प्यारी पुत्री सीता आज अवश्य ही काँटोंपर पैर पड़नेसे व्यथाका अनुभव करती हुई वनको जायगी ॥ १९ ॥

सदा सुखवन्ने अनुभविसलु योग्यळाद जनकनप्रिय कुवरि सीतॆयु इन्दु खण्डितवागि कालिगॆ मुळ्ळुचुच्चि व्यथितळागि काडिनल्लि नडॆयुवळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. saa = That Sita; sukhasadochitaa = who was always accustomed to comforts; ishhTaa = the beloved; sutaa = daughter; janakasya = of king Janaka ; adya = now ; gamishhyanti = will wander; vanam = in the forest; kaNTakaakramaNaklaantaa = exhausted through the thorny undergrowth."

अनुवादः

“The daughter of Janaka, who was always accustomed to comforts, will wander exhausted in the forest through the thorny undergrowth "

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ २० ॥

अनभिज्ञा वानानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।
श्वपदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥

अनभिज्ञा वनानाम् सा नूनम् भयमुपैष्यति । श्वापदान्र्धितम् श्रुत्वा गमिभीरम् रोमहर्ष्णम् ॥ २-४२-२०

‘वह वनके कष्टोंसे अनभिज्ञ है । वहाँ व्याघ्र आदि हिंसक जन्तुओंका गम्भीर तथा रोमाञ्चकारी गर्जन-तर्जन सुनकर निश्चय ही भयभीत हो जायगी ॥ २० ॥

अवळु काडिन कष्टगळिन्द अनभिज्ञळागिद्दाळॆ. अल्लि व्याघ्रवे मॊदलाद हिंसक प्राणिगळु गम्भीर हागू रोमाञ्चनकारि गर्जनॆयन्नु केळि निश्चयवागि भयगॊळ्ळुवळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saa = Sita ;anabhiG^yaa = who was not accustomed ;vanaanaam = to woodlands ;nuunam = from now on; upaishhyati = will obtain ;bhayam = fear; shrutvaa = hearing ;shvapadaa narditam = the roaring sound of wild beasts; gambhiiram = which was thundering; romaharshhaNam = causing hair to stand on end.

अनुवादः

“Sita who was not earlier accustomed to woodlands, from now on will live in terror, hearing the roaring sound of wild beasts ,which was thundering .”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।
नहि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ २१ ॥

सकामा भवकैकेयि विधवा राज्य मावस । न हि तम् पुरुष व्याघ्रम् विना जीवितुम् उत्सहे ॥ २-४२-२१

‘अरी कैकेयी! तू अपनी कामना सफल कर ले और विधवा होकर राज्य भोग । मैं पुरुषसिंह श्रीरामके बिना जीवित नहीं रह सकता’ ॥ २१ ॥

ऎलॆगॆ कैके! नीनु निन्न कामनॆयन्नु सफलगॊळिसिकॊण्डु विधवॆयागि राज्यवाळु. नानु पुरुषसिंह रामनिल्लदॆ जीविसि इरलारॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. Kaikeyi = Oh; Kaikeyi! Bhava = be; sakaamaa = your desire fulfilled! aavasa = Dwell ; raajyam = in the kingdom ;vidhavaa = as a widow; na utsahe hi = I do not indeed wish; jiivitum = to live; tamvinaa = without Rama ; purushhavyaaghram = the tiger among men.”

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! Let your desire be fulfilled! Dwell in the kingdom as a widow. I do not indeed wish to survive without Rama the tiger among men.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।
अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश गृहोत्तमम् ॥ २२ ॥

इति एवम् विलपन् राजा जन ओघेन अभिसम्वृतः । अपस्नातैव अरिष्टम् प्रविवेश पुर उत्तमम् ॥ २-४२-२२

इस प्रकार विलाप करते हुए राजा दशरथने मरघटसे नहाकर आये हुए पुरुषकी भाँति मनुष्योंकी भारी भीड़से घिरकर अपने शोकपूर्ण उत्तम भवनमें प्रवेश किया ॥ २२ ॥

हीगॆ राजनु गोळाडुत्ता जनसमूहदिन्द परिवृतनागि मरणवार्तॆयन्नु केळि स्नानमाडदवनन्तॆ कल्मषयुक्तनागि उत्तम भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. ityevam = Thus; vilapam = lamenting; raajaa = the king; abhisamvR^itaH = surrounded; janoughena = by his people ; pravivesha = entered ; purothamam = Ayodhya the best of cities; arishhTam iva = like enering a disastrous house; apasnaataH = by the one who has taken the funeral bath.

अनुवादः

Thus lamenting, the king surrounded by his people, entered Ayodhya the best of cities like entering a disastrous house by one who has taken the funeral bath.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम् ।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ २३ ॥
तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।
विलपन् प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ २४ ॥

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणवेदिकाम् ।
क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां रामेवानुचिन्तयन् ।
विलपन्प्राविशद् राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥

शून्य चत्वर वेश्म अन्ताम् सम्वृत आपण देवताम् । क्लान्त दुर्बल दुह्ख आर्ताम् न अत्याकीर्ण महा पथाम् । ताम् अवेक्ष्य पुरीम् सर्वाम् रामम् एव अनुचिन्तयन् । विलपन् प्राविशद् राजा गृहम् सूर्यैव अम्बुदम् ॥ २-४२-२३ महा ह्रदम् इव अक्षोभ्यम् सुपर्णेन हृत उरगम् । रामेण रहितम् वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २-४२-२४

उन्होंने देखा, अयोध्यापुरीके प्रत्येक घरका बाहरी चबूतरा और भीतरी भाग भी सूना हो रहा है । (क्योंकि उन घरोंके सब लोग श्रीरामके पीछे चले गये थे ।) बाजार-हाट बंद है । जो लोग नगरमें हैं, वे भी अत्यन्त क्लान्त, दुर्बल और दुःखसे आतुर हो रहे हैं तथा बड़ी-बड़ी सड़कोंपर भी अधिक आदमी जाते-आते नहीं दिखायी देते हैं । सारे नगरकी यह अवस्था देखकर श्रीरामके लिये ही चिन्ता और विलाप करते हुए राजा उसी तरह महलके भीतर गये, जैसे सूर्य मेघोंकी घटामें छिप जाते हैं ॥ २३-२४ ॥

अयोध्यॆय प्रतियॊन्दु मनॆयू शून्यवागित्तु. (एकॆन्दरॆ मनॆय ऎल्लरू श्रीरामन हिन्दॆ हॊरटुहोगिद्दरु.) अङ्गडिगळु मुच्चिद्दवु. नगरदल्लि इरुव जनरू कूड अत्यन्त बळलि, दुर्बल, दुःखितरागिद्दरु. राजबीदियल्लि ऒब्बिब्बरु ओडाडुत्तिद्दरु. इडी नगरद ई स्थितियन्नु नोडि श्रीरामनिगागि चिन्तिसुत्ता, विलपिसुत्ता सूर्यनु मोडगळल्लि अडगुवन्तॆ राजनु भवन वनद ऒळहॊक्कनु.॥23-24॥

पदच्छेदः

23. aavekshhya = seeing; taam = that; sarvaam = entire; puriim = city ;shuunya chatvara veshmaantaam = with its road junctions and mansions deserted ; samvR^itaapaNa devataam = with its shops and temples closed ; klaanta durbala duHkhaartaam = with people exhausted with fatigue and plunged in affliction ; naatyaakiirNa mahaapathaam = its highways not very crowded ; raajaa = the king ;praavishat = entered ;vilaapan = wailing ;anuchintayan = thinking; raamameva = of Rama alone;ambudam iva = as the cloud ;suuryaH = by a sun.

अनुवादः

Seeing the entire city with its road-junctions and mansions deserted, its shops and temples closed, with its people exhausted with fatigue and plunged in affliction; its highways not very crowded ,the king entered his palace wailing and thinking of Rama alone as the sun enters a cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. rahitam = Bereft; raameNa = of Rama;vaidehyaa = Sita ;lakshhmaNenacha = and Lakshmana ;veshma = the palace ;mahaahradam iva = (looked) like a big pool ; akshhobhyam = rendered unperturbed; hR^itoragam = emptied of snakes ;suvarNena = by Garuda.

अनुवादः

Bereft of Rama Sita and Lakshmana, the palace looked like a big pool rendered unperturbed due to emptying of snakes in it by Garuda*

टिप्पनी

*Garuda was a mythical bird (chief of feathered race, enemy of the serpent race)

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।
रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ २५ ॥

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः । उवाच मृदुमन्धार्थम् वचनम् दीन मस्वरम् ॥ २-४२-२५

श्रीराम, लक्ष्मण और सीतासे रहित वह राजभवन उस महान् अक्षोभ्य जलाशयके समान जान पड़ता था, जिसके भीतरके नागको गरुड़ उठा ले गये हों ॥ २५ ॥

श्रीराम, लक्ष्मण, सीतॆ इवरिन्द रहितवाद आ अरमनॆयु निर्भयवू, शान्तवू आळवाद जलाशयद मध्यदिन्द नागवन्नु गरुड ऎत्तिकॊण्डु होदन्त्तित्तु.॥25॥

पदच्छेदः

25. atha = Thereafter; vilapan = the lamenting ;vasudhaadhipaH = monarch ; uvaacha = spoke ; gadgada shabdaH = in trembling accents; mR^idu = in soft; diinam = pitiful ; asvaram = indistinct ; mandaartham = and not clearly intelligible ;vachanam = words .

अनुवादः

The lamenting monarch spoke in trembling accents and in soft, pitiful, indistinct and not clearly intelligible words (as follows):

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ गद्‍गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः ।
उवाच मृदु मन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ २६ ॥

कौसल्याया गृहम् शीघ्रम् राम मातुर् नयन्तु माम् । इति ब्रुवन्तम् राजान मनयन् द्वार्दर्शिनः ।

उस समय विलाप करते हुए राजा दशरथने गद्‍गद वाणीमें द्वारपालोंसे यह मधुर, अस्पष्ट, दीनतायुक्त और स्वाभाविक स्वरसे रहित बात कही— ॥ २६ ॥

आग विलाप माडुत्ता दशरथनु गद्गदवाणियिन्द द्वारपालकरल्लि मॆल्लगॆ, अस्वस्थनागि, दीनतॆयिन्द कूडिद मातन्नु हेळिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. nayantu = Take; maam = me; shiighram = quickly; gR^iham = to the apartment ; kausalyaayaaH = of Kausalya ;raama maatuH = the mother of Rama; na anyatra = Nowhere else ; mama hR^idayasya = my heart ;bhavishhyati hi = will indeed find; ashvaasaH = solace ."

अनुवादः

“Take me quickly to the apartment of Kausalya the mother of Rama. Nowhere else my heart will find solace "

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।
नह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ २७ ॥

कौसल्याया गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।
नह्यन्यत्र समाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥

कौसल्याया गृहम् तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ।

‘मुझे शीघ्र ही श्रीराम-माता कौसल्याके घरमें पहुँचा दो; क्योंकि मेरे हृदयको और कहीं शान्ति नहीं मिल सकती’ ॥ २७ ॥

नन्नन्नु शीघ्रवागि श्रीराममातॆ कौसल्यॆय अन्तःपुरक्कॆ कॊण्डुहोगिरि; एकॆन्दरॆ नन्न मनस्सिगॆ बेरॆ ऎल्लियू शान्ति सिगलारदु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dvaaradarshinaH = the attendants; anayan = took; raajaanam = the king ;bruvantam = who was speaking; iti = thus ;kausalyaaH = to Kausalya’s; gR^iham = house . tatra = there; viniitavat = (he was ) gently; nyaveshyata = laid .

अनुवादः

The attendants took the king who was speaking as aforesaid, to Kausalya’s house and there he was gently laid (on a coach).

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।
कौसल्याया गृहं तत्र न्यवेस्यत विनीतवत् ॥ २८ ॥

ततः तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् । अधिरुह्य अपि शयनम् बभूव लुलितम् मनः ॥ २-४२-२८ इति ब्रुवन्तम् राजानम् अनयन् द्वार दर्शितः ।

ऐसी बात कहते हुए राजा दशरथको द्वारपालोंने बड़ी विनयके साथ रानी कौसल्याके भवनमें पहुँचाया और पलंगपर सुला दिया ॥ २८ ॥

हीगॆ हेळुत्तिरुव राजा दशरथनन्नु द्वारपालकरु बहळ विनयदॊन्दिगॆ राणि कौसल्यॆय भवनक्कॆ करॆदुकॊण्डु होगि मञ्चदल्लि मलगिसिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = Then; pravishhTasya = having entered; kausalyaaH = Kausalya’s; niveshanam = apartment; tasya = his; manaH = heart; babhuuva = became; lulitam = agitated; adhiruhyaapi = even though laid on ;shayanam = a coach .

अनुवादः

Having entered Kausalya’s apartment and even though laid on a coach, his heart became agitated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तत्र प्रविष्टस्य कौसल्याया निवेशनम् ।
अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ २९ ॥

पुत्रद्वयविहीनम् च स्नुषयापि विवर्जितम् । अपश्यद्भवनम् राजा नष्टचन्ध्रमिवाम्बरम् ॥ २-४२-२९

वहाँ कौसल्याके भवनमें प्रवेश करके पलंगपर आरूढ़ हो जानेपर भी राजा दशरथका मन चञ्चल एवं मलिन ही रहा ॥ २९ ॥

कौसल्यॆय अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसि मञ्चदल्लि आरूढनादरू दशरथन मनस्सु चञ्चल हागू मलिनवागिये इत्तु.॥29॥

पदच्छेदः

29. putradvaya vihiinam = bereft of two sons; snushhayaapi = and the daughter in law also; vivarjitam = having left; raajaa = the king; apashyat = saw; bhavanam = the house; ambaram iva = as a sky; nashhTochandram = without a moon .

अनुवादः

Bereft of his two sons and his daughter -in-law also having deserted, the king saw that house devoid of charm as a sky without a moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषया च विवर्जितम् ।
अपश्यद् भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ ३० ॥

तच् च दृष्ट्वा महा राजो भुजम् उद्यम्य वीर्यवान् । उच्चैः स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ २-४२-३०

दोनों पुत्र और पुत्रवधू सीतासे रहित वह भवन राजाको चन्द्रहीन आकाशकी भाँति श्रीहीन दिखायी देने लगा ॥ ३० ॥

इब्बरु पुत्ररु मत्तु सॊसॆ सीतॆयिन्द रहितवाद आ भवनवु राजनिगॆ चन्द्रहीन आकाशदन्तॆ कान्तिहीनवागि कण्डितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. dR^ishhTvaa = Looking at; tat = that house; udyamya = and lifting up; bhujam = his arm; viiryavaan = the powerful; mahaaraajaH = monarch; chukrosha = cried ; uchchaiHsvareNa = in loud voice; haa raaghava = Oh ;Rama! jahaasi = you have left ; maam = us(both your mother and I).

अनुवादः

Looking at that palace and lifting up his arm, the powerful monarch cried in a loud voice, " Oh, Rama! You have left us both, your mother and I.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।
उच्चैःस्वरेण प्राक्रोशद्धा राम विजहासि नौ ॥ ३१ ॥
सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।
परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ ३२ ॥

सुखिता बत तम् कालम् जीविष्यन्ति नर उत्तमाः । परिष्वजन्तः ये रामम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २-४२-३१ अथ रात्र्याम् प्रपन्नायाम् कालरात्र्यामिआत्मनः । अर्धरात्रे दशरथह् कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ २-४२-३२

उसे देखकर पराक्रमी महाराजने एक बाँह ऊपर उठाकर उच्चस्वरसे विलाप करते हुए कहा—‘हा राम! तुम हम दोनों माता-पिताको त्याग दे रहे हो । जो नरश्रेष्ठ चौदह वर्षोंकी अवधितक जीवित रहेंगे और अयोध्यामें पुनः लौटे हुए श्रीरामको हृदयसे लगाकर देखेंगे, वे ही वास्तवमें सुखी होंगे’ ॥ ३१-३२ ॥

अदन्नु नोडि पराक्रमि महाराजनु ऒन्दु तोळन्नु ऎत्ति गट्टियागि विलपिसुत्ता - हा रामा! नीनु तायि-तन्दॆयराद नम्मिब्बरन्नु त्यजिसुत्तिरुवॆयल्ल! यारु हदिनाल्कु वर्षगळवरॆगॆ जीविसिद्दु अयोध्यॆगॆ मरळि बन्द श्रीरामनन्नु नोडि, बिगिदप्पिकॊळ्ळुववनो अवने वास्तववागि सुखियागुवनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. bata = Alas! Ye = Those; narottamaH = jewels among men; jiivishhyanti = who will survive; tam kaalam = the term; drakshhyanti = and see; raamam = Rama;punaH aagatam = come back ;parishhvajantaH = and embracing him ;sukhitaaH = will be happy .

अनुवादः

“Alas! Those jewels among men who will survive the term of fourteen years, seeing Rama come back and embrace him, will be happy indeed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. atha = thereupon ;raatrayaam = the night ;prasannaam = having fallen; kaala raatryaamiva = (the night) resembling the hour of death ;aatmanaH = to him; dasarathaH = Dasaratha; abraviit = spoke; idam = these words ;kausalyaam = to Kausalya; artharaatre = at that midnight

अनुवादः

Thereupon, the night having fallen, the night resembling the hour of death to him, Dasaratha spoke these words to Kausalya when the midnight struck :

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।
अर्धरात्रे दशरथः कौसल्यामिदमब्रवीत् ॥ ३३ ॥

रामम् मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।

तदनन्तर अपनी कालरात्रिके समान वह रात्रि आनेपर राजा दशरथने आधी रात होनेपर कौसल्यासे इस प्रकार कहा— ॥ ३३ ॥

अनन्तर कालरात्रियन्तिद्द आ रात्रियु अर्ध कळॆदाग दशरथनु कौसल्यॆय बळियल्लि इन्तॆन्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. kausalye = “Oh;Kausalya! me dR^ishhTiH = My sight ;anugataa = extinguished along with ; raamam = Rama;na nivartate = and not turned out. adyaapi = Even now; na pashyaami = I cannot see; tvaa = you;saadhu = properly ;spR^isha = touch ;maam = me ;paaNinaa = with your hand.”

अनुवादः

“Oh, Kausalya! My sight has extinguished along with Rama and not returned. Even now, I am not able to see you properly. Touch me with your hand.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वां पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ।
रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ॥ ३४ ॥

तम् रामम् एव अनुविचिन्तयन्तम् । समीक्ष्य देवी शयने नर इन्द्रम् । उप उपविश्य अधिकम् आर्त रूपाउप । विनिह्श्वसन्ती विललाप कृच्च्रम् ॥ २-४२-३४

‘कौसल्ये! मेरी दृष्टि श्रीरामके ही साथ चली गयी और वह अबतक नहीं लौटी है; अतः मैं तुम्हें देख नहीं पाता हूँ । एक बार अपने हाथसे मेरे शरीरका स्पर्श तो करो’ ॥

कौसल्ये! नन्न दृष्टियु श्रीरामनॊन्दिगॆ हॊरटुहोगिदॆ, अदु इन्नू मरळि बन्दिल्ल. आद्दरिन्द नन्निन्द निन्नन्नु नोडलागुत्तिल्ल. ऒम्मॆ निन्न कैयिन्द नन्न शरीरवन्नु स्पर्शिसु.॥34॥

पदच्छेदः

34. samiikshhya = perceiving; tam narendram = that monarch; shayane = on the coach ;anuvichintayantam = absorbed in the thought ;raamam eva = of Rama alone; devii = Kausalya; adhikam aartaruupaa = appeared very sad ;upaavishya = and sitting down beside him ;viniHshvasantii = began to sigh; vilalaapa = and lament; kR^ichchham = with distressed look.

अनुवादः

Perceiving that monarch on the coach absorbed in the thought of Rama alone, Kausalya appeared very sad and sitting beside him, began to sigh and lament with a distressed look.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं
समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।
उपोपविश्याधिकमार्तरूपा
विनिश्वसन्तं विललाप कृच्छ्रम् ॥ ३५ ॥

शय्यापर पड़े हुए महाराज दशरथको श्रीरामका ही चिन्तन करते और लंबी साँस खींचते देख देवी कौसल्या अत्यन्त व्यथित हो उनके पास आ बैठीं और बड़े कष्टसे विलाप करने लगीं ॥ ३५ ॥

शय्यॆयल्लि बिद्दिरुव दशरथ महाराजनु श्रीरामनन्ने चिन्तिसुत्ता दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्तिरुवुदन्नु नोडि कौसल्यॆयु अत्यन्त दुःखितळागि अवन बळियल्लि होगि कुळितु बहळ कष्टदिन्द विलापिसतॊडगिदळु.॥35॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥42॥