०४१ प्रजाशोकवर्णनम्

41. श्रीरामके वनगमनसे रनवासकी स्त्रियोंका विलाप तथा नगरनिवासियोंकी शोकाकुल अवस्था

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो हि सञ्जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे महान् ॥१ ॥

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे विनिर्याति कृताञ्जलौ । आर्तशब्दोऽथ सम्जज्ञे स्त्रीणामन्तह्पुते तदा ॥ २-४१-१

पुरुषसिंह श्रीरामने माताओंसहित पिताके लिये दूरसे ही हाथ जोड़ रखे थे, उसी अवस्थामें जब वे रथद्वारा नगरसे बाहर निकलने लगे, उस समय रनवासकी रानियोंमें बड़ा हाहाकार मच गया ॥ १ ॥

पुरुषसिंह श्रीरामनु मातॆयर सहित पितनिगॆ दूरदिन्दले कैमुगियुत्तिद्दनु. अदे स्थितियल्लि रथदिन्द नगरदिन्द हॊरगॆ हॊरटाग राणीवासद राणियरल्लि दॊड्ड हाहाकारवॆद्दितु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tadaa = then; tasmin = that Rama; purushhavyaaghre = the tiger among men; kR^itaaNjalou = having paid obeisance with joined palms; viniryaati = departed; atha = moreover ; aartha shabdaH = a great cry of distress ;samjaG^ye = arose ;striiNaam = among women ; antaHpure = of inner apartments.

अनुवादः

As Rama the tiger among men, having paid obeisance with joined palms departed, a great cry of distress arose among women of inner apartments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनाथस्य जनस्यास्य दुर्बलस्य तपस्विनः ।
यो गतिः शरणं चासीत् स नाथः क्व नु गच्छति ॥ २ ॥

अनाथस्य जनस्य अस्य दुर्बलस्य तपस्विनः । यो गतिम् शरणम् च आसीत् स नाथः क्व नु गच्चति ॥ २-४१-२

वे रोती हुई कहने लगीं—‘हाय! जो हम अनाथ, दुर्बल और शोचनीय जनोंकी गति (सब सुखोंकी प्राप्ति करानेवाले) और शरण (समस्त आपत्तियोंसे रक्षा करनेवाले) थे, वे हमारे नाथ (मनोरथ पूर्ण करनेवाले) श्रीराम कहाँ चले जा रहे हैं? ॥ २ ॥

अवरु अळुत्ता हेळतॊडगिदरु - अय्यो! अनाथरू, दुर्बलरू, शोचनीयरू आद नमगॆ गति (ऎल्ल सुखगळन्नु कॊडुव) मत्तु शरण्य (समस्त आपत्तुगळिन्द रक्षिसुव)नागिद्दु नम्म नाथनाद (मनोरथ पूर्णगॊळिसुव) श्रीरामनु ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. kvanu = Where; saH naathaH = is he the Lord; gachchhati = going; yaH = who; gataH = was the path ; aasiit = who became; sharaNamcha = the protector ;asya Janasya = of these people; anaathasya = who are defenseless ; durbalasya = weak; tapasvinaH = and unhappy."

अनुवादः

Where is he going, who was the path, who became the protector of the people, who are now defenseless weak and unhappy?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

न क्रुध्यत्यभिशस्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् समदुःखः क्व गच्छति ॥ ३ ॥

न क्रुध्यति अभिशस्तः अपि क्रोधनीयानि वर्जयन् । क्रुद्धान् प्रसादयन् सर्वान् सम दुह्खः क्व गच्चति ॥ २-४१-३

‘जो किसीके द्वारा झूठा कलंक लगाये जानेपर भी क्रोध नहीं करते थे, क्रोध दिलानेवाली बातें नहीं कहते थे और रूठे हुए सभी लोगोंको मनाकर प्रसन्न कर लेते थे, वे दूसरोंके दुःखमें समवेदना प्रकट करनेवाले राम कहाँ जा रहे हैं? ॥ ३ ॥

यारु यारादरू सुळ्ळु कळङ्क हच्चिदरू सिट्टुगॊळ्ळुत्तिरलिल्लवो, क्रोधदिन्द मातुगळन्नु आडुत्तिरल्लिवो, मुनिद ऎल्ल जनरन्नु ऒलिसि सन्तोषपडिसुत्तिद्दनो, अन्तह बेरॆयवर दुःखदल्लि सम वेदनॆ प्रकटगॊळिसुत्तिद्द श्रीरामनु ऎल्लिगॆ होगुत्तिद्दानॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. kvachit = where; gataH = has he gone; kR^idhyati = who was not angry; abhishapto. api = even if accused ; varjayan = who resolved; krodhaniiyaani = every misunderstanding; prasaadayan = who propitiated; sarvaan = all those; kruddhaan = who were angry; samaduHkaH = by sharing their suffering?"

अनुवादः

“Where has he gone, who was not angry even when provoked, who resolved every misunderstanding and who propitiated all those who were angry by sharing their suffering?

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्यायां महातेजा यथा मातरि वर्तते ।
तथा यो वर्ततेऽस्मासु महात्मा क्व नु गच्छति ॥ ४ ॥

कौसल्यायाम् महा तेजा यथा मातरि वर्तते । तथा यो वर्तते अस्मासु महात्मा क्व नु गच्चति ॥ २-४१-४

‘जो महातेजस्वी महात्मा श्रीराम अपनी माता कौसल्याके साथ जैसा बर्ताव करते थे, वैसा ही बर्ताव हमारे साथ भी करते थे, वे कहाँ चले जा रहे हैं? ॥ ४ ॥

महातेजस्वी महात्मा श्रीरामनु तन्न मातॆ कौसल्यॆयॊन्दिगॆ वर्तिसिदन्तॆये नम्मॊन्दिगू वर्तिसुत्तिद्दनु. अवनु ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. yaH = which Rama; mahaatejaH = having great splendor; yathaa = in which manner; vartate = was treating; kausalyaayaam = Kausalya; maatari = his mother; tathaa = in the same manner; vartate = was treating; Asmaasu = us; kvanu = where; mahaatmaa = that great-souled Rama; gachchhati = has gone?”

अनुवादः

That illustrious and great-souled Rama, who treated us with the same reverence he paid to his own mother, where has he gone?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा सञ्चोदितो वनम् ।
परित्राता जनस्यास्य जगतः क्व नु गच्छति ॥ ५ ॥

कैकेय्या क्लिश्यमानेन राज्ञा संचोदितः वनम् । परित्राता जनस्य अस्य जगतः क्व नु गच्चति ॥ २-४१-५

‘कैकेयीके द्वारा क्लेशमें डाले गये महाराजके वन जानेके लिये कहनेपर हमलोगोंकी अथवा समस्त जगत् की रक्षा करनेवाले श्रीरघुवीर कहाँ चले जा रहे हैं? ॥ ५ ॥

कैकेयिय मूलक क्लेशदल्लि बिद्दिरुव महाराजरु वनक्कॆ होगलु हेळिदाग नम्मन्नु अथवा समस्त जगत्तन्नु रक्षिसुव श्रीरघुवरनु ऎल्लिगॆ होगुत्तिरुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. kvanu = Where; gachchhati = has he gone; paritraataa = (he) the protector; asya = of these; janasya = people; jagataH = and the world; samachoditaH = driven; vanam = to the forest; raaG^yaa = by the king; klishyamaanena = tormented; kaikeyyaa = by Kaikeyi"

अनुवादः

“Where has he gone, he the protector of the people and the whole world, driven to the forest by the king, goaded on by Kaikeyi? ''

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो निश्चेतनो राजा जीवलोकस्य सङ्क्षयम् ।
धर्म्यं सत्यव्रतं रामं वनवासे प्रवत्स्यति ॥ ६ ॥

अहो निश्चेतनो राजा जीव लोकस्य सम्प्रियम् । धर्म्यम् सत्य व्रतम् रामम् वन वासो प्रवत्स्यति ॥ २-४१-६

‘अहो! ये राजा बड़े बुद्धिहीन हैं, जो कि जीव-जगत् के आश्रयभूत, धर्मपरायण, सत्यव्रती श्रीरामको वनवासके लिये देश निकाला दे रहे हैं’ ॥ ६ ॥

अय्यो! ई राजरु बहळ बुद्धिहीनरागिद्दारॆ. जीवजगत्तिगॆ आश्रयभूत, धर्मपरायण, सत्यव्रत, श्रीरामनन्नु वनवासक्कागि देशदिन्दले हॊरगॆ हाकिरुवनल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

6. raajaa = the king; nishchetanaH = is a senseless man. Aho = Alas! pravastyati = he has sent away from home; vanavaase = to dwell in forest; raamam = Rama; sampriyam = the very beloved man; dharmyam = the pious minded; satyavratam = strictly truthful .

अनुवादः

“Alas! In his folly, the king has banished the virtuous the beloved and the strictly truthful Rama to the forest!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
रुरुदुश्चैव दुःखार्ताः सस्वरं च विचुक्रुशुः ॥ ७ ॥

इति सर्वा महिष्यः ता विवत्साइव धेनवः । रुरुदुः चैव दुह्ख आर्ताः सस्वरम् च विचुक्रुशुः ॥ २-४१-७

इस प्रकार वे सब-की-सब रानियाँ बछड़ोंसे बिछुड़ी हुई गौओंकी तरह दुःखसे आर्त होकर रोने और उच्चस्वरसे क्रन्दन करने लगीं ॥ ७ ॥

हीगॆ अवरॆल्ल राणियरु करुवन्नु अगलिद हसुविनन्तॆ दुःखदिन्द आर्तरागि गट्टियागि आक्रन्दन माडतॊडगिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

8. iti = thus; sarvaaH = all; taaH mahishhyaH = those queens; rurudushchaiva = shed their tears; duhkhaartaaH = in grief; dhenavaH iva = like unto cows; vivatsaaH = deprived of their calves; vichukrushuH = cried out; sasvaram = in loud noise.

अनुवादः

Thus did all the queens lament, like unto cows deprived of their calves and in there affection cried out loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तमन्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा चासीत् सुदुःखितः ॥ ८ ॥

स तम् अन्तः पुरे घोरम् आर्त शब्दम् मही पतिः । पुत्र शोक अभिसम्तप्तः श्रुत्वा च आसीत् सुदुह्खितः ॥ २-४१-८

अन्तःपुरमें वह घोर आर्तनाद सुनकर पुत्रशोकसे संतप्त हुए महाराज दशरथ बहुत दुःखी हो गये ॥ ८ ॥

अन्तःपुरदल्लि नडॆयुत्तिद्द घोर आर्तनादवन्नु केळि पुत्रशोकदिन्द सन्तप्तनाद दशरथनु बहळ दुःखितनादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH mahiipatH = that king; putrashokaabhisantaptaH = profoundly afflicted by the departure of his son; aasiit = became; suduHkhitaH = increasingly depressed; shrutvaa = after hearing; tam = that; ghoram = terrible; aarta shabdam = crying sound; antaHpure = in the private apartments.

अनुवादः

Hearing those terrible crying sounds in the private apartments, the king profoundly afflicted by the departure of his son, became increasingly depressed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः ।
अकुर्वन् न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत ॥ ९ ॥
व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ।
पुत्रां प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ १० ॥

नाग्निहोत्राण्यहूयन्त नापचन् गृहमेधिनः ।
अकुर्वन्न प्रजाः कार्यं सूर्यश्चान्तरधीयत ॥ व्यसृजन् कवलान्नागा गावोवत्सान्न पाययन् ।
पुत्रं प्रथमजं लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥

न अग्नि होत्राणि अहूयन्त सूर्यः च अन्तर् अधीयत । व्यसृजन् कवलान् नागा गावो वत्सान् न पाययन् ॥ २-४१-९ व्यसृजन् कबलान्नागा गावो वत्सान्न पाययन् । पुत्रम् प्रथमजम् लब्ध्वा जननी नाभ्यनन्दत ॥ २-४१-१०

उस दिन अग्निहोत्र बंद हो गया, गृहस्थोंके घर भोजन नहीं बना, प्रजाओंने कोई काम नहीं किया, सूर्यदेव अस्ताचलको चले गये, हाथियोंने मुँहमें लिया हुआ चारा छोड़ दिया, गौओंने बछड़ोंको दूध नहीं पिलाया और पहले-पहल पुत्रको जन्म देकर भी कोई माता प्रसन्न नहीं हुई ॥ ९-१० ॥

अन्दिन दिन अग्निहोत्रगळु निन्तुहोदुवु, गृहस्थर मनॆगळल्लि अडिगॆ नडॆयलिल्ल. प्रजॆगळु याव कॆलसवन्नू माडलिल्ल. सूर्यनु अस्ताचलक्कॆ सरिदनु. आनॆगळु बायियल्लि तॆगॆदुकॊण्ड आहार बिट्टुबिट्टवु. हसुगळु करुगळिगॆ हालुणिसलिल्ल. चॊच्चलु मगु हुट्टिद्दरू याव तायियू सन्तोषपडलिल्ल.॥9-10॥

पदच्छेदः

9. agnihotraaNi = sacrificial fires; naahuuyanta = were not performed; gR^ihamethinaH = house-holders; naapachan = did not cook their food.; prajaaH = people; na aakurvan = did not do; kaaryam = (their )act .suuryashcha = even the sun antaradhiiyata = disappeared .

अनुवादः

On the departure of Rama to the forest, the sacred fires were no longer performed, no house holder prepared food, the people did not do their acts and even the sun went into eclipse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. naagaaH = Elephants; vyasR^ijan = threw out; kabalaan = the morsels of food (they had taken into their mouths ) gaavaH = Cows; na paayayan = did not give suck; vatsaan = to their calves; jananii = mother; naabhyanandata = did not rejoice; labdhvaa = for having got; putram = a son; prathamajam = born for the first time .

अनुवादः

Elephants threw out the morsels of food they had taken into their mouths. Cows did not give suck to their calves. Mother did not rejoice, for having got a son born for the first time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशङ्कुर्लोहिताङ्गश्च बृहस्पतिबुधावपि ।
दारुणाः सोममभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ ११ ॥

त्रिशन्कुर् लोहित अन्गः च बृहस्पति बुधाव् अपि । दारुणाः सोमम् अभ्येत्य ग्रहाः सर्वे व्यवस्थिताः ॥ २-४१-११

त्रिशंकु, मङ्गल, गुरु, बुध तथा अन्य समस्त ग्रह शुक्र, शनि आदि रातमें वक्रगतिसे चन्द्रमाके पास पहुँचकर दारुण (क्रूरकान्तियुक्त) होकर स्थित हो गये ॥

त्रिशङ्कु, मङ्गळ, गुरु, बुध हागू इतर समस्त ग्रहरु शुक्र, शनि मॊदलादवुगळु रात्रॆयल्लि वक्रगतियिन्द चन्द्रन बळिगॆ बन्दु दारुणरागि स्थितरादरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. trishankuH = Trisanku; lohitaaN^gashcha = Lohitanga; Brihaspati budhaavapi = Brihaspati as also Budha; sarve = all; grahaaH = planets; daaruNaaH = assumed harshness; abhyetya = got; vyavasathitaaH = stayed; samam = with the moon.

अनुवादः

Trisanku, Lohintanga, Brihaspati as also Budha and all other planets assumed a menacing aspect and got stayed with the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नक्षत्राणि गतार्चींषि ग्रहाश्च गततेजसः ।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥ १२ ॥

नक्षत्राणि गतार्चिंषि ग्रहाश्च गततेजसः ।
विशाखाश्च सधूमाश्च नभसि प्रचकाशिरे ॥

नक्षत्राणि गत अर्चीम्षि ग्रहाः च गत तेजसः । विशाखाः च सधूमाः च नभसि प्रचकाशिरे ॥ २-४१-१२

नक्षत्रोंकी कान्ति फीकी पड़ गयी और ग्रह निस्तेज हो गये । वे सब-के-सब आकाशमें विपरीत मार्गपर स्थित हो धूमाच्छन्न प्रतीत हो रहे थे ॥ १२ ॥

नक्षत्रगळु मङ्कादवु मत्तु ग्रहरु निस्तेजरादरु. अवरॆल्लरू आकाशदल्लि विपरीत मार्गदल्लि स्थितरागि मूर्छितरन्तागिद्दरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. nakshhatraaNi = Stars; gataarchiimshhi = ceased to twinkle; grahaashcha = planets; gatachetasaH = were deprived of their splendour; vishaakhaastu = The stars of Visakha; prachakaashire = appeared; nabhasi = in the heaven; sadhuumaaH = veiled in mist.

अनुवादः

Stars ceased to twinkle. Planets were deprived of their splendour. The stars of Visakha appeared in the heaven, veiled in the mist.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालिकानिलवेगेन महोदधिरिवोत्थितः ।
रामे वनं प्रव्रजिते नगरं प्रचचाल तत् ॥ १३ ॥

आकाशमें छायी हुई मेघमाला वायुके वेगसे उमड़े हुए समुद्रके समान प्रतीत होती थी । श्रीरामके वनको जाते समय वह सारा नगर जोर-जोरसे हिलने लगा (वहाँ भूकम्प आ गया) ॥ १३ ॥

आकाशदल्लि आवरिसिद मेघगळु वायुविन वेगदिन्द चदुरि समुद्रदन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. श्रीरामनु वनक्कॆ होगुव समय नगरदल्लि भूकम्पवायितु.॥13॥

पदच्छेदः

13. mahodadhiH = The great ocean; utthitaH = rose; kaalikaanilavegena = as by a speed of a long-lasting tempest; raame = (while) Rama; pravrajite = went; vanam = to the forest; tat nagaram = that city; prachachaala = was shaken.

अनुवादः

The great ocean rose, as by a speed of a long-lasting tempest. While Rama went to the forest, that city was shaken.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिशः पर्याकुलाः सर्वास्तिमिरेणेव संवृताः ।
न ग्रहो नापि नक्षत्रं प्रचकाशे न किञ्चन ॥ १४ ॥

समस्त दिशाएँ व्याकुल हो उठीं, उनमें अन्धकार-सा छा गया । न कोई ग्रह प्रकाशित होता था, न नक्षत्र ॥

समस्त दिक्कुगळु व्याकुलगॊण्डवु, अवुगळल्लि अन्धकार आवरिसितु. यावुदे ग्रह, नक्षत्रगळु प्रकाशिसुत्तिरलिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. sarvaaH = All; dishaH = the cardinal points;paryaakulaaH = having been disturbed;samvR^itaaHiva = were like covered timireNa = by darkness ; grahaaH = planets; naprakaashe = did not become visible; na = nor; nakshhatramapi = even the stars; na = nor; kimcha = any other.

अनुवादः

All the cardinal points, having been disturbed, were covered by darkness. Planets did not become visible, nor the stars nor any other thing in heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अकस्मान्नागरः सर्वो जनो दैन्यमुपागमत् ।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥ १५ ॥

अकस्मान्नागरः सर्वो जने दैन्यमुपागमत् ।
आहारे वा विहारे वा न कश्चिदकरोन्मनः ॥

अकस्मान् नागरः सर्वो जनो दैन्यम् उपागमत् । आहारे वा विहारे वा न कश्चित् अकरोन् मनः ॥ २-४१-१५

सहसा सारे नागरिक दीन-दशाको प्राप्त हो गये । किसीने भी आहार या विहारमें मन नहीं लगाया ॥ १५ ॥

सामान्यवागि ऎल्ल नागरिकरु दीनस्थितियन्नु हॊन्दिद्दरु. यारू आहार अथवा विहारद कडॆगॆ मनगॊडलिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. sarvaaH = All; janaH = the people; naagaraH = belonging to the city; akasmaat = suddenly; upaagamat = became; dainyam = apathetic. na kashchit = No one; akarot = made; manaH = mind; aahaare vaa = in either food; vihaare vaa = or in pastime.

अनुवादः

All the people of the city suddenly became apathetic. No one was interested in either food or in pastime.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोकपर्यायसन्तप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन् ।
अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम् ॥ १६ ॥

शोकपर्यायसन्तप्तः सततं दीर्घमुच्छसन् ।
अयोध्यायां जनः सर्वश्चुक्रोश जगतीपतिम् ॥

शोकपर्यायसन्तप्तः सततं दीर्घमुच्छ्वसन् । अयोध्यायाम् जनः सर्वः शुशोच जगतीपतिम् ॥ २-४१-१६

अयोध्यावासी सब लोग शोकपरम्परासे संतप्त हो निरन्तर लंबी साँस खींचते हुए राजा दशरथको कोसने लगे ॥ १६ ॥

अयोध्यानिवासि ऎल्ल जनरु शोकपरम्परॆयिन्द सन्तप्तरागि निरन्तर दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता दशरथ राजनन्नु जरॆयुत्तिद्दरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. sarvaaH = All; janaH = the people; ayodhyaayaam = in Ayodhya; shokaparyaayasamtaptaH = afflicted by grief in succession; satatam = with a perpetual;diirgham = long;uchchhvasan = sighs;shushocha = bewailed;jagatiipatim = about(the departure of)the Lord of the earth.

अनुवादः

All the people of Ayodhya, afflicted by grief in succession, heaved profound and burning sighs and bewailed about the departure of the Lord of the earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।
न हृष्टो लभ्यते कश्चित् सर्वः शोकपरायणः ॥ १७ ॥

भाष्पपर्याकुलमुखो राजमार्गगतो जनः ।
न हृष्टो लभ्यते कश्चित्सर्वः शोकपरायणः ॥

बाष्प पर्याकुल मुखो राज मार्ग गतः जनः । न हृष्टः लक्ष्यते कश्चित् सर्वः शोक परायणः ॥ २-४१-१७

सड़कपर निकला हुआ कोई भी मनुष्य प्रसन्न नहीं दिखायी देता था । सबका मुख आँसुओंसे भीगा हुआ था और सभी शोकमग्न हो रहे थे ॥ १७ ॥

रस्तॆयल्लि हॊरट याव मनुष्यनू प्रसन्ननागि काणुत्तिरलिल्ल. ऎल्लर मुख कण्णीरिनिन्द ऒद्दॆयागित्तु. ऎल्लरू शोकमग्नरागिद्दरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. janaH = The people; raajamaarga gataH = in the king’s way; bhaashhpa paryaakula mukhaH = were having distressed faces filled with tears. nakashchit = No one; lakshhyate = appeared; hR^ishhTaH = rejoicing.sarvaaH = All; shoka paraayaNaH = were possessed by grief.

अनुवादः

The people in the king’s way were wearing distressed faces filled with tears. No one appeared rejoicing. All were possessed by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वाति पवनः शीतो न शशी सौम्यदर्शनः ।
न सूर्यस्तपते लोकं सर्वं पर्याकुलं जगत् ॥ १८ ॥

न वाति पवनः शीतः न शशी सौम्य दर्शनः । न सूर्यः तपते लोकम् सर्वम् पर्याकुलम् जगत् ॥ २-४१-१८

शीतल वायु नहीं चलती थी । चन्द्रमा सौम्य नहीं दिखायी देता था । सूर्य भी जगत् को उचित मात्रामें ताप या प्रकाश नहीं दे रहा था । सारा संसार ही व्याकुल हो उठा था ॥ १८ ॥

शीतलवायु बीसुत्तिरलिल्ल. चन्द्रनु सौम्यनागि काणुत्तिरलिल्ल. सूर्यनू कूड जगत्तिगॆ साकष्टु प्रकाश अथवा ताप कॊडुत्तिरलिल्ल. इडी जगत्ते व्याकुलवागित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. pavanaH = The wind;na vaati = was not blowing; shiitaH = coolly; shashii = The moon; na = did not; soumyadarshanaH = appear beneficient; suuryaH = the sun; na tapate = did not give out warmth; lokam = to the earth.sarvam = The entire; jagat = world; paryaakulam = was in disorder.

अनुवादः

The wind was not blowing coolly. The moon did not appear beneficient. The sun did not give out warmth to the earth. The entire world was in disorder

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनर्थिनः सुताः स्त्रीणां भर्तारो भ्रातरस्तथा ।
सर्वे सर्वं परित्यज्य राममेवान्वचिन्तयन् ॥ १९ ॥

अनर्थिनः सुताः स्त्रीणाम् भर्तारः भ्रातरः तथा । सर्वे सर्वम् परित्यज्य रामम् एव अन्वचिन्तयन् ॥ २-४१-१९

बालक माँ-बापको भूल गये । पतियोंको स्त्रियोंकी याद नहीं आती थी और भाई भाईका स्मरण नहीं करते थे—सभी सब कुछ छोड़कर केवल श्रीरामका ही चिन्तन करने लगे ॥ १९ ॥

मक्कळु तन्दॆ-तायियरन्नु मरॆतुहोदवु. पतिगळिगॆ पत्नियर नॆनपे आगिलिल्ल. अण्ण-तम्मन्दिरु परस्पर मरॆतुहोदरु. ऎल्लरू ऎल्लवन्नू बिट्टु केवल श्रीरामन चिन्तनॆ मात्र माडतॊडगिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sutaaH = Sons; bhartaaraH husbands; anarthinaH = did not ask for; striiNaam = the women; tathaa = and; bhraataraH = brothers; anarthinaH = did not enquire (of their sisters); sarve = all; parityajaya = gave up; sarvam = everything; anvachintayan = thinking of; raamam eva = Rama alone.

अनुवादः

Sons did not ask for their mothers and husbands did not ask for their wives. Brothers did not enquire about their sisters. All gave up every thing and thought of Rama alone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः ।
शोकभारेण चाक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे ॥ २० ॥

ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढचेतसः ।
शोकभारेण चक्रान्ताः शयनं नैव भेजिरे ॥

ये तु रामस्य सुहृदः सर्वे ते मूढ चेतसः । शोक भारेण च आक्रान्ताः शयनम् न जुहुस् तदा ॥ २-४१-२०

जो श्रीरामके मित्र थे, वे सब तो और भी अपनी सुध-बुध खो बैठे थे । शोकके भारसे आक्रान्त होनेके कारण वे रातमें सोयेतक नहीं ॥ २० ॥

श्रीरामन मित्ररागिद्दवरॆल्लरू इन्नू हॆच्चु बुद्धिगॆट्टन्तादरु. शोकभारदिन्द आक्रान्तराद कारण अवरु रात्रियल्लि मलगलू इल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. tadaa = Then; raamasya = Rama’s; ye = which; suhrudaH = ownfriends; te sarve = all of them; muudhachetasaH = bewildered in mind; aakraantaaH = overwhelmed; shoka bhaareNa = by the weight of their agony; na jahuH: did not abandon; shayanam = their beds.

अनुवादः

Then, all of Rama’s own friends were bewildered in mind and the weight of their agony overwhelmed them. They did not leave their beds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना
पुरन्दरेणेव मही सपर्वता ।
चचाल घोरं भयशोकदीपिता
सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥ २१ ॥

ततस्त्वयोध्या रहिता महात्मना
पुरन्दरेणेव मही सपर्वता ।
चचाल घोरं भयशोकपीडिता
सनागयोधाश्वगणा ननाद च ॥

ततः तु अयोध्या रहिता महात्मना । पुरंदरेण इव मही सपर्वता । चचाल घोरम् भय भार पीडिता । सनाग योध अश्व गणा ननाद च ॥ २-४१-२१

इस प्रकार सारी अयोध्यापुरी श्रीरामसे रहित होकर भय और शोकसे प्रज्वलित-सी होकर उसी प्रकार घोर हलचलमें पड़ गयी, जैसे देवराज इन्द्रसे रहित हुई मेरु-पर्वतसहित यह पृथ्वी डगमगाने लगती है । हाथी, घोड़े और सैनिकोंसहित उस नगरीमें भयंकर आर्तनाद होने लगा ॥

ई प्रकार इडी अयोध्यॆयु श्रीरामनिन्द रहितवागि भय मत्तु शोकदिन्द प्रज्वलितदन्तागि देवेन्द्रनिन्द रहितवाद मेरुपर्वत सहित ई इडी पृथिवियु नडुगुवन्तॆ नडुगितु. आनॆ, कुदुरॆ, सैनिकर सहित आ नगरदल्लि भयङ्कर आर्तनाद आगतॊडगितु.॥21॥

पदच्छेदः

21. tataH = Thereafter; ayodhyaa = the city of Ayodhya; rahitaa = bereft of; mahaatmanaa = the great souled Rama; mahiiva = like the earth; saparvataa = with mountains; rahitaa = abandoned by; purandhareNa = Indra; the lord of rain; chachaala = was shaken;ghoram = terribly;bhaya shoka piiditaa = afflicted by fear and grief;sanaagayodhaashvagaNaaH = the city filled with elephants; warriors and horses;nanaadacha = made a roaring sound.

अनुवादः

Afflicted by fear and grief, the earth with its mountains, deprived of that great souled Rama, suffered a terrible convulsion, as when it is abandoned by Indra the lord of rain, and a great uproar reigned in the city which was filled with elephants, warriors and horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें इकतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥41॥