०४० जनाक्रोशः

40. सीता, राम और लक्ष्मणका दशरथकी परिक्रमा करके कौसल्या आदिको प्रणाम करना, सुमित्राका लक्ष्मणको उपदेश, सीतासहित श्रीराम और लक्ष्मणका रथमें बैठकर वनकी ओर प्रस्थान, पुरवासियों तथा रानियोंसहित महाराज दशरथकी शोकाकुल अवस्था

अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ १ ॥

अथ रामः च सीता च लक्ष्मणः च कृत अन्जलिः । उपसम्गृह्य राजानम् चक्रुर् दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ २-४०-१

तदनन्तर राम, लक्ष्मण और सीताने हाथ जोड़कर दीनभावसे राजा दशरथके चरणोंका स्पर्श करके उनकी दक्षिणावर्त परिक्रमा की ॥ १ ॥

बळिक सीता-राम-लक्ष्मणरु कैमुगिदुकॊण्डु दीनभावदिन्द दशरथन कालुगळन्नु मुट्टि नमस्करिसि प्रदक्षिणॆ माडिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; raamashcha = Rama; seetaacha = Seetha; lakshmaNascha = as Lakshmana; diinaaH = who felt miserable; upasamgR^ihya = bowed down by touching the feet; raajaanam = of the king; pradakshhiNam chakruH = went round him clockwise; kR^itaanjaliH = with joined palms.

अनुवादः

Then, Rama Seetha and Lakshmana, who felt miserable, bowed down by touching the feet of the king and went round him clockwise with joined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सह सीतया ।
राघवः शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ २ ॥

तम् च अपि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह । राघवः शोक सम्मूढो जननीम् अभ्यवादयत् ॥ २-४०-२

उनसे विदा लेकर सीतासहित धर्मज्ञ रघुनाथजीने माताका कष्ट देखकर शोकसे व्याकुल हो उनके चरणोंमें प्रणाम किया ॥ २ ॥

तन्दॆयिन्द बीळ्कॊण्डु सीतासहित धर्मज्ञ रघुनाथनु मातॆय कष्टवन्नु नोडि शोकाकुलनागि आकॆय चरणगळिगॆ वन्दिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. samanujJNaH = after taking leave; tam = of Dasaratha; raaghavaH = Rama; dharmaJNaH = who know what is right; siitayaasaha = along with seetha; abhyavaadayat = bowed; jananiim = to his mother Kausalya; shokasammuudhaH = stupefied by sorrow.

अनुवादः

After taking leave of Dasaratha, Rama who knew what is right and stood confounded by sorrow, bowed along with Seetha to Kausalya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यामभ्यवादयत् ।
अपि मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ ३ ॥

अन्वक्षम् लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्याम् अभ्यवादयत् । अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ २-४०-३

श्रीरामके बाद लक्ष्मणने भी पहले माता कौसल्याको प्रणाम किया, फिर अपनी माता सुमित्राके भी दोनों पैर पकड़े ॥ ३ ॥

श्रीरामन बळिक लक्ष्मणनू मॊदलु कौसल्यॆगॆ वन्दिसि मत्तु तन्न तायि सुमित्रॆय कालिगॆ बिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. anvakshham = Immediately following; bhraatuH = his brother; lakshhmanaH = Lakshmana; abhyavaadayat = bowed; kausalyaam = to Kausalya; atha = then; punaH = again; jagraaha = clasped; charaNau = the feet; sumitraayaaH = of Sumintra; maatuH = his mother.

अनुवादः

Immediately following his brother, Lakshmana too bowed to Kausalya, then clasped the feet of his mother Sumitra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूर्ध्न्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ ४ ॥

तम् वन्दमानम् रुदती माता सौमित्रिम् अब्रवीत् । हित कामा महा बाहुम् मूर्ध्नि उपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ २-४०-४

अपने पुत्र महाबाहु लक्ष्मणको प्रणाम करते देख उनका हित चाहनेवाली माता सुमित्राने बेटेका मस्तक सूँघकर कहा— ॥ ४ ॥

तन्न मग महाबाहु लक्ष्मणनु नमस्करिसुवुदन्नु नोडि अवन हितवन्नु बयसुव मातॆ सुमित्रॆयु मगन शिरस्सन्नु आघ्राणिसि हेळिदळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. upaaghraaya = smelling; muurdhani = the head; lakshmaNam = of Lakshmana; mahaabaahum = the mighty armed; vandamaanam = who was saluting her; maataa = his mother; hitakaamaa = who wished well of him; abraviit = spoke; rudatii = weeping; soumitrim = to that son of hers.

अनुवादः

Smelling (as a token of affection) the head of Lakshmana mighty armed, who was saluting her, his mother Sumitra who wished well of him, spoke weepin, to that son of her ( as follows)

स्रोतः: valmikiramayan.net

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ ५ ॥

सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तः सहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥

सृष्टः त्वम् वन वासाय स्वनुरक्तः सुहृज् जने । रामे प्रमादम् मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्चति ॥ २-४०-५

‘वत्स! तुम अपने सुहृद् श्रीरामके परम अनुरागी हो, इसलिये मैं तुम्हें वनवासके लिये विदा करती हूँ । अपने बड़े भाईके वनमें इधर-उधर जाते समय तुम उनकी सेवामें कभी प्रमाद न करना ॥ ५ ॥

वत्स! नीनु सुहृद श्रीरामन परम अनुरागियागिरुवॆ, अदक्कागि नानु निन्नन्नु वनवासक्कागि बीळ्कॊडुत्तिद्देनॆ. निन्नण्णनु वनदल्लि अत्त-इत्त होगुवाग अवन सेवॆयल्लि नीनु ऎन्दू प्रमाद माडदिरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. svanuraktaH = highly fond; suhR^ijjane = of your kinsman Rama; tvam = you; sR^ishhTaH = have been permitted(by me); vanavaasaaya = to dwell in the forest; putra = Oh son! maa karshhiiH = do not; pramaadam = neglect; bhraatari = your half-brother; raame = Rama; gachchhati = who is going ( to the forest)

अनुवादः

“Highly fond of your kinsman Rama, you have been pemitted (by me) to dwell in the forest(with your eldest half-brother). Do not neglect your half-brother). Do not neglect your half-brother Rama, who is going to the forest, my son!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ ६ ॥

व्यसनी वा समृद्धो वा गतिर् एष तव अनघ । एष लोके सताम् धर्मः यज् ज्येष्ठ वशगो भवेत् ॥ २-४०-६

‘ये संकटमें हों या समृद्धिमें, ये ही तुम्हारी परम गति हैं । निष्पाप लक्ष्मण! संसारमें सत्पुरुषोंका यही धर्म है कि सर्वदा अपने बड़े भाईकी आज्ञाके अधीन रहें ॥

सङ्कटविरली, समृद्धियागिरली रामने निनगॆ परमगतियागिरुवनु. निष्पाप लक्ष्मण! जगत्तिनल्लि सर्वदा तन्न अण्णन आज्ञॆयल्ले इरुवुदे सत्पुरुषर धर्मवागिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. anagha = “Oh; sinless one! vysaniivaa = whether in adversity; samR^iddhovaa = or in riches; eshhaH = he alne; gatiH = is refuge; tava = to you; tava = to you; bhave yat = it should become; dharmaH = code of conduct; sataam = of the virtuous; loka = in the world; eshhaH = that; jyeshhThavashagaH = younger brother should be subject to the control of his elder brother.”

अनुवादः

“Oh, sinless one! Whether in adversity or in riches, he alone is refugee to you. It should become the code of conduct in the world, that younger brother should be subject to the control of his elder brother.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु हि ॥ ७ ॥

इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागोमृधेषु च ॥

इदम् हि वृत्तम् उचितम् कुलस्य अस्य सनातनम् । दानम् दीक्षा च यज्ञेषु तनु त्यागो मृधेषु च ॥ २-४०-७

‘दान देना, यज्ञमें दीक्षा ग्रहण करना और युद्धमें शरीर त्यागना—यही इस कुलका उचित एवं सनातन आचार है’ ॥ ७ ॥

दान माडुवुदु, यज्ञदल्लि दीक्षाग्रहण मत्तु युद्धदल्लि शरीरवन्नु त्यजिसुवुदु - इदे ई कुलद उचित हागू सनातन आचारवागिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. idam = this; vR^ittamhi = is ideed a practice; uchitam = right; sanaatanam = from ancient times; kulasya = in your race; daanam = of making gifts; diikshhaacha = of dedicating oneself to; yajJNeshhu = performance of sacrificial rites; tanutyaagaH cha = and of forsaking the body; mR^idheshhu = in battles.

अनुवादः

“It is indeed a practice right from ancient times in your race, to make gifts, to dedicate onself to performance of sacrificial rites and to foresake one’s body to fight battles.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ ८ ॥

लक्स्मणम् त्वेवम्क्त्वा सा संसिद्धम् प्रियराघवम् । सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ २-४०-८

अपने पुत्र लक्ष्मणसे ऐसा कहकर सुमित्राने वनवासके लिये निश्चित विचार रखनेवाले सर्वप्रिय श्रीरामचन्द्रजीसे कहा—‘बेटा! जाओ, जाओ (तुम्हारा मार्ग मङ्गलमय हो) ।’ इसके बाद वे लक्ष्मणसे फिर बोलीं— ॥ ८ ॥

तन्न पुत्र लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि सुमित्रॆयु वनवासक्कागि निश्चित विचारवुळ्ळ सर्वप्रिय रामचन्द्रनल्लि हेळिदळु - मगु! होगु, होगु. निन्न दारि मङ्गलमयवागलि. मत्तॆ लक्ष्मणनल्लि पुनः हेळिदळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. evam = thus; uktvaa = speaking; lakshhmanam = to Lakshmana; samsiddham = who was in readiness (to leave the forest); priya raaghavam = and who loved Rama dearly; saa = that; sumitraa = Sumitra; punaH = punaH = again and again; uvaacha = said; tam = to him; iti = thus; gachchha = “fare forth!”

अनुवादः

Thus speaking to Lakshmana, who was in readiness to leave the forest and who loved Rama dearly, Sumitra repeatedly said to him, “fare forth, fare forth!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विद्धि गच्छ तात यथासुखम् ॥ ९ ॥

रामम् दशरथम् विद्धि माम् विद्धि जनक आत्मजाम् । अयोध्याम् अटवीम् विद्धि गच्च तात यथा सुखम् ॥ २-४०-९

‘बेटा! तुम श्रीरामको ही अपने पिता महाराज दशरथ समझो, जनकनन्दिनी सीताको ही अपनी माता सुमित्रा मानो और वनको ही अयोध्या जानो । अब सुखपूर्वक यहाँसे प्रस्थान करो’ ॥ ९ ॥

मगु! नीनु श्रीरामनन्ने तन्न तन्दॆ दशरथनॆन्दु तिळि. जनकनन्दिनी सीतॆयन्ने निन्न तायि ऎन्दु तिळि. वनवन्ने अयोध्यॆयॆन्दु तिळि. ईग सुखवागि इल्लिन्द हॊरडु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vidhdhhi = know; raamam = Rama; dasharatham = to be Dasaratha; vidhdhhi = look upon; janakaatmajaam = Seetha the daughter of Janaka; maam = as myself; vidhdhhi = consider; aTaviim = forest; ayodhyaam = as Ayodhya; gachchha = depart; yathaasukham = happily; taata = my son!

अनुवादः

“Know Rama to be Dasaratha. Look upon Seetha the daughter of Janaka as myself. Consider the forest as Ayodhya and depart happily, my son!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥१० ॥

ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थम् प्रान्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् । विनीतः विनयज्ञः च मातलिर् वासवम् यथा ॥ २-४०-१०

इसके बाद जैसे मातलि इन्द्रसे कोई बात कहते हैं, उसी प्रकार विनयके ज्ञाता सुमन्त्रने ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामसे विनयपूर्वक हाथ जोड़कर कहा— ॥ १० ॥

अनन्तर मातलियु इन्द्रनल्लि एनो हेळुवन्तॆये विनयवन्नु बल्ल सुमन्त्रनु ककुत्स्थ कुलभूषण श्रीरामनल्लि विनयदिन्द कैमुगिदु हेळिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tataH = then; sumantraH = Sumantra; viniitaH = the humble man; vinayajJNashcha = who was aware of humility; praaJNjaliH = with joined palms; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; kaakutthsam = to Rama; vaasavam yathaa = as to Indra (ruler of gods) maatalih = Matali(charioteer of Indra)

अनुवादः

Then, Sumantra the humble man, who was aware of humility, joined his palms and spoke these words to Rama even as Matali(charioteer of Indra) would to Indra (the ruler of gods).

स्रोतः: valmikiramayan.net

रथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥ ११ ॥

रथामारोह भद्रं ते राजपुत्रमहायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसे ॥

रथम् आरोह भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः । क्षिप्रम् त्वाम् प्रापयिष्यामि यत्र माम् राम वक्ष्यसि ॥ २-४०-११

‘महायशस्वी राजकुमार श्रीराम! आपका कल्याण हो । आप इस रथपर बैठिये । आप मुझसे जहाँ कहेंगे, वहीं मैं शीघ्र आपको पहुँचा दूँगा ॥ ११ ॥

महायशस्वी राजकुमार श्रीराम! निमगॆ मङ्गळवागलि. नीवु रथदल्लि कुळितुकॊळ्ळि. नीवु ननगॆ हेळुवल्लिगॆ निम्मन्नु करॆदुकॊण्डु होगुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. aaroha = “mount; ratham = the chariot; mahaayashaH = oh; the highly illustrious; raajaputra = prince! bhadram = may al be well; te = with you! praapayishhyaami = I shall take; tvaam = you; kshhipram = speedily; yatra = wherever; vakshhyasi = you tell”

अनुवादः

“Mount the chariot, oh the highly illustrious prince! May all be well with you! I shall take you speedily, wherever you direct me to go.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्या प्रचोदितः ॥ १२ ॥

चतुर् दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया । तानि उपक्रमितव्यानि यानि देव्या असि चोदितः ॥ २-४०-१२

‘आपको जिन चौदह वर्षोंतक वनमें रहना है, उनकी गणना आजसे ही आरम्भ हो जानी चाहिये; क्योंकि देवी कैकेयीने आज ही आपको वनमें जानेके लिये प्रेरित किया है’ ॥ १२ ॥

हदिनाल्कु वर्षगळ निम्म वनवासद गणनॆ इन्दिनिन्दले प्रारम्भवागबेकु; एकॆन्दरॆ देवी कैकेयियु इन्दे निमगॆ काडिगॆ होगलु प्रेरेपिसिरुवळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tvayaa = by you; vastavyaani = to be resided; vane = in the forest; chaturdasha = for fourteen; varshhaaNi = years; yaani = which years; choditaH asi = were directed to you; devyaa = by the queen; taani = those; upakramitavyaani = are considered to have commenced

अनुवादः

“you have to reside in the forest for fourteen years. Those years, as directed by the queen, are to be considered having commenced.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥ १३ ॥

तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
अरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥

तम् रथम् सूर्य सम्काशम् सीता हृष्टेन चेतसा । आरुरोह वर आरोहा कृत्वा अलम्कारम् आत्मनः ॥ २-४०-१३

तब सुन्दरी सीता अपने अङ्गोंमें उत्तम अलंकार धारण करके प्रसन्न चित्तसे उस सूर्यके समान तेजस्वी रथपर आरूढ़ हुईं ॥ १३ ॥

आग सुन्दरी सीतॆयु उत्तम ऒडवॆगळन्नु धरिसिकॊण्डु प्रसन्नचित्तदिन्द आ सूर्यसदृश तेजस्वी रथदल्लि आरूढळादळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kR^itvaa = having; alamkaaram = adorned; aatmanaH = herself; siitaa = Seetha; varaarohaa = with her comely buttocks; aaruroha = mounted; hR^ishhTena = with a delighted; chetasaa = mind; ta ratham = that chariot; surya samkaasham = which was shining like the sun.

अनुवादः

Having adorned herself, Seetha with her comely buttocks, mounted with a delighted mind, that chariot which was shining like the sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनवासं हि सङ्ख्याय वासांस्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ १४ ॥

तथैव आयुध जातानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च । रथ उपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत् ॥ २-४०-१४

पतिके साथ जानेवाली सीताके लिये उनके श्वशुरने वनवासकी वर्षसंख्या गिनकर उसके अनुसार ही वस्त्र और आभूषण दिये थे ॥ १४ ॥

पतिय जॊतॆगॆ होगुत्तिरुव सीतॆगागि आकॆय मावनवरु वनवासद वर्षगळन्नु ऎणिसि अदक्कनुसारवागिये बट्टॆ, ऒडवॆगळन्नु कॊट्टिद्दरु.॥14॥

पदच्छेदः

14. atho = thereafter; raamalakshhmaNau = Rama and Lakshmana; bhraatarau = the brothers; tuurNam = quickly; aaruruhatuH = mounted; tam = that chariot; jvalasamkaasham = which was resplendent like fire; chaamiikara vibhuushhitam = and decked with gold.

अनुवादः

Thereafter, Rama and Lakshmana the brothers quickly mounted that chariot, which was replendent like fire and decked with gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च यत् ॥ १५ ॥

तथैवायुधजातानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रविन्यस्य सचर्म कठिनं च तत् ॥

वनवासम् हि सम्ख्यय वासांस्याभरणानि च । भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ २-४०-१५

इसी प्रकार महाराजने दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मणके लिये जो बहुत-से अस्त्र-शस्त्र और कवच प्रदान किये थे, उन्हें रथके पिछले भागमें रखकर उन्होंने चमड़ेसे मढ़ी हुई पिटारी और खन्ती या कुदारी भी उसीपर रख दी ॥ १५ ॥

ई प्रकार महाराजनु इब्बरू सहोदर राम-लक्ष्मणरिगागि अनेक अस्त्र-शस्त्र, कवचादिगळन्नु कॊट्टिद्दनु, अवन्नू रथद हिम्भागदल्लि इरिसि, चर्मदिन्द सुत्तिद मङ्करि मत्तु गुद्दलि इवन्नू रथदल्लि इरिसलायितु.॥15॥

पदच्छेदः

15. siitaayai = for Seetha; anugachchhantyai = who was accompanying; bhartaaram = her husband; shvashuraH = the father in law(Dasaratha); dadau = gave away; vaasaamsi = garments; aabharaNaanicha = and jewellery; samkhyaaya = taking into enumeration; vana vaasam = her stay in the forest.

अनुवादः

For Seetha who was accompanying with her husband, Dasaratha gave away garments and jewellery, taking into consideration the period for which she had to stay in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम् ।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ १६ ॥

इसके बाद दोनों भाई श्रीराम और लक्ष्मण उस अग्निके समान दीप्तिमान् सुवर्णभूषित रथपर शीघ्र ही आरूढ़ हो गये ॥ १६ ॥

अनन्तर राम-लक्ष्मणरु आ अग्नियन्तॆ हॊळॆयुव सुवर्णभूषित रथदल्लि आरूढरादरु.॥16॥

सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा रथमचोदयत् ।
सुमन्त्रः सम्मतानश्वान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥ १७ ॥

जिनमें सीताकी संख्या तीसरी थी, उन श्रीराम आदिको रथपर आरूढ़ हुआ देख सारथि सुमन्त्रने रथको आगे बढ़ाया । उसमें जुते हुए वायुके समान वेगशाली उत्तम घोड़ोंको हाँका ॥ १७ ॥

श्रीरामने आदि मूवरु रथारूढरागिरुवुदन्नु नोडि सुमन्त्रनु वायुवेगदन्तॆ वेगशालि उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद्द रथवन्नु मुन्नडॆसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

16; 17. tathaiva = In like manner; bhraatR^ithyaam = for the brother; aayudha; pratinyasya = keeping; jaalaani = the sets of weapons; kavachaanicha = armour; kaThinamcha = of hard make; sacharma = with leather = cover; rathopasthe = in the middle of the chariot; sumantraH = Sumantra; dR^ishhTvaa = saw; sitaatR^itiiyaan = the three of whom Seetha constituted the third; aaruudhaan = mounted; aachodayat = drove; dhR^ishhTam = quickly; ashvaan = the horses; sammataan = which were highly admired; jave = with swiftness; vaaynvega samaan = like velocity of wind.

अनुवादः

Even so for the two brothers, keeping the sets of weapon, an armour of hard make with leather-cover in the midst of the chariot, Sumantra saw the three of whom Seetha constituted the third mounted and quickly drove the horses which were highly admired, with their swiftness resembling the velocity of wind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्च्छा बलमूर्च्छा जनस्य च ॥ १८ ॥

प्रयाते तु महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च ॥

प्रयाते तु महा अरण्यम् चिर रात्राय राघवे । बभूव नगरे मूर्च्चा बल मूर्च्चा जनस्य च ॥ २-४०-१८

जब श्रीरामचन्द्रजी सुदीर्घकालके लिये महान् वनकी ओर जाने लगे, उस समय समस्त पुरवासियों, सैनिकों तथा दर्शकरूपमें आये हुए बाहरी लोगोंको भी मूर्च्छा आ गयी ॥ १८ ॥

श्रीरामचन्द्रनु दीर्घ कालक्कागि महारण्यद कडॆगॆ होगतॊडगिदाग समस्त पुरवासिगळु, सैनिकरु हागू दर्शकरागि बन्दिरुव जनरु मूर्छितरन्तादरु.॥18॥

पदच्छेदः

18.raaghave = Rama; pratiyaate = after departing; mahaaraNye = to the great forest; chiraraatraaya = for a long term; muurchchhaa = unconsciousness; babhuuva = prevailed; nagare = in the city; balamuurchchhaacha = (there was) faintness in strength; janasya = of people.

अनुवादः

Rama after departing to the great forest for a long term, unconsciousness prevailed in the city. There was faintness in the strength of people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।
हयसिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ १९ ॥

तत् समाकुलसम्भ्रातं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।
हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥

तत् समाकुल सम्भ्रान्तम् मत्त सम्कुपित द्विपम् । हय शिन्जित निर्घोषम् पुरम् आसीन् महा स्वनम् ॥ २-४०-१९

उस समय सारी अयोध्यामें महान् कोलाहल मच गया । सब लोग व्याकुल होकर घबरा उठे । मतवाले हाथी श्रीरामके वियोगसे कुपित हो उठे और इधर-उधर भागते हुए घोड़ोंके हिनहिनाने एवं उनके आभूषणोंके खनखनानेकी आवाज सब ओर गूँजने लगी ॥ १९ ॥

आग इडी अयोध्यॆयल्लि कोलाहलवॆद्दितु. ऎल्लरू व्याकुलरागि गाबरिगॊण्डरु. मत्तगजगळु श्रीरामन वियोगदिन्द कुपितवागि अत्त-इत्त ओडुव, कुदुरॆगळ हेषारव हागू आभूषणगळ खणखण त्कारद ध्वनिगळु ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसिदवु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tat puram = that city; aasiit = became; aakula sambhraantam = filled with flurry; matta sankupita dvipam = with its elephants intoxicated in rut and highly excited (as they were) layashiNjita nirghoshham = resonant with tinkling of ornaments of horses

अनुवादः

The city( of Ayodhya) is filled with flurry, with its elephants intoxicated in rut and highly excited and resonant with tinkling of ornaments of horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्तः सलिलं यथा ॥ २० ॥

ततः सबाल वृद्धा सा पुरी परम पीडिता । रामम् एव अभिदुद्राव घर्म आर्तः सलिलम् यथा ॥ २-४०-२०

अयोध्यापुरीके आबाल वृद्ध सब लोग अत्यन्त पीड़ित होकर श्रीरामके ही पीछे दौड़े, मानो धूपसे पीड़ित हुए प्राणी पानीकी ओर भागे जाते हों ॥ २० ॥

बिसिलिन तापदिन्द कङ्गॆट्ट प्राणिगळु नीरिन कडॆगॆ ओडुवन्तॆ अयोध्यॆय आबालवृद्ध ऎल्ल जनरु अत्यन्त पीडितागि श्रीरामन हिन्दॆ ओडतॊडगिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = thereafter; saa purii = that city; sabaala vR^iddhaa = including the youngsters and the old; parama piiDitaa = stricken with; extreme agony; abhidudraava = ran towards; raamam eva = Rama alone; salilam yathaa = like towards water; gharmaartah = the one afflicted with heat (of the sun).

अनुवादः

That city, including the youngsters and the old, stricken with extreme agony, ran towards Rama alone, in the same way as the one afflicted with heat of the sun rushes towards water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिःस्वनाः ॥ २१ ॥

पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखाः सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः ॥

पार्श्वतः पृष्ठतः च अपि लम्बमानाः तत् उन्मुखाः । बाष्प पूर्ण मुखाः सर्वे तम् ऊचुर् भृश दुह्खिताः ॥ २-४०-२१

उनमेंसे कुछ लोग रथके पीछे और अगल-बगलमें लटक गये । सभी श्रीरामके लिये उत्कण्ठित थे और सबके मुखपर आँसुओंकी धारा बह रही थी । वे सब-के-सब उच्चस्वरसे कहने लगे— ॥ २१ ॥

अवरल्लि कॆलवरु रथद हिन्दॆ मत्तु अक्क-पक्कगळल्लि जोतुबिद्दरु. ऎल्लरू श्रीरामनिगागि उत्कण्ठितरागिद्दु, ऎल्लर मुखगळल्लि कण्णीरधारॆ हरियुत्तित्तु. अवरॆल्लरू गट्टियागि हेळतॊडगिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. lambaamaanaaH = having down toards; paarshvataH = sides; pR^ishhThatashchaiva = and back; sarve = all those people; tadanmukhaaH = with their faces turned towards him; bhaashhpapuurNamukhaaH = with their faces filled with tears; bhR^ishanisvanaah = with loud voices; uuchuH = said; tam = to him(Sumantra)

अनुवादः

Having down towards sides and back of the chariot with their faces turned towards Rama and with their faces filled with tears, all those people said with loud voices to Sumantra thus:

स्रोतः: valmikiramayan.net

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ २२ ॥

संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दशं नोभविष्यति ॥

सम्यच्च वाजिनाम् रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः । मुखम् द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शम् नो भविष्यति ॥ २-४०-२२

‘सूत! घोड़ोंकी लगाम खींचो । रथको धीरे-धीरे ले चलो । हम श्रीरामका मुख देखेंगे; क्योंकि अब इस मुखका दर्शन हमलोगोंके लिये दुर्लभ हो जायगा ॥ २२ ॥

सूतने! कुदुरॆगळ लगामु ऎळॆ, रथवन्नु निधानवागि नडॆसु. नावु श्रीरामन मुखवन्नु नोडुवॆवु; एकॆन्दरॆ इन्नु ई मुखद दर्शन नमगॆ दुर्लभवागुवुदु.॥22॥

पदच्छेदः

22. suuta = Oh; Charioteer! samayachchha = hold in; rashmiin = the reins; vaajinaam = of the horses; yaahi = (and) go; shanaiH shanaiH = slowly and slowly; drakshhyaamaH = we would behold; mukham = the face; raamasya = Rama; bhavishhyati = which would be; durdarsham = difficult to behold; saH = for us.

अनुवादः

“Hold in the reins of the horses and go slowly and slowly, Oh charioteer! We would behold the face of Rama, which would be henceforth difficult to behold for us”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद् देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ २३ ॥

आयसम् हृदयम् नूनम् राम मातुर् असंशयम् । यद् देव गर्भ प्रतिमे वनम् याति न भिद्यते ॥ २-४०-२३

निश्चय ही श्रीरामचन्द्रजीकी माताका हृदय लोहेका बना हुआ है, इसमें तनिक भी संशय नहीं है । तभी तो देवकुमारके समान तेजस्वी पुत्रके वनकी ओर जाते समय फट नहीं जाता है ॥ २३ ॥

खण्डितवागि श्रीरामन तायिय हृदय कब्बिणदिन्द माडिदॆ, इदरल्लि संशयवे इल्ल. आद्दरिन्दले देवकुमारनन्तह तेजस्वी पुत्रनु काडिगॆ होगुवाग ऒडॆदुहोगिल्ल.॥23॥

पदच्छेदः

23. hR^idayam = the heart; raama maatuH = of Rama’s mother(Kausaly) nuunam = surely asamshayam = undoubtedely; aayasam = is made of iron; yat = since; na bhidyat = it does not get broken; deva garbha pratime = (when) Rama resembling an affspring of gods; yaati = is going; vanam = to the forest.

अनुवादः

“The heart of Rama’s mother(Kausalya) is surely and undoubtedly made of iron, since it does not get broken when Rama resembling an offspring of gods is going to the forest”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ २४ ॥

कृत कृत्या हि वैदेही चाया इव अनुगता पतिम् । न जहाति रता धर्मे मेरुम् अर्क प्रभा यथा ॥ २-४०-२४

‘विदेहनन्दिनी सीता कृतार्थ हो गयीं; क्योंकि वे पतिव्रत-धर्ममें तत्पर रहकर छायाकी भाँति पतिके पीछे-पीछे चली जा रही हैं । वे श्रीरामका साथ उसी प्रकार नहीं छोड़ती हैं, जैसे सूर्यकी प्रभा मेरुपर्वतका त्याग नहीं करती है ॥ २४ ॥

विदेहनन्दिनी सीतॆयु कृतार्थळादळु; एकॆन्दरॆ अवळु पातिव्रत्यधर्मदल्लि तत्परळागि नॆरळिनन्तॆ पतिय हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुत्तिरुवळु. सूर्यन प्रभॆ मेरुपर्वतवन्नु त्यजिसदन्तॆ अवळु श्रीरामनन्नु अनुसरिसुत्तिरुवळु.॥24॥

पदच्छेदः

24. vaidehii = Seetha (the princess of Videha kingdom) kR^ita kR^ityaa = has done what ought to be done; anugataa = by going after; chhayaiva = like a shadow; rataa = delighted; dharme = in virtue; na jahaati = does not leave; patim = her husband; yathaa meru = like Mount Meru; arka prabhaa = the efflugence of the sun.

अनुवादः

“Seetha(the princess of Videha kingdom) has done what ought to be done, by going along with him like a shadow, delighted in virtue as she was and does not leave her husband in the same way as Mount Meru does not leave the efflugence of sun”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो लक्ष्मण सिद्धार्थः सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ २५ ॥

अहो लक्ष्मण सिद्ध अर्थः सतताम् प्रिय वादिनम् । भ्रातरम् देव सम्काशम् यः त्वम् परिचरिष्यसि ॥ २-४०-२५

‘अहो लक्ष्मण! तुम भी कृतार्थ हो गये; क्योंकि तुम सदा प्रिय वचन बोलनेवाले अपने देवतुल्य भाईकी वनमें सेवा करोगे ॥ २५ ॥

आहा लक्ष्मण! नीनू कृतार्थनादॆ; एकॆन्दरॆ नीनु सदा प्रियवागि मातनाडुव देवतुल्य तन्न अण्णन सेवॆ काडिनल्लि माडुवि.॥25॥

पदच्छेदः

25. lakshhmaNa = Oh; Lakshmana! yaH tvam = since you; paracharishhyasi = are attending; satatam = ever; bhraataram = to your brother; priyavaadinam = who speaks affectionately; devasamkaasham = and in equal to the god; aho = Ah; you are; siddharthaH = the accomplisher of purpose!

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! You are attending ever to your brother who speaks affectionately and is equal to the god. Ah, you are the accomplisher of purpose!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महत्येषा हि ते बुद्धिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ २६ ॥

महति एषा हि ते सिद्धिर् एष च अभ्युदयो महान् । एष स्वर्गस्य मार्गः च यद् एनम् अनुगच्चसि ॥ २-४०-२६

‘तुम्हारी यह बुद्धि विशाल है । तुम्हारा यह महान् अभ्युदय है और तुम्हारे लिये यह स्वर्गका मार्ग मिल गया है; क्योंकि तुम श्रीरामका अनुसरण कर रहे हो’ ॥ २६ ॥

निन्न ई बुद्धि विशालवागिदॆ. इदु निन्न अभ्युदयवागिदॆ. निनगॆ इदु स्वर्गद दारिये दॊरॆतिदॆ; एकॆन्दरॆ नीनु श्रीरामनन्नु अनुसरिसुत्तिरुवॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. eshhaa = It; mahatii = is immense; siddhi = fulfilment; te = for you; eshhaH = it; mahaan = is tremendous; abhyandayaH = good fortune; eshhaH = it; maargashcha = is even means; svargasya = to heaven; anugachchhasi iti yat = that you are following; enam = this Rama.

अनुवादः

“It is an immense fulfilment for you, it is a tremendous good fortune for you, nay, it is even a means to heaven that you are following this Rama”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ २७ ॥

एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्वाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्ति प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥

एवम् वदन्तः ते सोढुम् न शेकुर् बाष्पम् आगतम् ।

ऐसी बातें कहते हुए वे पुरवासी मनुष्य उमड़े हुए आँसुओंका वेग न सह सके । वे लोग सबके प्रेमपात्र इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामचन्द्रजीके पीछे-पीछे चले जा रहे थे ॥ २७ ॥

हीगॆ मातुगळन्नाडुत्ता आ पुरवासिगळु उक्कि बरुव कण्णीरिन वेग सहिसदादरु. अवरॆल्लरू ऎल्लर प्रेमपात्र इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆदुहोगुत्तिद्दरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. vadantaH = saying; evam = so; te naraaH = those people; na shekuH = were not able; sodhum = to restrain; baashhpam = their tears; aagatam = that come; anugachchhantaH = and followed; tam = the Rama; priyam = their beloved; ikshhvaaku nandanam = delight of the Ikshvaakus.

अनुवादः

Saying so, those people were not able to restrain their tears that come and followed that Rama, their beloved delight of the Ikshvakus.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ २८ ॥

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दिनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन्गृहात् ॥

अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः । निर्जगाम प्रियम् पुत्रम् द्रक्ष्यामि इति ब्रुवन् गृहात् ॥ २-४०-२८

उसी समय दयनीय दशाको प्राप्त हुई अपनी स्त्रियोंसे घिरे हुए राजा दशरथ अत्यन्त दीन होकर ‘मैं अपने प्यारे पुत्र श्रीरामको देखूँगा’ ऐसा कहते हुए महलसे बाहर निकल आये ॥ २८ ॥

आग दयनीय स्थितियल्लिद्दु तन्न पत्नियरिन्द सुत्तुवरॆद दशरथनु अत्यन्त दीननागि ‘नानु नन्न प्रियपुत्र श्रीरामनन्नु नोडुवॆनु’ ऎन्दु हेळुत्ता अन्तःपुरदिन्द हॊरगॆ बन्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. atha = then; raajaa = the king; diinachetanaH = with the distressed min; bruvan = saying; dakshhyaaniti = that he would behold; priyam = his beloved; putram = son; nirjagaama = came out; gR^ihaat = of his palace; vR^itaH = surrounded; striibhiH = by women; diinaabhiH = who were dejected.

अनुवादः

Then, the king with the distressed mind, saying that he would behold his beloved saw, came out of his palace surrounded by women who were too dejected.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥२९ ॥

शुश्रवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदतीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥

शुश्रुवे च अग्रतः स्त्रीनाम् रुदन्तीनाम् महा स्वनः । यथा नादः करेणूनाम् बद्धे महति कुन्जरे ॥ २-४०-२९

उन्होंने अपने आगे रोती हुई स्त्रियोंका महान् आर्तनाद सुना । वह वैसा ही जान पड़ता था, जैसे बड़े हाथी यूथपतिके बाँध लिये जानेपर हथिनियोंका चीत्कार सुनायी देता है ॥ २९ ॥

अवनु तन्न ऎदुरिगॆ अळुत्तिरुव पत्नियर आर्तनादवन्नु केळिदनु. अदु यूथपति दॊड्ड आनॆयु बन्धितवादाग हॆण्णानॆगळ चीत्कारदन्तॆ काणुत्तित्तु.॥29॥

पदच्छेदः

29. agrataH = In front of him; shushruve = was heard; mahaasvanaH = a huge noise; rudantiinaam = of crying; striiNaam = women; naadaH yathaa = echoing like trumpeting; kareNuunaam = of female elephants; mahati kuNjare = (when) a lordly elephant; baddhe = has been pinoned.

अनुवादः

In front of him was heard a huge noise of crying women, echoing like trumpeting of female elephants when a lordly elephant has been pinioned.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ ३० ॥

पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदा बभौ ।
परिपूर्णः शशी काले गृहेणोपप्लुतो यथा ॥

पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः तदा बभौ । परिपूर्णः शशी काले ग्रहेण उपप्लुतः यथा ॥ २-४०-३०

उस समय श्रीरामके पिता ककुत्स्थवंशी श्रीमान् राजा दशरथ उसी तरह खिन्न जान पड़ते थे, जैसे पर्वके समय राहुसे ग्रस्त होनेपर पूर्ण चन्द्रमा श्रीहीन प्रतीत होते हैं ॥ ३० ॥

आग श्रीरामन तन्दॆ ककुत्स्थवंशी श्रीमान् दशरथनु- पर्वकालदल्लि राहुग्रस्त पूर्णचन्द्रनु कान्तिहीननागुवन्तॆ खिन्ननागि कण्डुबरुत्तिद्दनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tadaa = then; kaale = at that time; pitaa hi = the father as is well known; shriimaan = as a glorious; raajaa = king; kaakutsthaH = Dasaratha( a scion of Kakutstha) abhavat = becoame; sannaH = shrunk; puurNa shashiiyathaa = like a full moon; upaplutaH = overshadowed; graheNa = by an eclipse.

अनुवादः

At that time, the father of Rama as is well known as a glorious king Dasaratha(a scion of Kakutstha) looked shrunk, like the full moon oversadowed by an eclipse.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ ३१ ॥

यह देख अचिन्त्यस्वरूप दशरथनन्दन श्रीमान् भगवान् रामने सुमन्त्रको प्रेरित करते हुए कहा—‘आप रथको तेजीसे चलाइये’ ॥ ३१ ॥

इदन्नु नोडि अचिन्त्य स्वरूप दशरथनन्दन श्रीमान् भगवान् श्रीरामनु सुमन्त्रनन्नु प्रेरेपिसुत्ता-‘नीनु रथवन्नु वेगवागि नडॆसु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31.saH = then; shriimaan = glorious; dasharathaatmaJaH = son of Dasaratha; Rama; achintyaatmaa = of inconceivable courage; samchodayaamaasa = directed; suutam = the charioteer; iti = thus; vaahyataam = “Let it be driven; tvaritam = fast”

अनुवादः

That glorious son of Dasaratha(Rama) of inconceivable courage, directed the charioteer in the words “Let the chariot be driven fast.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति च जनस्तथा ।
उभयं नाशकत् सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ ३२ ॥

रामो याहीति तं सूतं तिष्ठेति स जनस्तथा ।
उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥

रामो याहीति सूतम् तम् तिष्ठेति स जनस्तदा । उभयम् नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ २-४०-३२

एक ओर श्रीरामचन्द्रजी सारथिसे रथ हाँकनेके लिये कहते थे और दूसरी ओर सारा जनसमुदाय उन्हें ठहर जानेके लिये कहता था । इस प्रकार दुविधामें पड़कर सारथि सुमन्त्र उस मार्गपर दोनोंमेंसे कुछ न कर सके—न तो रथको आगे बढ़ा सके और न सर्वथा रोक ही सके ॥ ३२ ॥

ऒन्दु कडॆ श्रीरामनु रथवन्नु ओडिसलु हेळुत्तिद्दानॆ, इन्नॊन्दॆडॆ ऎल्ल जन समुदायवु अवनन्नु निल्लुवन्तॆ हेळुत्तित्तु. हीगॆ किङ्कर्तव्यमूढनागि सारथि सुमन्त्रनु एनू माडदादनु. रथवन्नु मुन्दक्कू ओडिसलिल्ल, पूर्णवागि निल्लिसलू इल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. tathaa = then; raamaH = Rama(commanded); tamsuutam = that charioteer; iti = with the words; yaahi = “Move on!” janaH = the people; iti = with the words; tishhTha = “stop!” choditaH = urged; adhvani = on the passage; suutaH = the charioteer; naashakat = could not; kartum = do; ubhayam = both.

अनुवादः

Rama commanded that charioteer with the words “Move on!” The people said to him “stop!” Urged on the passage, the charioteer could not do both.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितं प्रणनाश महीरजः ॥ ३३ ॥

निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः । पतितैरभ्यवहितम् प्रशशाम महीरजः ॥ २-४०-३३

महाबाहु श्रीरामके नगरसे निकलते समय पुरवासियोंके नेत्रोंसे गिरे हुए आँसुओंद्वारा भीगकर धरतीकी उड़ती हुई धूल शान्त हो गयी ॥ ३३ ॥

महाबाहु श्रीरामनु नगरदिन्द हॊरडुवाग नगरवासिगळ कण्णुगळिन्द बिद्दिरुव कण्णीरिनिन्द भूमिय मेलिन हारुव धूळू नॆनॆदु होयितु.॥33॥

पदच्छेदः

33MahiirajaH = the dust; abhyavahitam = raised on the road; nirgachchhati = due to moving out; raame = of Rama; mahaabaahau = the mighty armed; prashashaama = was suppressed; patitaiH = by the falling; paurajanaashrubhiH = tears of the citizens.

अनुवादः

The dust raised on the road due to moving out of mighty armed Rama, was suppressed by the falling tears of the citizens.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत् पुरं परमपीडितम् ॥ ३४ ॥

श्रीरामचन्द्रजीके प्रस्थान करते समय सारा नगर अत्यन्त पीड़ित हो गया । सब रोने और आँसू बहाने लगे तथा सभी हाहाकार करते-करते अचेत-से हो गये ॥ ३४ ॥

श्रीरामचन्द्रनु हॊरडुवाग इडी नगरवु पीडितवायितु. ऎल्लरू अळुत्ता कण्णीरु सुरिसिदरु. ऎल्लरू हाहाकार माडुत्ता मूर्छितरन्तादरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. rudiraashru paridyuunam = Wet with wailing tears; haahaakR^itam = (and) loud cries; puram = the city (of Ayodhya) prayaaNe = at that time of departure; raaghavasya = of Rama; aasiit = became; achetanam = unconscious; paramapiiditam = with deep agony.

अनुवादः

With full of wailing tears, the citizens of after making loud cries became unconscious with deep agony, at the time of departure of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसङ्क्षोभचलितैः सलिलं पङ्कजैरिव ॥ ३५ ॥

नारियोंके नेत्रोंसे उसी तरह खेदजनित अश्रु झर रहे थे, जैसे मछलियोंके उछलनेसे हिले हुए कमलोंद्वारा जलकणोंकी वर्षा होने लगती है ॥ ३५ ॥

सरोवरदल्लि मीनुगळु नॆगॆयुत्तिरुवाग हारिद नीरु कमलगळिन्द तॊट्टिक्कुव नीरिनन्तॆ नारियर कण्णुगळिन्द दुःखद कण्णीरु हरियुत्तिद्दवु.॥35॥

पदच्छेदः

35. asram = Tears; aayaasasambhavam = born of anguish; susraava = flowed; nayanaiH = from the eyes; striiNaam = of women; salilamiva = like(drops of) water; paNkajaiH = from lotuses; miina samkshhobhachalitaiH = by the commation of fist.

अनुवादः

Tears born of anguish flowed from the eyes of women like(drops of) water falling from lotuses by the commotion of fish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन कृत्तमूल इव द्रुमः ॥ ३६ ॥

दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतम् पुरम् । निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः ॥ २-४०-३६

श्रीमान् राजा दशरथ सारी अयोध्यापुरीके लोगोंको एक-सा व्याकुलचित्त देखकर अत्यन्त दुःखके कारण जड़से कटे हुए वृक्षकी भाँति भूमिपर गिर पड़े ॥ ३६ ॥

श्रीमान् दशरथनु इडी अयोध्यॆय जनरु ऒन्दे रीति व्याकुलचित्तरागिरुवुदन्नु नोडि अत्यन्त दुःखदिन्दागि बुड कडिद मरदन्तॆ नॆलक्कॆ कुसिदुबिद्दनु.॥36॥

पदच्छेदः

36. dR^ishhTvaa = Seeing; puram = the city; ekachittagatam = with singleness of mind; shriimaan = the glorious; nR^ipatiH = monarch; nipapaataiva = fell down; duHkhena = with agony; drumaH iva = like a tree; hatamuulaH = sain at its root.

अनुवादः

Seeing the city with singleness of mind, the glorious monarch Dasaratha fell down with agony, like a tree slain at its root.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ ३७ ॥

ततओ हल हला शब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः । नराणाम् प्रेक्ष्य राजानम् सीदन्तम् भृश दुह्खितम् ॥ २-४०-३७

उस समय राजाको अत्यन्त दुःखमें मग्न हो कष्ट पाते देख श्रीरामके पीछे जाते हुए मनुष्योंका पुनः महान् कोलाहल प्रकट हुआ ॥ ३७ ॥

आग अत्यन्त दुःखमग्ननागि कष्टपडुत्तिरुव राजनन्नु नोडि श्रीरामन हिन्दॆ होगुत्तिद्द जनर कोलाहल पुनः प्रकटवायितु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tataH = thereafter; prekshhya = seeing; raajaanam = the king; siidantam = becoming feeble; bR^ishaduHkhitam = and much distress; halahalashabdaH = the out cry; naraaNam = of the people; jaJNe = rose; pR^ishhTataH = from the rear; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Thereafter, seeing the king becoming feeble and much distressed, the outery of the people rose from the rear of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हा रामेति जनाः केचिद् राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरसमृद्धं च क्रोशन्तं पर्यदेवयन् ॥ ३८ ॥

हा राम इति जनाः केचित् राम माता इति च अपरे । अन्तः पुरम् समृद्धम् च क्रोशन्तम् पर्यदेवयन् ॥ २-४०-३८

अन्तःपुरकी रानियोंके सहित राजा दशरथको उच्चस्वरसे विलाप करते देख कोई ‘हा राम!’ कहकर और कोई ‘हा राममाता!’ की पुकार मचाकर करुणक्रन्दन करने लगे ॥ ३८ ॥

अन्तःपुरद राणियर सहित राजादशरथनु गट्टियागि विलापमाडुत्ता, कॆलवरु हा राम! ऎन्दु हेळिदरॆ, कॆलवरु हा राममातॆ! ऎन्दु कूगुत्ता करुणाक्रन्दन माडतॊडगिदरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. kachit = some; janaaH = poeple; kroshantaH = crying; haa raameti = “Oh Rama!” apare = and some others; raamamaateti = “Oh Rama’s mother!” paryadevayan antHpuram samR^iddhamcha = and made the entire gynaecium to weap.

अनुवादः

Some poeple crying “Oh, Rama!” and some other scrying “Oh, Rama’s mother!”, made the entire women in the gynaecium to weap.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ ३९ ॥

अन्वीक्षमाणो रामः तु विषण्णम् भ्रान्त चेतसम् । राजानम् मातरम् चैव ददर्श अनुगतौ पथि ॥ २-४०-३९

उस समय श्रीरामचन्द्रजीने पीछे घूमकर देखा तो उन्हें विषादग्रस्त तथा भ्रान्तचित्त पिता राजा दशरथ और दुःखमें डूबी हुई माता कौसल्या दोनों ही मार्गपर अपने पीछे आते हुए दिखायी दिये ॥ ३९ ॥

आग श्रीरामचन्द्रनु हिन्दिरुगि नोडिदाग अवनिगॆ विषादग्रस्त हागू भ्रान्तचित्त तन्दॆ दशरथ मत्तु दुःखदल्लि मुळुगिद तायि कौसल्यॆ इब्बरू मार्गदल्लि तन्न हिन्दॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. anviikshhamaanaH = looking back; raamastu = Rama; dadarsha = saw; raajaanam = the king; vishhaNNam = sorrowful; bhraantachetasam = and perplexed in mind; maataram chaiva = as well as his mother; anugatau = following(him) pathi = on the road.

अनुवादः

Looking back, Rama saw the king sorrowful and perplexed in mind, as well as his mother following (him) on the road.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा ।
धर्मपाशेन संयुक्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ ४० ॥

स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरम् यथा । धर्मपाशेन सम्क्षिप्तः प्रकाशम् नाभुदैक्षत ॥ २-४०-४०

जैसे रस्सीमें बँधा हुआ घोड़ेका बच्चा अपनी माको नहीं देख पाता, उसी प्रकार धर्मके बन्धनमें बँधे हुए श्रीरामचन्द्रजी अपनी माताकी ओर स्पष्टरूपसे न देख सके ॥ ४० ॥

हग्गदिन्द कट्टिहाकिद कुदुरॆय मरि तन्न तायिय बळिगॆ होगलारदो हागॆये धर्मद बन्धनदल्लि बन्धितनाद श्रीरामनु तन्न तायिय कडॆगॆ स्पष्टवागि नोडदादनु.॥40॥

पदच्छेदः

40.saH = Rama; samkshhiptaH = bound; dharmapaashena = by the chord of righteousness; naabhyudaikshhata = could not behold those parents; prakaasham = openly; kishoraH iva = as a (foal); baddhaH = caught; paashena = in a snare; maataram yathaa = its dam.

अनुवादः

Rama, bound by the chord of righteousness, could not gaze openly at his parents, as a foal caught in asnare would not properly look at its dam.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ ४१ ॥

पदातिनौ च यान अर्हाव् अदुह्ख अर्हौ सुख उचितौ । दृष्ट्वा संचोदयाम् आस शीघ्रम् याहि इति सारथिम् ॥ २-४०-४१

जो सवारीपर चलने योग्य, दुःख भोगनेके अयोग्य और सुख भोगनेके ही योग्य थे, उन माता-पिताको पैदल ही अपने पीछे-पीछे आते देख श्रीरामचन्द्रजीने सारथिको शीघ्र रथ हाँकनेके लिये प्रेरित किया ॥ ४१ ॥

वाहनगळल्ले ओडाडलु योग्यवाद, दुःख भोगिसलु अयोग्य हागू सुखभोगिसलिक्कागिये योग्यवाद, तायि-तन्दॆयवरु काल्नडिगॆयिन्दले नन्न हिन्दॆ-हिन्दॆये बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामनु सारथिगॆ शीघ्रवागि रथवन्नु ओडिसुवन्तॆ प्रेरेपिसिदनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. dR^ishhTvaa = seeing(then) padaatinau = coming by foot; yaanaarhau = (through) worthy of a chariot; sukhochitau = habituated to comfort; avaduHkhaarhau = unworthy of suffering; samchodayaamaasa = commanded; sarathim = the charioteer; iti = thus; yaahi = “Drive; shiighram = fast!”

अनुवादः

Seeing them coming by foot, though worthy of a chariot, habituated to comfort and unworthy of suffering, Rama commanded the charioteer with words: “Drive fast!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि तत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्त्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥ ४२ ॥

नहितत् पुरुषव्याघ्रो दुःखजं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रैर्नुन्न इव द्विपः ॥

न हि तत् पुरुष व्याघ्रः दुह्खदम् दर्शनम् पितुः । मातुः च सहितुम् शक्तः तोत्र अर्दितैव द्विपः ॥ २-४०-४२

जैसे अंकुशसे पीड़ित किया हुआ गजराज उस कष्टको नहीं सहन कर पाता है, उसी प्रकार पुरुषसिंह श्रीरामके लिये माता-पिताको इस दुःखद अवस्थामें देखना असह्य हो गया ॥ ४२ ॥

अङ्कुशदिन्द पीडिसिद गजराजवु आ कष्टवन्नु सहिसलारदन्तॆ, पुरुषसिंह श्रीरामनिगॆ तायि-तन्दॆयरन्नु ई दुःखित स्थितियल्लि नोडुवुदु सहिसलागलिल्ल.॥42॥

पदच्छेदः

42.purushhvyaaghraH = Rama; the tiger among men; duHkhadam = feeling pained; dvipaH iva = as an elephant; totraarditaH = pricked by a good; na shaktaH hi = was indeed not able; sahitum = to bear; tat = that; darshanam = sight; pituH = of his father; maatushcha = and his mother.

अनुवादः

Rama the tiger among men, feeling pained, as an elephant being pricked by a good, indeed was not able to bear that plight of his father and his mother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ ४३ ॥

प्रत्यगारमिवायान्ती सवत्सा वत्सकारणात् ।
बुद्धवत्सा यथा धेनूराममाताभ्यधावत ॥

प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् । बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्याधावत ॥ २-४०-४३

जैसे बँधे हुए बछड़ेवाली सवत्सा गौ शामको घरकी ओर लौटते समय बछड़ेके स्नेहसे दौड़ी चली आती है, उसी प्रकार श्रीरामकी माता कौसल्या उनकी ओर दौड़ी आ रही थीं ॥ ४३ ॥

मनॆयल्लि कट्टिहाकिद करुविन बळिगॆ तायि हसु सञ्जॆ मनॆय कडॆगॆ ओडिहोगुत्तदो हागॆये श्रीरामन तायि कौसल्यॆयु अवन बळिगॆ ओडि बरुत्तिद्दळु.॥43॥

पदच्छेदः

43. raamamaataa = Rama’s mother(Kausalya) abhyadhaavata = ran towards her son; dhanuH iva = as a cow; dhanuH iva = as a cow; baddha vatsaa = whose calf stands tied; vatsalaa = fond of her calf; aayaantii = coming; agaaram prati = home; vatsa kaaraNaat yathaa = for her calf.

अनुवादः

Rama’s mother (Kausalya) ran towards her son, as a cow fond of her calf and whose calf is tied(in a stall), runs home for her calf.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ ४४ ॥
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम् ।
असकृत् प्रैक्षत स तां नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ ४५ ॥

तथा रुदन्तीम् कौसल्याम् रथम् तम् अनुधावतीम् । क्रोशन्तीम् राम राम इति हा सीते लक्ष्मण इति च ॥ २-४०-४४ रामलक्ष्मणसीतार्थम् स्रवन्तीम् वारि नेत्रजम् । असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीम् इव मातरम् ॥ २-४०-४५

‘हा राम! हा राम! हा सीते! हा लक्ष्मण!’ की रट लगाती और रोती हुई कौसल्या उस रथके पीछे दौड़ रही थीं । वे श्रीराम, लक्ष्मण और सीताके लिये नेत्रोंसे आँसू बहा रही थीं एवं इधर-उधर नाचती—चक्कर लगाती-सी डोल रही थीं । इस अवस्थामें माता कौसल्याको श्रीरामचन्द्रजीने बारंबार देखा ॥ ४४-४५ ॥

हा रामा! हा रामा! हा सीते! हा लक्ष्मणा ऎन्दु कूगुत्ता कौसल्यॆयु रथद हिन्दॆ ओडुत्तिद्दळु. अवळु श्रीराम लक्ष्मण सीतॆगागि कण्णीरु हरिसुत्तिद्दळु. अत्त-इत्त वालुत्ता ऎडवुत्ता, एळुत्ता-बीळुत्ता, ओडि बरुत्तिद्दळु. ई स्थितियल्लि तायि कौसल्यॆयन्नु श्रीरामनु नोडिदनु.॥44-45॥

पदच्छेदः

44; 45. saH = Rama; askR^it = again and again; praikshhata = saw; taam kausalyaam = that Kausalya; maataram = his mohter; rudantiim = who was crying; tathaa = thus; anudhaavantiim = running after; tam ratham = that chariot; mR^ityantiim iva = as though dancing; kroshantiim = shouting; raama raameti = Oh; Rama; Rama! haa siite = Oh; Seetha! lakshmaNeticha = and Oh; Lakshmana; sravantiim = trickling; vaari = tears; netrajam = decended from the eyes; raamalakshmaNa siitaartham = for the sake of Rama; Lakshmana and Seetha.

अनुवादः

Rama again and again saw that Kausalya, his mother who was crying thus, running after that chariot as though dancing, shouting"Oh, Rama, Rama!" “Oh, Seetha!” and “Oh, Lakshmana!” trickling tears descending from her eyes for the sake of Rama Lakshmana and Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ ४६ ॥

तिष्ठ इति राजा चुक्रोष याहि याहि इति राघवः । सुमन्त्रस्य बभूव आत्मा चक्रयोः इव च अन्तरा ॥ २-४०-४६

राजा दशरथ चिल्लाकर कहते थे—‘सुमन्त्र! ठहरो ।’ किंतु श्रीरामचन्द्रजी कहते थे—‘आगे बढ़िये, शीघ्र आगे बढ़िये ।’ उन दो प्रकारके आदेशोंमें पड़े हुए बेचारे सुमन्त्रका मन उस समय दो पहियोंके बीचमें फँसे हुए मनुष्यका-सा हो रहा था ॥ ४६ ॥

राजा दशरथनु कूगि हेळुत्तिद्दनु - ‘सुमन्त्र! निल्लु, निल्लु’ श्रीरामचन्द्रनु - ‘मुन्दॆ नडॆ, बेग मुन्दक्कॆ नडॆ’ ऎन्दु हेळुत्तिद्दनु. अवॆरडु आदेशगळल्लि बिद्दिरुव बडपायि सुमन्त्रन मनस्सु आग ऎरडु गालिगळ नडुवॆ सिलुकिहाकिकॊण्ड मनुष्यनन्तॆ आगित्तु.॥46॥

पदच्छेदः

46. dasharatha = Dasaratha; chukrosha = exclaimed saying; tishheti = “Stop!” raaghavaH = Rama; yaahiyaahi iti = “go on; proceed!” aatmaa = the mind; sumantrasya = of Sumantra; babhuuya = became; antaraa iva = as in between; chakrayoH = two whirl-pools.

अनुवादः

Dasaratha exclaimed saying “Stop!” while Rama called out “Go on, proceed!” (In that way) Sumantra’s mind became confused, as in between two (opposing) whirl pools.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ ४७ ॥

नाश्रौषमिति राजानमुपालब्दोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥

न अश्रौषम् इति राजानम् उपालब्धो अपि वक्ष्यसि । चिरम् दुह्खस्य पापिष्ठम् इति रामः तम् अब्रवीत् ॥ २-४०-४७

उस समय श्रीरामने सुमन्त्रसे कहा—‘यहाँ अधिक विलम्ब करना मेरे और पिताजीके लिये दुःख ही नहीं, महान् दुःखका कारण होगा; इसलिये रथ आगे बढ़ाइये । लौटनेपर महाराज उलाहना दें तो कह दीजियेगा, मैंने आपकी बात नहीं सुनी’ ॥ ४७ ॥

आग श्रीरामनु सुमन्त्रनल्लि हेळिदनु - इल्लि हॆच्चु विळम्ब माडुवुदु ननगॆ मत्तु तन्दॆयवरिगॆ महादुःखद कारणवादीतु. अदक्कागि रथवन्नु मुन्दक्कॆ हॊडि. मरळिदाग महाराजरु केळिदरॆ ननगॆ निम्म मातु केळिसलिल्ल ऎन्दु हेळु.॥47॥

पदच्छेदः

47. raamaH = Rama; abraviit = said; tam = to him; iti = thus; vakshhyasi = “you can say; rajaanaam = to the king; naashraushhamiti = that you did not hear; upaalabdho.api = even when scolded; duHkham = (seeing) their gief; chiram = for a long tiem; paapishhTam = is a very wicked thing.

अनुवादः

Rama said to him: “You can say to the king that you did not hear (his call), even when scolded (later). seeing their grief for a long time is quite unbearbale.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामस्य वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ ४८ ॥

रामस्य स वचः कुर्वन्न् अनुज्ञाप्य च तम् जनम् । व्रजतः अपि हयान् शीघ्रम् चोदयाम् आस सारथिः ॥ २-४०-४८

अन्तमें श्रीरामके ही आदेशका पालन करते हुए सारथिने पीछेसे आनेवाले लोगोंसे जानेकी आज्ञा ली और स्वतः चलते हुए घोड़ोंको भी तीव्रगतिसे चलनेके लिये हाँका ॥ ४८ ॥

कॊनॆगॆ रामन आदेशवन्ने पालिसुत्ता सारथियु हिन्दिनिन्द बरुत्तिरुव जनर अनुमति पडॆदु नडॆयुत्तिद्द कुदुरॆगळन्नु वेगवागि ओडिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. saarathiH = the charioteer; kurvan = doing; raamasya = (as per) Rama’s; vachaH = words; anuJNaapya = taking leave of; tam = those; janam = citizens; chodayaamaasa = driven; hayaan = the horses; shiighram = (more) speedily; vrajoto.api = even when they are proceeding.

अनुवादः

The charioteer, doing as per Rama’s words, took leave of those citizens and drive the horses more speedily even while they are going.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्याशुवेगेन न न्यवर्तत मानुषम् ॥ ४९ ॥

न्यवर्तत जनो राज्ञो रामम् कृत्वा प्रदक्षिणम् । मनसा अपि अश्रु वेगैः च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ २-४०-४९

राजा दशरथके साथ आनेवाले लोग मन-ही-मन श्रीरामकी परिक्रमा करके शरीरमात्रसे लौटे (मनसे नहीं लौटे); क्योंकि वह उनके रथकी अपेक्षा भी तीव्रगामी था । दूसरे मनुष्योंका समुदाय शीघ्रगामी मन और शरीर दोनोंसे ही नहीं लौटा (वे सब लोग श्रीरामके पीछे-पीछे दौड़े चले गये) ॥ ४९ ॥

दशरथन जॊतॆगॆ बरुत्तिद्द जनरु मनस्सिनल्ले श्रीरामन प्रदक्षिणॆ माडि शरीरमात्रदिन्द मरळिदरु. (मनस्सिनिन्द अल्ल); एकॆन्दरॆ मनस्सिन गति रथक्किन्तलू तीव्रगामियागित्तु. कॆलवु जनरु शीघ्रगामि मनस्सु मत्तु शरीरदिन्दलू मरळलिल्ल. रामन हिन्दॆ-हिन्दॆ ओडुत्ता नडॆदरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. raaJNaH = the king’s ; janaH = people; nyavartata = returned; pradakshhiNam kR^itvaa; after (mentally) going round; raamam = Rama; maamshham = the mankind; nanyavartata = did not return; manasaa.api = with their mind; ashruvegishcha = or the impulse of their tears.

अनुवादः

The king’s people returned after (mentally) going round Rama. Their minds did not return. Their impulse of tears also did not get reduced.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यमिच्छेत् पुनरायातं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ ५० ॥

यम् इच्चेत् पुनर् आयान्तम् न एनम् दूरम् अनुव्रजेत् । इति अमात्या महा राजम् ऊचुर् दशरथम् वचः ॥ २-४०-५०

इधर मन्त्रियोंने महाराज दशरथसे कहा—‘राजन्! जिसके लिये यह इच्छा की जाय कि वह पुनः शीघ्र लौट आये, उसके पीछे दूरतक नहीं जाना चाहिये’ ॥ ५० ॥

इत्त मन्त्रिगळु दशरथनिगॆ महाराजरे! यारु बेगनॆ मरळि बरुवरो, अवर ऒळितन्नु बयसुववरु अवर हिन्दॆ दूरदवरॆगॆ होगबारदु ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. amaatyaaH = the ministers; uuchuH = spoke; vachaH = these words; maahaarajam = to the king; dasharatham = Dasaratha; iti = thus; yam = to who; ichchhet = (we) desire(him) aayantam = to come; punaH = again; enam = to him; naanuprajet = we; should not follow; duuram = to a long distance.

अनुवादः

The ministers spoke to king Dasaratha as follows:” We should not follow to a long distance him whom we wish to see come back."

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नः
प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो
व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ ५१ ॥

तेषाम् वचः सर्व गुण उपपन्नम् । प्रस्विन्न गात्रः प्रविषण्ण रूपः । निशम्य राजा कृपणः सभार्यो । व्यवस्थितः तम् सुतम् ईक्षमाणः ॥ २-४०-५१

सर्वगुणसम्पन्न राजा दशरथका शरीर पसीनेसे भीग रहा था । वे विषादके मूर्तिमान् स्वरूप जान पड़ते थे ।अपने मन्त्रियोंकी उपर्युक्त बात सुनकर वे वहीं खड़े हो गये और रानियोंसहित अत्यन्त दीनभावसे पुत्रकी ओर देखने लगे ॥

सर्वगुण सम्पन्न दशरथन शरीरवु बॆवरिनिन्द ऒद्दॆयागित्तु. अवनु विषादद मूर्तिमन्त स्वरूपदन्तॆ काणुत्तिद्दनु. मन्त्रिगळ मातन्नु केळि अवरु अल्ले निन्तुबिट्टरु मत्तु राणियर सहित अत्यन्त दीनभावदिन्द पुत्रन कडॆगे नोडुत्ता इद्दनु.॥51॥

पदच्छेदः

51. nishamya = hearing; teshhaam = their; vachaH = words; sarvaguNopapannam = which were befitting with all virtues; raajaa = the king; kR^ipaNaH = felt miserable; vyasthitaH = stopped short; iikshhamaaNaH = gazing; sa bhaaryaH = along with his wife; tam sutam = at that son(Rama); prasvinnagaatraH = with his body pesspiring; pravishhaNNaruupaH = and wearing a dejected appearance.

अनुवादः

Hearing their words, which were befilting with all virtues, the king Dasaratha felt miserable, stopped short, gazing along with his wife, at his son Rama, with his whole body perspiring and wearing a dejected look.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४० ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नलवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥40॥