०३९ वनप्रस्थानम्

39. राजा दशरथका विलाप, उनकी आज्ञासे सुमन्त्रका रामके लिये रथ जोतकर लाना, कोषाध्यक्षका सीताको बहुमूल्य वस्त्र और आभूषण देना, कौसल्याका सीताको पतिसेवाका उपदेश, सीताके द्वारा उसकी स्वीकृति तथा श्रीरामका अपनी मातासे पिताके प्रति दोषदृष्टि न रखनेका अनुरोध करके अन्य माताओंसे भी विदा माँगना

रामस्य तु वचः श्रुत्वा मुनिवेषधरं च तम् ।
समीक्ष्य सह भार्याभी राजा विगतचेतनः ॥ १ ॥

श्रीरामकी बात सुनकर और उन्हें मुनिवेष धारण किये देख स्त्रियोंसहित राजा दशरथ शोकसे अचेत हो गये ॥ १ ॥

श्रीरामन मातन्न केळि, मुनिवेषदल्लिरुव अवनन्नु नोडि पत्नियर सहित दशरथनु शोकदिन्द निश्चेष्टितनन्तॆ आदनु.॥1॥

नैनं दुःखेन सन्तप्तः प्रत्यवैक्षत राघवम् ।
न चैनमभिसम्प्रेक्ष्य प्रत्यभाषत दुर्मनाः ॥ २ ॥

दुःखसे संतप्त होनेके कारण वे श्रीरामकी ओर भर आँख देख भी न सके और देखकर भी मनमें दुःख होनेके कारण उन्हें कुछ उत्तर न दे सके ॥ २ ॥

दुःखदिन्द सन्तप्तनाद कारण अवनु श्रीरामनन्नु सरियागि नोडदादनु मत्तु नोडियू मनस्सिनल्लिरुव दुःखदिन्द अवनिगॆ याव उत्तरवन्नू कॊडदादनु.॥2॥

पदच्छेदः

1;2. shrutvaa = hearing; raamasya = Rama’s; vachaH = word; samiikshhyacha = and seeing; tam = him; muniveshhadharam = disguised as hermit; raajaa = the king; bhaaryaabhiH saha = with his wives; vigatachetanaH = lost their consciousness; samtaptaH = consumed; duhkhena = by grief; na pratyavekshhata = he could not behold; evam = thus; raaghavam = Rama; durmanaah = being troubled in mind; na pratyabhaashhata cha = he could not reply; abhisamprekshhya = seeing in the direction of enam = him(Rama).

अनुवादः

Hearing Rama’s words and seeing him clad in a garb of hermit, king Dasaratha with his wives fell unconscious. Consumed by grief, he could not look towards Rama. Troubled in mind as he was, the king could not speak to Rama by seeing into his face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स मुहूर्तमिवासञ्ज्ञो दुःखितश्च महीपतिः ।
विललाप महाबाहू राममेवानुचिन्तयन् ॥ ३ ॥

स मुहूर्तम् इव असम्ज्ञो दुह्खितः च मही पतिः । विललाप महा बाहू रामम् एव अनुचिन्तयन् ॥ २-३९-३

दो घड़ीतक अचेत-सा रहनेके बाद जब उन्हें होश हुआ, तब वे महाबाहु नरेश श्रीरामका ही चिन्तन करते हुए दुःखी होकर विलाप करने लगे— ॥ ३ ॥

मुहूर्तकाल प्रज्ञाहीननन्तॆ इद्दु मत्तॆ ऎच्चरगॊण्डाग महाबाहु राजनु श्रीरामनन्ने चिन्तिसुत्ता दुःखितनागि विलपिसतॊडगिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. saH = mahiipatiH = that king; mahaabaahuH = the mighty armed; asamJNa iva = was unconscious; muhuurtam = for a moment; duHkhitaschcha = felt distressed and; vilalaapa = repented(in various ways) anuchintayan = thinking of raaman eva = Rama alone.

अनुवादः

The mighty armed Dasaratha was unconscious for some time, distressed and repented in various ways thinking of Rama alone.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्ये खलु मया पूर्वं विवत्सा बहवः कृताः ।
प्राणिनो हिंसिता वापि तन्मामिदमुपस्थितम् ॥ ४ ॥

मन्ये खलु मया पूर्वम् विवत्सा बहवः कृताः । प्राणिनो हिंसिता वा अपि तस्मात् इदम् उपस्थितम् ॥ २-३९-४

‘मालूम होता है, मैंने पूर्वजन्ममें अवश्य ही बहुत-सी गौओंका उनके बछड़ोंसे विछोह कराया है अथवा अनेक प्राणियोंकी हिंसा की है, इसीसे आज मेरे ऊपर यह संकट आ पड़ा है ॥ ४ ॥

नानु हिन्दिन जन्मदल्लि अवश्यवागि अनेक हसुगळन्नु करुगळिन्द अगलिसिबिट्टिरुवॆनु, अथवा अनेक प्राणिगळ हिंसॆ माडिरुवॆ ऎन्दु तोरुत्तदॆ. अदरिन्द इन्दु नन्न मेलॆ ई सङ्कट बन्दॆरगिदॆ.॥4॥

पदच्छेदः

4. puurvam = “previously; bahavaH = many people; kR^itaah = were made; vivatsaaH = separated from their children; mayaa = by me; vaapi = or; praaNinaH = living beings; himsitaaH = were killed; tasmaat; hence; manye khalu = I think; idam = this; upasthitam = has come.”

अनुवादः

“I think that previously many people were separated from their children by me or in any case many living beings were killed. Hence, this (calamity) has befallen me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वेवानागते काले देहाच्च्यवति जीवितम् ।
कैकेय्या क्लिश्यमानस्य मृत्युर्मम न विद्यते ॥ ५ ॥

‘समय पूरा हुए बिना किसीके शरीरसे प्राण नहीं निकलते; तभी तो कैकेयीके द्वारा इतना क्लेश पानेपर भी मेरी मृत्यु नहीं हो रही है ॥ ५ ॥

कालवु सन्निहितवागदॆ यार शरीरदिन्दलू प्राण होगुवुदिल्ल. अदरिन्दले कैकेयियिन्द इष्टु क्लेशपट्टरू नन्न मृत्यु आगुवुदिल्लवल्ल.॥5॥

योऽहं पावकसङ्काशं पश्यामि पुरतः स्थितम् ।
विहाय वसने सूक्ष्मे तापसाच्छादमात्मजम् ॥ ६ ॥

‘ओह! अपने अग्निके समान तेजस्वी पुत्रको महीन वस्त्र त्यागकर तपस्वियोंके-से वल्कल-वस्त्र धारण किये सामने खड़ा देख रहा हूँ (फिर भी मेरे प्राण नहीं निकलते हैं) ॥ ६ ॥

अय्यो! अग्नियन्तॆ तेजस्वी नन्न पुत्रनन्नु राजोचित वस्त्रगळन्नु त्यजिसि तपस्विगळ वल्कलगळ्नु उट्टु ऎदुरिगॆ निन्तिरुवुदन्नु नोडियू नन्न प्राणगळु होगलिल्लवल्ल.॥6॥

पदच्छेदः

5;6. jiivitam = life; nachyavati = does not decamp; dehaat = from the body; tveva = surely; anaagate = without arrival; kaale = of time; nR^ityuH = death; na vidyate = does not claim; mama = me; klishyamaanasya = who am being tormented; kaikeyyaa = by Kaikeyi; pashyaami = seeing; aatmajam = my son; paavakasamkaasham = efflugent as fire; purataH sthitam = standing before me; taapasaachchhaadanam = clad in the robes of an ascetic; vihaaya = having cast off; suukshhme = fine; vasane = garments.

अनुवादः

“life does not decamp from the body surely without the arrival of time. Death does not claim me, even being tormented by Kaikeyi and eventhough I behold my son, efflugent as fire, standing before me clad in the robes of an ascetic having cast off his fine garments.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः ।
स्वार्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिं त्विमाम् ॥ ७ ॥

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृतेऽयं खिद्यते जनः ।
स्वार्थे प्रियतमानायाः संश्रित्य निकृतिन्त्विमाम् ॥

एकस्याः खलु कैकेय्याः कृते अयम् क्लिश्यते जनः । स्व अर्थे प्रयतमानायाः संश्रित्य निकृतिम् त्विमाम् ॥ २-३९-७

‘इस वरदानरूप शठताका आश्रय लेकर अपने स्वार्थसाधनके प्रयत्नमें लगी हुई एकमात्र कैकेयीके कारण ये सब लोग महान् कष्टमें पड़ गये हैं’ ॥ ७ ॥

वञ्चनॆय मार्गवन्नाश्रयिसि स्वार्थसाधनॆयन्नु माडिकॊळ्ळलु यत्निसिद कैकॆयियॊब्बळिन्द सकल प्रजॆगळु रामन विरहक्लेशवन्नु अनुभविसुवन्तायितल्ल.॥7॥

पदच्छेदः

7. ayam = janaH = all these people; klishyate = are suffering; kR^ite = on account; ekasyaaH = of only; kaikeyyaaH = Kaikeyi; samshritya = who sought refuge; nikR^itim = in chicanery; prayatamaanaayaaH = with an implicit intent; svaarthe = of selfishness.

अनुवादः

“All these people are suffering on account of only Kaikeyi, who sought refuge in chincanery, with an implicit intent of selfishness”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा तु वचनं बाष्पेण विहतेन्द्रियः ।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः ॥ ८ ॥

एवमुक्त्वातु वचनं बाष्पेण विहतेद्रियः ।
रामेति सकृदेवोक्त्वा व्याहर्तुं न शशाक सः ॥

एवम् उक्त्वा तु वचनम् बाष्पेण पिहित ईक्ष्णह । राम इति सकृद् एव उक्त्वा व्याहर्तुम् न शशाक ह ॥ २-३९-८

‘ऐसी बात कहते-कहते राजाके नेत्रोंमें आँसू भर आये । उनकी इन्द्रियाँ शिथिल हो गयीं और वे एक ही बार ‘हे राम!’ कहकर मूर्च्छित हो गये । आगे कुछ न बोल सके’ ॥ ८ ॥

हीगॆ हेळुत्ता-हेळुत्ता राजन कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बि बन्तु. अवन इन्द्रियगळु शिथिलवागि, ऒन्दे बारि हेराम! ऎन्दु हेळि मूर्छितनादनु. मुन्दॆ मातनाडदादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. uktvaa = having uttered; evam = these; vachanam = words; uktvaa = and saying; raameti = “Oh Rama!”; sakR^ideva = only once; na shashaaka ha = he was not able; vyaahaartum = to speak; pihitendriyaH = his organs of voice being choked; bhaashhpena = by tears.

अनुवादः

Having uttered these words and saying “Oh, Rama!” only once, he was not able to speak any more, his organs of voice being choked by tears.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सञ्ज्ञां तु प्रतिलभ्यैव मुहूर्तात् स महीपतिः ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ ९ ॥

सम्ज्ञाम् तु प्रतिलभ्य एव मुहूर्तात् स मही पतिः । नेत्राभ्याम् अश्रु पूर्णाभ्याम् सुमन्त्रम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-३९-९

दो घड़ी बाद होशमें आते ही वे महाराज आँसू-भरे नेत्रोंसे देखते हुए सुमन्त्रसे इस प्रकार बोले— ॥ ९ ॥

मुहूर्त कालदल्लि ऎच्चरगॊण्डु महाराजनु कण्णीरु तुम्बिद नेत्रगळिन्द नोडुत्ता सुमन्त्रनल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. pratilabhyevor = regaining; samJNaam = consciousness; muhuurtaat = after a moment; mahiipatiH = the king; netraabhyaam = with his eyes; ashrupuurNaabhyaam = filled with tears; abraviit = spoke; idam = these words; sumantram = to Sumantra.

अनुवादः

Regaining consciousness after a moment, the king, with his eyes filled with tears, spoke these words to Sumantra:

स्रोतः: valmikiramayan.net

औपवाह्यं रथं युक्त्वा त्वमायाहि हयोत्तमैः ।
प्रापयैनं महाभागमितो जनपदात् परम् ॥ १० ॥

औपवाह्यम् रथम् युक्त्वा त्वम् आयाहि हय उत्तमैः । प्रापय एनम् महा भागम् इतः जन पदात् परम् ॥ २-३९-१०

‘तुम सवारीके योग्य एक रथको उसमें उत्तम घोड़े जोतकर यहाँ ले आओ और इन महाभाग श्रीरामको उसपर बिठाकर इस जनपदसे बाहरतक पहुँचा आओ ॥ १० ॥

नीनु प्रयाणक्कागि उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद ऒन्दु रथवन्नु तॆगॆदुकॊण्डु बा. ई महाभाग श्रीरामनन्नु अदरल्लि कुळ्ळिरिसि राज्यद हॊरगडॆ तलुपिसु.॥10॥

पदच्छेदः

10. tvam = you; aayaahi = come; ratham = (with a) chariot; oupavaahyam = fit for driving; yuktvaa = yoked; hayottamaiH = with excellent horses; praapaya = and take; evam = this; mahaabhaagam = highly distinguished prince; param = beyond; itaH = this; janapadaat = territory.

अनुवादः

“You come with a chariot, fit for driving, yoked with excellent horses and take this highly distinguished prince beyond this territory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं मन्ये गुणवतां गुणानां फलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥ ११ ॥

एवं मन्ये गुणवतां गुणानांलमुच्यते ।
पित्रा मात्रा च यत्साधुर्वीरो निर्वास्यते वनम् ॥

एवम् मन्ये गुणवताम् गुणानाम् फलम् उच्यते । पित्रा मात्रा च यत् साधुर् वीरः निर्वास्यते वनम् ॥ २-३९-११

‘अपने श्रेष्ठ वीर पुत्रको स्वयं माता-पिता ही जब घरसे निकालकर वनमें भेज रहे हैं, तब ऐसा मालूम होता है कि शास्त्रमें गुणवान् पुरुषोंके गुणोंका यही फल बताया जाता है’ ॥ ११ ॥

तन्न श्रेष्ठ वीरपुत्रनन्नु स्वतः तायि-तन्दॆयरे मनॆयिन्द हॊरहाकि काडिगॆ कळिसुत्तिरुवाग, शास्त्रगळल्लि गुणवन्त पुरुषर गुणगळिगॆ इदे फलवॆन्दु हेळिदॆयो एनो.॥11॥

पदच्छेदः

11. yat = since; saadhuH = a pious; viiraH = and a valiant (son); nirvaasyate = is being sent to exile; pitraa = by father; maatraacha = and mother; manye = I think; evam = such; uchate = is said (to be); phalam = the reward; guNaanaam = of virtues; guNavataam = of the virtuous.

अनुवादः

“Since a pious and a valiant son is being sent to exile by father and mother, I think such is said to be the reward of virtues of the virtueous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञो वचनमाज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्रविक्रमः ।
योजयित्वा ययौ तत्र रथमश्वैरलङ्कृतम् ॥ १२ ॥

राज्ञो वचनम् आज्ञाय सुमन्त्रः शीघ्र विक्रमः । योजयित्वा आययौ तत्र रथम् अश्वैः अलम्कृतम् ॥ २-३९-१२

राजाकी आज्ञा शिरोधार्य करके शीघ्रगामी सुमन्त्र गये और उत्तम घोड़ोंसे सुशोभित रथ जोतकर ले आये ॥ १२ ॥

राजन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि शीघ्रगामि सुमन्त्रनु होगि उत्तम कुदुरॆगळिन्द हूडिद रथवन्नु तन्दु निल्लिसिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. sumantraH = Sumantra; aaJNaaya = obeying; vachanam = the words; raaJNa = of the king; shiighra vikramaH = walked away quickly; aayayau = and arrived; tatra = there; yojayitvaa = fitted; ashvaiH = with horses; ratham = a chariot; alakR^itam = duly decorated.

अनुवादः

Sumantra obeying the words of the king, walked away quickly and arrived there fitted with horses, a chariot duly decorated.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रथं राजपुत्राय सूतः कनकभूषितम् ।
आचचक्षेऽञ्जलिं कृत्वा युक्तं परमवाजिभिः ॥ १३ ॥

तम् रथम् राज पुत्राय सूतः कनक भूषितम् । आचचक्षे अन्जलिम् कृत्वा युक्तम् परम वाजिभिः ॥ २-३९-१३

फिर सूत सुमन्त्रने हाथ जोड़कर कहा—‘महाराज! राजकुमार श्रीरामके लिये उत्तम घोड़ोंसे जुता हुआ सुवर्णभूषित रथ तैयार है’ ॥ १३ ॥

मत्तॆ सूत सुमन्त्रनु कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु - महाराजरे! राजकुमार श्रीरामनिगागि उत्तम कुदुरॆगळन्नु हूडिद सुवर्णभूषित रथ सिद्धवागिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. suutaH = the charioteer; aachachakshhe = told; raajaputraaya = the prince; aNjalim kR^itvaa = with joined palms; tam ratham = about that chariot; kanaka bhushhitam = decorated by gold; yuktam = fitted; parama vaajibhiH = with superb horses.

अनुवादः

The charioteer told the prince with joined palms about that chariot decorated by gold, fitted wih superb horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा सत्वरमाहूय व्यापृतं वित्तसञ्चये ।
उवाच देशकालज्ञो निश्चितं सर्वतः शुचिः ॥ १४ ॥

राजा सत्वरम् आहूय व्यापृतम् वित्त संचये । उवाच देश कालज्ञो निश्चितम् सर्वतः शुचि ॥ २-३९-१४

तब देश और कालको समझनेवाले, सब ओरसे शुद्ध (इहलोक और परलोकसे उऋण) राजा दशरथने तुरंत ही धन-संग्रहके व्यापारमें नियुक्त कोषाध्यक्षको बुलाकर यह निश्चित बात कही— ॥ १४ ॥

देशकालवन्नु तिळिदिरुव ऎल्ल रीतियिन्द शुद्ध (इहलोक मत्तु परलोकद ऋण मुक्तनाद) दशरथनु कूडले कोषाध्यक्षनन्नु करॆदु निश्चितवाद ई मातन्नु हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. deshakaalaJNam = who knew proper place and time; nishchitam = who had a decisive attitude; suhuchim = who was clear; sarvatah = by all means; satvaram = quickl; aahuuya = called; vyaapR^itam = an officr; vittasamchaye = in the treasury; uvaacha = spoke(as follows)

अनुवादः

The king, who knew what should be done at a proper place and time and was clear by all means, quickly called an officer placed in charge of the treasury and spoke in a decisive tone (as follows);-

स्रोतः: valmikiramayan.net

वासांसि च वरार्हाणि भूषणानि महान्ति च ।
वर्षाण्येतानि सङ्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रमानय ॥ १५ ॥

वासांसि च महा अर्हाणि भूषणानि वराणि च । वर्षाणि एतानि सम्ख्याय वैदेह्याः क्षिप्रम् आनय ॥ २-३९-१५

‘तुम विदेहकुमारी सीताके पहननेयोग्य बहुमूल्य वस्त्र और महान् आभूषण जो चौदह वर्षोंके लिये पर्याप्त हों, गिनकर शीघ्र ले आओ’ ॥ १५ ॥

नीनु विदेहकुमारी सीतॆयु तॊडलु योग्यवाद बहुमूल्य वस्त्र मत्तु आभूषणगळन्नु हदिनाल्कु वर्षगळवरॆगॆ साकागुवष्टु ऎणिसि शीघ्रवागि तॆगॆदुकॊण्डु बा.॥15॥

पदच्छेदः

15. kshhipram = quickly; aanaya = bring; vaidehyaaH = for Seetha; vaasaamsicha = clothings; mahaarNaani = of great worth; bhuushhaNaanicha = and ornaments; varaaNi = of high quality; samkhyaaya = considering; etaani = (all) these; varshhaaNi = years (that Seetha has to spend in exile).

अनुवादः

“Quickly bring for Seetha, clothings of great worth and ornaments of high quality, taking into consideration all these years (that Seetha has to spend in exile)

स्रोतः: valmikiramayan.net

नरेन्द्रेणैवमुक्तस्तु गत्वा कोशगृहं ततः ।
प्रायच्छत् सर्वमाहृत्य सीतायै क्षिप्रमेव तत् ॥ १६ ॥

नर इन्द्रेण एवम् उक्तः तु गत्वा कोश गृहम् ततः । प्रायच्चत् सर्वम् आहृत्य सीतायै क्षिप्रम् एव तत् ॥ २-३९-१६

महाराजके ऐसा कहनेपर कोषाध्यक्षने खजानेमें जा वहाँसे सब चीजें लाकर शीघ्र ही सीताको समर्पित कर दीं ॥ १६ ॥

महाराजनु हीगॆ हेळुत्तले कोषाध्यक्षनु भण्डारदिन्द ऎल्ल वस्तुगळन्नु तन्दु शीघ्रवागि सीतॆगॆ अर्पिसिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. tataH = after; uktaH = being spoken; evam = thus; narendreNa = by the king; yatvaa (he) went; koshagR^iham = to the treasury; aahR^itya = brought; sarvam = all; tat = that; samameva = in a lot; praayachchhat = (and) gave; siitaayai = to Seetha.

अनुवादः

After thus spoken by the king, the officer went to the treasury, brought all that in a lot and gave to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् ।
भूषयामास गात्राणि तैर्विचित्रैर्विभूषणैः ॥ १७ ॥

सा सुजाता सुजातानि वैदेही प्रस्थिता वनम् । भूषयाम् आस गात्राणि तैः विचित्रैः विभूषणैः ॥ २-३९-१७

उत्तम कुलमें उत्पन्न अथवा अयोनिजा और वनवासके लिये प्रस्थित विदेहकुमारी सीताने सुन्दर लक्षणोंसे युक्त अपने सभी अङ्गोंको उन विचित्र आभूषणोंसे विभूषित किया ॥ १७ ॥

उत्तम कुलदल्लि उत्पन्नळाद अयोनिजॆ हागू वनवासक्कॆ हॊरट विदेहकुमारी सीतॆयु सुन्दर लक्षणगळिन्द कूडिद अङ्गाङ्गगळल्लि आ चित्रित आभूषणगळन्नु सिङ्गरिसिकॊण्डळु.॥17॥

पदच्छेदः

17. prasthitaa = setting out(as she was); vanam = to the forest; saa vaidehii = that Seetha; sujaataa = of noble birth; bhuushhayaamaasa = adorned; sujaataani = (her) beautiful; gaatraaNi = limbs; vibhuushhaNaiH = with jewels; vichitraiH = which were wonderful.

अनुवादः

Setting out as she was to the forest, Seetha of noble birth adorned her beautiful limbs with those wonderful jewels.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता ।
उद्यतोऽंशुमतः काले खं प्रभेव विवस्वतः ॥ १८ ॥

व्यराजयत वैदेही वेश्म तत् सुविभूषिता । उद्यतः अंशुमतः काले खम् प्रभा इव विवस्वतः ॥ २-३९-१८

उन आभूषणोंसे विभूषित हुई विदेहनन्दिनी सीता उस घरको उसी प्रकार सुशोभित करने लगीं, जैसे प्रातःकाल उगते हुए अंशुमाली सूर्यकी प्रभा आकाशको प्रकाशित करती है ॥ १८ ॥

आ ऒडवॆगळिन्द विभूषितळाद सीतॆ प्रातःकालदल्लि उदयिसिद अंशुमालि सूर्यन प्रभॆ आकाशवन्नु बॆळगुवन्तॆ आ भवनवन्नु सुशोभिसतॊडगिदळु.॥18॥

पदच्छेदः

18. vaidehi = Seetha; suvibhuushhitaa = beautifully adorned; vyaraajayata = illumined; tat veshma = that palace; ahamiva = as the sky; kaale = in the morning; prabhaa = (by) radiance; vivasvataH = of a sun; udyataH = rising.

अनुवादः

Seetha, beautifully adorned as she was, illumined that palace, as the sky in a morning is illuminated by a rising sun.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां भुजाभ्यां परिष्वज्य श्वश्रूर्वचनमब्रवीत् ।
अनाचरन्तीं कृपणं मूर्ध्न्युपाघ्राय मैथिलीम् ॥ १९ ॥

ताम् भुजाभ्याम् परिष्वज्य श्वश्रूर् वचनम् अब्रवीत् । अनाचरन्तीम् कृपणम् मूध्नि उपाघ्राय मैथिलीम् ॥ २-३९-१९

उस समय सास कौसल्याने कभी दुःखद बर्ताव न करनेवाली मिथिलेशकुमारी सीताको अपनी दोनों भुजाओंसे कसकर छातीसे लगा लिया और उनके मस्तकको सूँघकर कहा— ॥ १९ ॥

आग ऎन्दू दुःखद वर्तनॆ माडदिरुव मिथिलेशकुमारी सीतॆयन्नु अत्तॆ कौसल्यॆयु ऎरडू भुजगळिन्द सेळॆदु बिगिदप्पिकॊण्डु, शिरवन्नु आघ्राणिसि इन्तॆन्दळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. parishhvajya = embracing; bhujaabhyaam = in her arms; maithiliim = that princess of Mithila; anaacharantiim = who never behaved; kR^ipaNam = in self-pity; shvashruuH = her mother in law(Kausalya); upaaghraaya = and smelling; muurdhni = her head(as a token of affection); abraviit = spoke as follows:

अनुवादः

Embracing in her arms that princess of Mithila, who never behaved in self-pity, and smelling her head(as a token of affection), her mother-in-law(Kausalya) spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृताः प्रियैः ।
भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥ २० ॥

असत्यः सर्व लोके अस्मिन् सततम् सत्कृताः प्रियैः । भर्तारम् न अनुमन्यन्ते विनिपात गतम् स्त्रियः ॥ २-३९-२०

‘बेटी! जो स्त्रियाँ अपने प्रियतम पतिके द्वारा सदा सम्मानित होकर भी संकटमें पड़नेपर उसका आदर नहीं करती हैं, वे इस सम्पूर्ण जगत् में ‘असती’ (दुष्टा) के नामसे पुकारी जाती हैं ॥ २० ॥

मगळे! याव स्त्रीयु तन्न पतियिन्द सदा सम्मानितळादरू सङ्कटबन्दाग पतियन्नु आदरिसुवुदिल्लवो अवळन्नु ई जगत्तिनल्लि ‘असती’(दुष्टा) ऎन्दु करॆयुत्तारॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. asatyaH = dishonest; striyaH = women; satkR^itaaH = eventhough adored; satatam = all the time; priyaiH = by their husbands; maanumanyate = cease to esteem; bhartaaram = their husband; vinipaatagatam = who has befallen into evil days; asmin sarvaloke = throughout this world.

अनुवादः

“Dishonest women, eventhough adored all the time by their husbands, cease to esteem their husband who has come to pass into evil days, throughout this world.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष स्वभावो नारीणामनुभूय पुरा सुखम् ।
अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥ २१ ॥

‘दुष्टा स्त्रियोंका यह स्वभाव होता है कि पहले तो वे पतिके द्वारा यथेष्ट सुख भोगती हैं, परंतु जब वह थोड़ी-सी भी विपत्तिमें पड़ता है, तब उसपर दोषारोपण करती और उसका साथ छोड़ देती हैं ॥ २१ ॥

मॊदलु अवरु पतियिन्द यथेष्ट सुख भोगिसिद्दरू स्वल्पवादरू विपत्तु बन्दाग अवन मेलॆ दोषारोपण माडि, अवनन्नु बिट्टु बिडुवुदु दुष्ट स्त्रीयर स्वभाववागिरुत्तदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. anubhuuya = having enjoyed; sukham = happiness; puraa = in the past; dushhyanti = (they) become spoiled; prajahatyapi = and even desert(their husband) praapya = on obtaining; alpaamapi = even the least; aapadam = misfortune; eshhaH = such; svabhaavaH = is the nature; naasiiNaam = of (bad) woman.

अनुवादः

“Having enjoyed happiness in the past, they become spoiled and even desert their husband, on obtaining even the least misfortune: such is the nature of (bad) women.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा ।
असत्यः पापसङ्कल्पाः क्षणमात्रविरागिणः ॥ २२ ॥

असत्यशीला विकृता दुर्र्गाह्याहृदयास्तथा । युवत्यः पापसम्कल्पाः क्षणमात्राद्विरागिणः ॥ २-३९-२२

‘जो झूठ बोलनेवाली, विकृत चेष्टा करनेवाली, दुष्ट पुरुषोंसे संसर्ग रखनेवाली, पतिके प्रति सदा हृदयहीनताका परिचय देनेवाली, कुलटा, पापके ही मनसूबे बाँधनेवाली और छोटी-सी बातके लिये भी क्षणमात्रमें पतिकी ओरसे विरक्त हो जानेवाली हैं, वे सब-की-सब असती या दुष्टा कही गयी हैं ॥ २२ ॥

सुळ्ळु हेळुववळू, विकृतचेष्टॆ माडुववळू, दुष्ट पुरुषरॊन्दिगॆ संसर्ग उळ्ळवळू, पतिय कुरितु हृदयहीनवागि नडॆयुववळू, पाप सङ्कल्पवुळ्ळवळू, अल्पमातिगॆ पतियिन्द विरक्तळागुववळू, इवरॆल्लरू असति अथवा दुष्टस्त्रीयॆन्दु हेळलागुत्तदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. yuvatyaH = young women; paapa samkalpaaH = who are evil-minded; asatya shiilaaH = are untruthful in their disposition; vikR^itaaH = affected by passion; tathaa = and; durgraahya hR^idayaaH = their essence; incomprehensible; viraagiNaH = they get aversion; kshhaNamaatraat = within a moment.

अनुवादः

“Young women, who are evil-minded, are untruthful in their disposition, are affected by passion and their essence, incomprehensible. They get aversion within a moment.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः ।
स्त्रीणां गृह्णाति हृदयमनित्यहृदया हि ताः ॥ २३ ॥

न कुलं न कृतं विद्या न दत्तं नापि सङ्ग्रहः ।
स्त्रीणाङ्गृह्णाति हृयमनित्यहृदया हि ताः ॥

‘उत्तम कुल, किया हुआ उपकार, विद्या, भूषण आदिका दान और संग्रह (पतिके द्वारा स्नेहपूर्वक अपनाया जाना), यह सब कुछ दुष्टा स्त्रियोंके हृदयको नहीं वशमें कर पाता है; क्योंकि उनका चित्त अव्यवस्थित होता है ॥

उत्तमकुल, माडिद उपकार, विद्यॆ, भूषणादिगळु दान मत्तु सङ्ग्रह (पतियिन्द प्रीतियिन्द तन्नदागिसिद) इवु यावुदू दुष्टस्त्रीयर हृदय गॆल्ललागुवुदिल्ल; एकॆन्दरॆ अवर चित्त अव्यवस्थितवागिरुत्तदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. nakulam = neither a noble descent; na kR^itam = nor an accomplishment; vidyaa = nor learning; na dattam = nor a gift; naapi samgrahaH = nor even entertainment; grihNaati = can capture; hR^idayam = the heart; striiNaam = of women; taaH = they are; anitya hR^idayaahi = unstable their heart indeed.

अनुवादः

Neither a noble descent, nor an accomplishment, nor learning, nor a gift nor even entertainment can capture the heart of women. They are unstbale of their heart indeed!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साध्वीनां तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते ।
स्त्रीणां पवित्रं परमं पतिरेको विशिष्यते ॥ २४ ॥

साध्वीनाम् हि स्थितानाम् तु शीले सत्ये श्रुते शमे । स्त्रीणाम् पवित्रम् परमम् पतिरेको विशिष्यते ॥ २-३९-२४

‘इसके विपरीत जो सत्य, सदाचार, शास्त्रोंकी आज्ञा और कुलोचित मर्यादाओंमें स्थित रहती हैं, उन साध्वी स्त्रियोंके लिये एकमात्र पति ही परम पवित्र एवं सर्वश्रेष्ठ देवता है ॥ २४ ॥

इदक्कॆ विपरीतवागि सत्य, सदाचार, शास्त्रगळ आज्ञॆ हागू कुलोचित मेरॆयल्लि, स्थितवागिरुव साध्वि स्त्रीयरिगॆ एकमात्र पतिये परमपवित्र मत्तु सर्वश्रेष्ठ देवतॆयागिरुवनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. te = but; striiNaam = established; shiile = in good conduct; satye = truthfulness; shrute = sacred learning; shame = and mental quictness; patiH = their husband; ekaH = alone; paramam = is the most; pavitram = sacred entity; vishishhyate = the best of all.

अनुवादः

“But, for women established in good conduct, truthfulness, sacred learning and mental quietness, their husband alone is the most sacred entity, the best of all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितो वनम् ।
तव देवसमस्त्वेष निर्धनः सधनोऽपि वा ॥ २५ ॥

स त्वया न अवमन्तव्यः पुत्रः प्रव्राजितः मम । तव दैवतम् अस्तु एष निर्धनः सधनो अपि वा ॥ २-३९-२५

‘इसलिये तुम मेरे पुत्र श्रीरामका, जिन्हें वनवासकी आज्ञा मिली है, कभी अनादर न करना । ये निर्धन हों या धनी, तुम्हारे लिये देवताके तुल्य हैं’ ॥ २५ ॥

अदक्कागि नीनु वनवासद आज्ञॆपडॆद नन्न पुत्र श्रीरामनन्नु ऎन्दू अनादरिसबेड. अवनु धनिकनागिद्दरू, निर्धननागिद्दरू निनगॆ देवरन्तॆ इरुवनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. mama = my; saH putraH = this son; pravraajitaH = who is sent to forest; naavamantavyaH = should not be despised; tvayaa = by you; sadhanopi vaa = even if he is with riches or; nirdhanaH = without riches; astu eshhaH = let him be; diavam = a deity; tava = to you.

अनुवादः

“My son who is being sent to the forest should not be despised by you. Even if he is invested with riches or without riches, let him be a deity to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
कृत्वाञ्जलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥ २६ ॥

विज्ञाय वचनं सीता तस्या धर्मार्थसंहितम् ।
कृत्वाजंलिमुवाचेदं श्वश्रूमभिमुखे स्थिता ॥

विज्ञाय वचनम् सीता तस्या धर्म अर्थ सम्हितम् । कृत अन्जलिर् उवाच इदम् श्वश्रूम् अभिमुखे स्थिता ॥ २-३९-२६

सासके धर्म और अर्थयुक्त वचनोंका तात्पर्य भलीभाँति समझकर उनके सामने खड़ी हुई सीताने हाथ जोड़कर उनसे इस प्रकार कहा— ॥ २६ ॥

अत्तॆय धर्म हागू अर्थगर्भित मातुगळ तात्पर्यवन्नु चॆन्नागि तिळिदुकॊण्डु, अवळ मुन्दॆ निन्तिरुव सीतॆयु कैमुगिदु ई प्रकार हेळिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. viJNaaya = perceiving; tasyaH = her; vachanam = words; dharmaarthasamhitam = endowed with essence of righteousness; kR^itaaNJalaiH = and joining her palms; siitaa = Seetha; uvaacha = replied; shvashruum = to her mother-in-law; sthitaam = standing; abhimukhe = in front of her; idam = as follows:

अनुवादः

perceiving her words, endowed with essence of righteousness and joining her palms, Seetha replied to her mother-in-law standing in front of her, as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

करिष्ये सर्वमेवाहमार्या यदनुशास्ति माम् ।
अभिज्ञास्मि यथा भर्तुर्वर्तितव्यं श्रुतं च मे ॥ २७ ॥

करिष्ये सर्वम् एव अहम् आर्या यद् अनुशास्ति माम् । अभिज्ञा अस्मि यथा भर्तुर् वर्तितव्यम् श्रुतम् च मे ॥ २-३९-२७

‘आर्ये! आप मेरे लिये जो कुछ उपदेश दे रही हैं, मैं उसका पूर्णरूपसे पालन करूँगी । स्वामीके साथ कैसा बर्ताव करना चाहिये, यह मुझे भलीभाँति विदित है; क्योंकि इस विषयको मैंने पहलेसे ही सुन रखा है ॥

आर्यॆ! नीवु ननगॆ माडिद उपदेशवन्नु नानु पूर्णवागि पालिसुवॆनु. स्वामिय जॊतॆगॆ हेगॆ वर्तिसबेकॆम्बुदु ननगॆ चॆन्नागि तिळिदिदॆ; एकॆन्दरॆ ई विषयदल्लि नानु मॊदले केळिरुवॆनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. aham = i; karishhye = shall do; sarvameva = just all; yathaa = as; aaryaa = your venerable self; anushaashi = instructs; maam = me; abhiJNaa = I know; yathaa = how; vartitavyam = it is to be behaved; bhartuH = towards my husband; asmi = I; me = for me; shrutamcha = have also heard(about it)

अनुवादः

“I shall do just all that, as your venerable self instructs me. I know how I should behave towards my husband. I have also heard about it earlier.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मामसज्जनेनार्या समानयितुमर्हति ।
धर्माद् विचलितुं नाहमलं चन्द्रादिव प्रभा ॥ २८ ॥

न माम् असज् जनेन आर्या समानयितुम् अर्हति । धर्मात् विचलितुम् न अहम् अलम् चन्द्रात् इव प्रभा ॥ २-३९-२८

‘पूजनीया माताजी! आपको मुझे असती स्त्रियोंके समान नहीं मानना चाहिये; क्योंकि जैसे प्रभा चन्द्रमासे दूर नहीं हो सकती, उसी प्रकार मैं पतिव्रत-धर्मसे विचलित नहीं हो सकती ॥ २८ ॥

पूज्य माते! नीवु नन्नन्नु असती स्त्रीयरन्तॆ तिळियबेडिरि; एकॆन्दरॆ चन्द्रनिन्द प्रभॆ दूरवागदे इरुवन्तॆये नानु पतिव्रता धर्मदिन्द विचलितळागलारॆनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. aaryaa = your venerable self; na arhati = is not worthy; samaanayitum = of equating; maam = me; asjjanena = with evil women; naalam = I am unable; vichalitum = to deviate; dharmaat = from virtue; chandraamiva = even as moon; prabhaa = the moonlight.

अनुवादः

“Your venerable self is not worthy of equating me with evil women. I am unable to deviate from virtue, even as a moon from the moonlight”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः ।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥ २९ ॥

नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचक्रो विद्यते रथः ।
नापतिःसुखमेधेन या स्यादपि शतात्मजा ॥

न अतन्त्री वाद्यते वीणा न अचक्रः वर्तते रथः । न अपतिः सुखम् एधते या स्यात् अपि शत आत्मजा ॥ २-३९-२९

‘जैसे बिना तारकी वीणा नहीं बज सकती और बिना पहियेका रथ नहीं चल सकता है, उसी प्रकार नारी सौ बेटोंकी माता होनेपर भी बिना पतिके सुखी नहीं हो सकती ॥ २९ ॥

तन्तियिल्लद वीणॆयु नुडियलारदु, चक्रगळिल्लदॆ रथ सागदु, हागॆये नारियु नूरु मक्कळ तायियादरू पतियिल्लदॆ सुखियागलारळु.॥29॥

पदच्छेदः

29. viiNaa = Vina(Indian lute); na vaadyate = does not resonate; atantrii = without chords; rathaH = chariot; na vartate = does not move; achakraH = without wheels; yaa = which woman; apatiH = without husband; syaadapi = even perhaps; shataatmajaa = belssed with hundred children; na edheta = will not live in comfor; sukham = happily.

अनुवादः

“Vina (Indian lute) does not resonate without chords. Chariot does not move without wheels. Now can a wife bereft of her husband, even if blessed with hundred children, will not lie happily in comfort.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मितं सुतः ।
अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥ ३० ॥

मितम् ददाति हि पिता मितम् माता मितम् सुतः । अमितस्य हि दातारम् भर्तारम् का न पूजयेत् ॥ २-३९-३०

‘पिता, भ्राता और पुत्र—ये परिमित सुख प्रदान करते हैं, परंतु पति अपरिमित सुखका दाता है—उसकी सेवासे इहलोक और परलोक दोनोंमें कल्याण होता है; अतः ऐसी कौन स्त्री है, जो अपने पतिका सत्कार नहीं करेगी ॥ ३० ॥

तन्दॆ, सहोदर, मग-इवरु परिमित सुख कॊडबल्लरु, आदरॆ पति अपरिमित सुखद धातृनागिद्दानॆ. अवन सेवॆयिन्द इहलोक मत्तु परलोक ऎरडरल्लियू श्रेयस्सागुत्तदॆ. आद्दरिन्द तन्न पतिय सत्कार माडदॆ इरुव स्त्री यारु ताने इरुवळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. pitaa = “A father; dadaatihi = indeed gives; mitam = a limited extent; maataa = A mother; mitam = in a limited measure; sutah = A son; mitam = in moderation; kaa = which woman; na puujayet = would not adore; bhartaaram = her husband; daataaram = the bestower; amitasya = of unlimitedness.”

अनुवादः

“A father indeed gives a limited extent, a mother in a limited measure and a son in moderation. Which woman, then, would not adore her husband, the bestower of unlimitedness!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साहमेवङ्गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिया भर्ता हि दैवतम् ॥ ३१ ॥

साहमेवङ्गता श्रेष्ठा श्रुतधर्मपरावरा ।
आर्ये किमवमन्येयं स्त्रिೕया भर्ता हि दैवतम् ॥

सा अहम् एवम् गता श्रेष्ठा श्रुत धर्म पर अवरा । आर्ये किम् अवमन्येयम् स्त्रीणाम् भर्ता हि दैवतम् ॥ २-३९-३१

‘आर्ये! मैंने श्रेष्ठ स्त्रियों—माता आदिके मुखसे नारीके सामान्य और विशेष धर्मोंका श्रवण किया है । इस प्रकार पातिव्रत्यका महत्त्व जानकर भी मैं पतिका क्यों अपमान करूँगी? मैं जानती हूँ कि पति ही स्त्रीका देवता है’ ॥ ३१ ॥

आर्यॆ! तायिये आदि श्रेष्ठ स्त्रीयरिन्द नानु नारिय सामान्य मत्तु विशेष धर्मगळन्नु श्रवणिसि इरुवॆनु. हीगॆ पातिव्रत्यद महत्व तिळिदुकॊण्डु नानु पतियन्नु एकॆ अपमान माडुवॆनु? पतिये स्त्रीयळिगॆ देवतॆयागिद्दानॆ ऎन्दु नानु तिळिदिरुवॆनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shruta dharma varaavaraa = “having heard about the special and ordinary duties(of a wife); shreshhThaa = from the most excellent women; kim = how; saa aham = can I; evam gataa = despise(my husband?); aarye = Oh; venerable self! bhartaa = husband; daivatam hi = is indeed a deity; striiNaam = to women.”

अनुवादः

“Having heard about the special and ordinary duties of a wife from the most excellent women, how can I, as such, despise my husband, Oh venerable lady? Husband is indeed a deity to women.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीताया वचनं श्रुत्वा कौसल्या हृदयङ्गमम् ।
शुद्धसत्त्वा मुमोचाश्रु सहसा दुःखहर्षजम् ॥ ३२ ॥

सीताया वचनम् श्रुत्वा कौसल्या हृदयम् गमम् । शुद्ध सत्त्वा मुमोच अश्रु सहसा दुह्ख हर्षजम् ॥ २-३९-३२

सीताका यह मनोहर वचन सुनकर शुद्ध अन्तःकरणवाली देवी कौसल्याके नेत्रोंसे सहसा दुःख और हर्षके आँसू बहने लगे ॥ ३२ ॥

सीतॆय ई मनोहर मातन्नु केळिद शुद्धान्तःकरणवुळ्ळ देवी कौसल्यॆय कण्णुगळिन्द दुःख मत्तु हर्षद कण्णीरु हरियितु.॥32॥

पदच्छेदः

32. shrutvaa = hearing; siitaayaaH = Seetha’s vachanam = words; hR^idayaNgamam = which touched her heart; kausalyaa = Kausalya; shuddhasattvaa = of pure mind; sahasaa = suddenly; mumocha = shed; ashru = tears; duHkha harshhajam = born of agony and delight.

अनुवादः

Hearing Seetha’s words, which touched her heart, Kausalya of pure mind suddenly started shedding tears born of agony and delight.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां प्राञ्जलिरभिप्रेक्ष्य मातृमध्येऽतिसत्कृताम् ।
रामः परमधर्मात्मा मातरं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३३ ॥

ताम् प्रान्जलिर् अभिक्रम्य मातृ मध्ये अतिसत्कृताम् । रामः परम धर्मज्ञो मातरम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २-३९-३३

तब परम धर्मात्मा श्रीरामने माताओंके बीचमें अत्यन्त सम्मानित होकर खड़ी हुई माता कौसल्याकी ओर देख हाथ जोड़कर कहा— ॥ ३३ ॥

आग परम धर्मात्मा श्रीरामनु तायन्दिर नडुवॆ अत्यन्त सम्मानितळागि निन्तिरुव मातॆ कौसल्यॆय कडॆगॆ नोडि कैमुगिदुकॊण्डु हेळिदनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. raamaH = Rama; parama dharmaatmaa = the most virtuous man; praaNjaliH = joining his palms; abhikramya = approached; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; taam maataram = to that mother; atisatkR^itaam = who is highly respected; maatR^imadhye = among his mothers.

अनुवादः

Rama, the most virtuous man, joining his palms, approached and spoke these words to his mother, who is highly respected among all his mothers:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्येस्त्वं पितरं मम ।
क्षयोऽपि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ ३४ ॥

अम्ब मा दुःखिता भूत्वा पश्यॆस्त्वं पितरं मम ।
क्षयो पि वनवासस्य क्षिप्रमेव भविष्यति ॥

अम्ब मा दुह्खिता भूस् त्वम् पश्य त्वम् पितरम् मम । क्षयो हि वन वासस्य क्षिप्रम् एव भविष्यति ॥ २-३९-३४

‘माँ! (इन्हींके कारण मेरे पुत्रका वनवास हुआ है; ऐसा समझकर) तुम मेरे पिताजीकी ओर दुःखित होकर न देखना । वनवासकी अवधि भी शीघ्र ही समाप्त हो जायगी ॥ ३४ ॥

अम्मा! (इवर कारणदिन्दले नन्न पुत्रनिगॆ वनवासवायितु, ऎन्दु तिळिदु) नीनु नम्म तन्दॆयवरन्नु दुःखितळागि नोडबारदु. वनवासद अवधियु बेगने मुगिदुहोगुवुदु.॥34॥

पदच्छेदः

34. amba = Oh; mother! tvam = you; maa bhuuH = do not; duHkhitaa = grieve; tvam = you; pashya = look after; mama pitaram = my father; kshhayaH = the end; vanavaasasya = of exile; bhavishhyati = will come; kshhiprameva = rather soon.

अनुवादः

“Oh, mother! You do not grieve. You look after my father. The end of exile will come rather soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसि सुहृद्‍वृतम् ॥ ३५ ॥

सुप्तायास्ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पञ्च च ।
समग्रमिह सम्प्राप्तं मां द्रक्ष्यसिसुहृद्वतम् ॥

सुप्तायाः ते गमिष्यन्ति नव वर्षाणि पन्च च । सा समग्रम् इह प्राप्तम् माम् द्रक्ष्यसि सुहृद् वृतम् ॥ २-३९-३५

‘ये चौदह वर्ष तो तुम्हारे सोते-सोते निकल जायँगे, फिर एक दिन देखोगी कि मैं अपने सुहृदोंसे घिरा हुआ सीता और लक्ष्मणके साथ सम्पूर्णरूपसे यहाँ आ पहुँचा हूँ’ ॥ ३५ ॥

ई हदिनाल्कु वर्ष कण्णुमुच्चि तॆरॆयुवुदरॊळगॆ हॊरटुहोगुववु. मत्तॆ ऒन्दु दिन नानु नन्न सुहृदरिन्द कूडि सीता मत्तु लक्ष्मण जॊतॆगॆ इल्लिगॆ बन्दिरुव नन्नन्नु नोडुविरि.॥35॥

पदच्छेदः

35. nava paNchacha = fourteen; varshhaaNi = years; gamishhyanti = will elapse; te = (while) you; suptaayaaH = are asleep; saa = you as such; drakshhyasi = will see; maam = me; sampraaptam = duly arrived; iha = here; samagram = in my entire being; suhR^idvR^itam = surrounded by my well- wishers.

अनुवादः

“Fourteen years will elapse, while you are asleep. you as such, will see me, duly arrived here in my entire being, surrounded by my well-wishers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्य मातरः ॥ ३६ ॥
ताश्चापि स तथैवार्ता मातॄर्दशरथात्मजः ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥ ३७ ॥

एतावदभिनीतार्थमुक्त्वा स जननीं वचः ।
त्रयः शतशतार्धा हि ददर्शावेक्ष्यमातरः ॥ ताश्चापि स तथैवार्ता मातृर्दशरथात्मजः ।
धर्मयुक्तमिदं वाक्यं निजगाद कृताञ्जलिः ॥

एतावद् अभिनीत अर्थम् उक्त्वा स जननीम् वचः । त्रयः शत शत अर्धा हि ददर्श अवेक्ष्य मातरः ॥ २-३९-३६ ताः च अपि स तथैव आर्ता मातृऋर् दशरथ आत्मजः । धर्म युक्तम् इदम् वाक्यम् निजगाद कृत अन्जलिः ॥ २-३९-३७

मातासे इस प्रकार अपना निश्चित अभिप्राय बताकर दशरथनन्दन श्रीरामने अपनी अन्य साढ़े तीन सौ माताओंकी ओर दृष्टिपात किया और उनको भी कौसल्याकी ही भाँति शोकाकुल पाया । तब उन्होंने हाथ जोड़कर उन सबसे यह धर्मयुक्त बात कही— ॥ ३६-३७ ॥

तायिय बळि हीगॆ तन्न निश्चित अभिप्रायवन्नु तिळिसि दशरथनन्दन श्रीरामनु इतर तन्न मुन्नूरैवत्तु मातॆयरन्नु नोडिदाग अवरू कौसल्यॆयन्तॆ शोकाकुलरागिरुवुदन्नु नोडिदनु. आग अवनु अवरिगॆ कैमुगिदु अवरॆल्लरल्लि धर्मयुक्त ई मातन्नु हेळिदनु.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. uktvaa = uttering; vachaH = words; etaavat = of such quality; abhiniitaartham = end appropriate meaning; aavekshhya = refelected again; dadarsha = (and) gazed at; trayaH shata shataardhaaH = his three hundred fifty; maataraH cha = mothers also.

अनुवादः

Uttering the aforesaid words of such quality and appropriate meaning to his mother, Rama thought once again and gazed at his three hundred and fifty step-mothers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. saH = that; dasharathaatmajaH = Rama; kR^itaaNjaliH = joined his palms; taaH = to those; maatR^iirapi = mothers also; aartaaH = who were distressed; tathaiva = in the same way; nijagaada = and spoke; idam vaakyam = these words; dharmayuktam = which were in consonance with righteousness.

अनुवादः

Rama joined his palms and saluted those step mothers also, who were too distressed in the same way and spoke these words which were in consonance with the spirit of righteousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

संवासात् परुषं किञ्चिदज्ञानादपि यत् कृतम् ।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥ ३८ ॥

संवासात् पुरुषं किञ्चिदज्ञानादपि यत्कृतम् ।
तन्मे समुपजानीत सर्वाश्चामन्त्रयामि वः ॥

सम्वासात् परुषम् किंचित् अज्ञानात् वा अपि यत् कृतम् । तन् मे समनुजानीत सर्वाः च आमन्त्रयामि वः ॥ २-३९-३८

‘माताओ! सदा एक साथ रहनेके कारण मैंने जो कुछ कठोर वचन कह दिये हों अथवा अनजानमें भी मुझसे जो अपराध बन गये हों, उनके लिये आप मुझे क्षमा कर दें । मैं आप सब माताओंसे विदा माँगता हूँ’ ॥ ३८ ॥

तायन्दिरे! सदा जॊतॆगॆ इरुवुदरिन्द नानेनादरू कठोरवाद मातन्नु आडिद्दरॆ, अथवा तिळियदे नन्निन्द एनादरू अपराध नडॆदिद्दरॆ नीवु क्षमिसिबिडिरि. नानु निम्मॆल्लरल्लि अनुमति बेडुत्तिरुवॆनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. samanujaaniita = excuse; me = me; tat = that; yat = for which reson; kiNchit = a little; parushham = wrong; kR^itam = was done; aJNaanaadvaa = due to ignorance or; samvaasaat = or because of our living together; aamantrayaami = I take leave of; sarvaaH = all; vaH = of you.

अनुवादः

“Please excuse me, if I have done any mistake either becuase of our living together or due to ignorance on my part. I now take leave of you all.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वचनं राघवस्यैतद् धर्मयुक्तं समाहितम् ।
शुश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः ॥ ३९ ॥

वचनं राघवस्यैतद् धर्मयुक्तं समाहितम् ।
शश्रुवुस्ताः स्त्रियः सर्वाः शोकोपहतचेतसः ॥

वचनम् राघवस्यैतद्धर्मयुक्तम् समाहितम् । शुश्रुवु स्ताः स्त्रियम् सर्वाः शोकोपहतचेतसः ॥ २-३९-३९

राजा दशरथकी उन सभी स्त्रियोंने श्रीरघुनाथजीका यह समाधानकारी धर्मयुक्त वचन सुना, सुनकर उन सबका चित्त शोकसे व्याकुल हो गया ॥ ३९ ॥

दशरथराजन आ ऎल्ल पत्नियरु श्री रघुनाथन ई समाधानकर धर्मयुक्त मातन्नु केळि अवरॆल्लर चित्तवु शोकदिन्द व्याकुलवायितु.॥39॥

पदच्छेदः

39. sarvaaH = all; taaH = those; striyaH = women; shokopahata chetanaH = whose mind was overpowered with grief; shushruvuH = heard; etat = these; vachanam = words; dharmayuktam = which were in consonance with righteousnes; samaahitam = the cool submission; raaghavasya = of Rama.

अनुवादः

All those women, whose mind was overpowered with grief, heard the aforesaid cool submission of Rama, which was in consonance with righteousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जज्ञोऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः ।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥ ४० ॥

जज्ञेऽथ तासां सन्नादः क्रौञ्चीनामिव निःस्वनः ।
मानवेन्द्रस्य भार्याणामेवं वदति राघवे ॥

जज्ञे अथ तासाम् सम्नादः क्रौन्चीनाम् इव निह्स्वनः । मानव इन्द्रस्य भार्याणाम् एवम् वदति राघवे ॥ २-३९-४०

श्रीरामके ऐसी बात कहते समय महाराज दशरथकी रानियाँ कुररियोंके समान विलाप करने लगीं । उनका वह आर्तनाद उस राजभवनमें सब ओर गूँज उठा ॥ ४० ॥

श्रीरामनु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवाग दशरथन राणियरु कुररपक्षियन्तॆ विलापिसतॊडगिदरु. अवर आ आर्तनाद आ अरमनॆयल्लि ऎल्लॆडॆ प्रतिध्वनिसितु.॥40॥

पदच्छेदः

40. atha = after; raaghave = Rama; vadati = has spoken; evam = thus; sannaadaH = an outery; nisvaH iva = resembling the wail; krauNchiinaam = of female cranes; jaJNe = arose; taasam = (from) those; maanavendrasya bhaaryaaNaam = wives of Dasaratha.

अनुवादः

While Rama was speaking thus, an outery, resembling the wail of female cranes arose from those wives of Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुरजपणवमेघघोषवद्
दशरथवेश्म बभूव यत् पुरा ।
विलपितपरिदेवनाकुलं
व्यसनगतं तदभूत् सुदुःखितम् ॥ ४१ ॥

मुरज पणव मेघ घोषव । द्दशरथ वेश्म बभूव यत् पुरा । विलपित परिदेवन आकुलम् । व्यसन गतम् तत् अभूत् सुदुह्खितम् ॥ २-३९-४१

राजा दशरथका जो भवन पहले मुरज, पणव और मेघ आदि वाद्योंके गम्भीर घोषसे गूँजता रहता था, वही विलाप और रोदनसे व्याप्त हो संकटमें पड़कर अत्यन्त दुःखमय प्रतीत होने लगा ॥ ४१ ॥

दशरथन अरमनॆयु मॊदलु मुरज, पणव, मेघ मॊदलाद गम्भीर घोषदिन्द प्रतिध्वनिसुत्तित्तु; अदे ईग विलाप, अळुविनिन्द व्याप्तवागि सङ्कटदल्लि बिद्दु अत्यन्त दुःखमयवागि काणुत्तित्तु.॥41॥

पदच्छेदः

41. yat = which; dasharatha veshma = Dasaratha’s palace; puurvaa = earlier; murajapaNavamegha ghoshhavat = was resounding with tomtoms; large drum and Meghas(musical instruments which sound like rumbling of clouds); tat = it; abhuut = became; vilapita paridevanaakulam = filled with wails and cries; vyasanagatam = fall on evil days.

अनुवादः

Dasaratha’ s palace, which was earlier resounding with tomtoms, large drums and Meghas( musical instruments which sound like rumbling of clouds) was now filled with wails and cries and fallen on evil days.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें उनतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥39॥