०३८ रामेण दशरथप्रार्थना

38. राजा दशरथका सीताको वल्कल धारण कराना अनुचित बताकर कैकेयीको फटकारना और श्रीरामका उनसे कौसल्यापर कृपादृष्टि रखनेके लिये अनुरोध करना

तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत् ।
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति ॥ १ ॥

तस्याम् चीरम् वसानायाम् नाथवत्याम् अनाथवत् । प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिग् त्वाम् दशरथम् तु इति ॥ २-३८-१

सीताजी सनाथ होकर भी जब अनाथकी भाँति चीर-वस्त्र धारण करने लगीं, तब सब लोग चिल्ला-चिल्लाकर कहने लगे—‘राजा दशरथ! तुम्हें धिक्कार है!’ ॥ १ ॥

नाथनिद्दरू अनाथळन्तॆ नारुमडियन्नु उडुत्तिद्द सीतादेवियन्नु नोडि ऎल्ल जनरु ‘दशरथनिगॆ धिक्कार!’ ऎन्दु कूगिकॊण्डरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tasyaam = that Seetha; naatha vatyaam = though protected by her husband; vasaanaayaam = is wearing; chiiram = bark of trees; anaathavat = like a helpless woman; sarvaH = all; janaH = the people; prachukrosha = loudly cried out; iti = thus; dhik = “Fie; tvaam = upon you; dasharatham = dasaratha!”

अनुवादः

On seeing Seetha wearing bark of trees like a helpless woman, eventhough protected by her husband all the people there loudly cried out: “Fie upon you, Dasaratha!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन तत्र प्रणादेन दुःखितः स महीपतिः ।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः ॥ २ ॥
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत् ।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥ ३ ॥

तेन तत्र प्रणादेन दुःखितस्स महीपतिः । चिच्छेद जीविते श्रद्धाम् धर्मे यशसि चात्मनः ॥ २-३८-२ स निह्श्वस्य उष्णम् ऐक्ष्वाकः ताम् भार्याम् इदम् अब्रवीत् । कैकेयि कुश चीरेण न सीता गन्तुम् अर्हति ॥ २-३८-३

वहाँ होनेवाले उस कोलाहलसे दुःखी हो इक्ष्वाकुवंशी महाराज दशरथने अपने जीवन, धर्म और यशकी उत्कट इच्छा त्याग दी । फिर वे गरम साँस खींचकर अपनी भार्या कैकेयीसे इस प्रकार बोले—‘कैकेयि! सीता कुश-चीर (वल्कल-वस्त्र) पहनकर वनमें जानेके योग्य नहीं है ॥ २-३ ॥

तन्नन्नु धिक्करिसुत्तिद्द जनर आक्रोशवन्नु केळि अतिदुःखितनाद दशरथनु जीवितदल्लि, धर्मदल्लि, यशस्सिनल्लि आसक्तियन्नु कळॆदुकॊण्डनु. बिसियागि निट्टिसिरुबिडुत्ता भार्यॆगॆ हेळिदनु - कैकेयि! कुश-चीर (वल्कल) वस्त्रगळन्नुट्टु सीतॆयु काडिगॆ होगुवुदु खण्डितवागि उचितवल्ल.॥2-3॥

पदच्छेदः

2. duHkhitaH = pained; tena praNaadena = by that loud cry; tatra = there; mahiipatiH = that king; chichchheda = lost; shraddhaam = interest; aatmanaH = in his; jiivete = life; dharme = religious merit; yashasi = esteem.

अनुवादः

Pained by that loud cry there, King Dasaratha lost interest in his life, religious merit and esteem.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. saH = that; aikshhvaakaH = Dasaratha; niHshvasya = by sighing; ushhNam = warmly; abraviit = spoke; bhaaryaam = to his wife; idam = these words; kaikeyi “Oh; Kaikeyi! siitaa = Seetha; naarhati = does not deserve; gantum = to go; kushachiireNa = with a robe made of Kusa grass”

अनुवादः

Dasaratha with a warm sigh, spoke to his wife these words. “Oh, Kaikeyi! Seetha does not deserve to go with a robe made of Kusa grass.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता ।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम ॥ ४ ॥

‘यह सुकुमारी है, बालिका है और सदा सुखोंमें ही पली है । मेरे गुरुजी ठीक कहते हैं कि यह सीता वनमें जाने योग्य नहीं है ॥ ४ ॥

इवळु सुकुमारियागिरुवळु, सदा सुखदल्ले बॆळॆदवळु. नम्म गुरुगळु सरियागिये हेळुत्तिद्दारॆ-ई सीतॆयु काडिगॆ होगलु योग्यळल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. mama guruH = my preceptor; satyam = truly; aha = says; iti = that; iyam = this Seetha; sukumaariicha = who is delicate; baalaacha = young and; sukhochita = ever habituated to comforts; nayogyaa = is not fit; vanasya = for forest.

अनुवादः

“My preceptro truly says that Seetha, who is delicate young and ever habituated to comforts, is not fit for forest-life”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं हि कस्यापि करोति किञ्चित्
तपस्विनी राजवरस्य पुत्री ।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये
स्थिता विसञ्ज्ञा श्रमणीव काचित् ॥ ५ ॥

इयम् हि कश्यापकरोति किंचि । त्तपस्विनी राजवरस्य कन्या । या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये । स्थिता विसम्ज्ञा श्रमणीव काचित् ॥ २-३८-५

‘राजाओंमें श्रेष्ठ जनककी यह तपस्विनी पुत्री क्या किसीका भी कुछ बिगाड़ती है? जो इस प्रकार जन-समुदायके बीच किसी किंकर्तव्यविमूढ़ भिक्षुकीके समान चीर धारण करके खड़ी है? ॥ ५ ॥

राजरल्लि श्रेष्ठराद जनकन ई तपस्वी पुत्रियु यारदादरू एनादरु कॆडिसबल्लळे? अवळु ई प्रकार जनसमुदायकद नडुवॆ एनू तिळियदॆ किङ्कर्तव्यविमूढ भिक्षुकनन्तॆ वल्कल धरिसि निन्तुकॊण्डिरुवळल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. yaa = which Seetha; aasadya = by obtaining; chiiram = a bark of tree; kaachit shramaNiiva = like a hermitess; sthitaa = standing; visaNJNa = dumb founded; madhye = in the midst; janasya = of men; iyam = such; tapasvinii = pitiable; raajavarasya kanyaa = daughter of Janaka(the jewel of kings); kimchint apakaaroti = has done any harm; kasya = to any one?

अनुवादः

“has this pitiable daughter of Janaka, the jewel of kings, done any harm to any one that, having obtained a bark of tree she is standing like a hermitess dumbfounded in the midst of men?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या
नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा ।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री
वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः ॥ ६ ॥

चीराण्यपास्वाज्जनकस्य कन्या
नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा ।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री
वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः ॥

चीराण्यसास्या जनकस्य कन्या । नेयम् प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा । यथासुखम् गच्छतु राजपुत्री । वनम् सम्ग्रा सह सर्वर्त्नैः ॥ २-३८-६

‘जनकनन्दिनी अपने चीर-वस्त्र उतार डाले । ‘यह इस रूपमें वन जाय’ ऐसी कोई प्रतिज्ञा मैंने पहले नहीं की है और न किसीको इस तरहका वचन ही दिया है । अतः राजकुमारी सीता सम्पूर्ण वस्त्रालंकारोंसे सम्पन्न हो सब प्रकारके रत्नोंके साथ जिस तरह भी वह सुखी रह सके, उसी तरह वनको जा सकती है ॥ ६ ॥

जनकनन्दिनी तन्न वल्कलगळन्नु कित्तॆसॆयलि. इवळु ई रूपदिन्द काडिगॆ होगबेकॆन्दु नानु प्रतिज्ञॆयन्नु माडिल्ल हागू यारिगू ई रीतिय मातु कॊट्टिल्ल. आद्दरिन्द राजकुमारी सीतॆयु समस्त वस्त्रालङ्कारदिन्द कूडिद्दु, अवळु सखवागिरुवन्तह ऎल्ल प्रकारद रत्नगळ जॊतॆगॆ वनक्कॆ होगबल्लळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. janakasya kanyaa = (let0 daughter of Janaka(Seetha); apaasyaa = throw away; chiiraaNi = barks of trees; na = No; iyam = such; pratiJNaa = pledge; datta puurvaa = was given earlier; gachchhatu raajaputrii = let the priness go; vanam = to the forest; yathaasukham = happily; samagraa = fully; sarva ratnaiH saha = with all valuable possessions.

अनुवादः

“Seetha the daughter of Janaka need not wear these barks of trees. No such pledge was given be me earlier. hence, let this prinecess go to the forest happily fully provided ewith all valuable possesssions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अजीवनार्हेण मया नृशंसा
कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत् ।
त्वया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्
तन्मा दहेद् वेणुमिवात्मपुष्पम् ॥ ७ ॥

अजीवनार्हेण मया नृशंसा
कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत् ।
त्वया हि बाल्यात्प्रतिपन्नमेतत्
तन्मां दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम् ॥

अजीवनार्हेण मया नृशंसा । कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत् । त्वया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत् । त्न्माम् दहेद् वेणुमिवात्मपुष्पम् ॥ २-३८-७

‘मैं जीवित रहनेयोग्य नहीं हूँ । मैंने तेरे वचनोंमें बँधकर एक तो यों ही नियम (शपथ) पूर्वक बड़ी क्रूर प्रतिज्ञा कर डाली है, दूसरे तूने अपनी नादानीके कारण सीताको इस तरह चीर पहनाना प्रारम्भ कर दिया । जिस प्रकार बाँसका फूल उसीको सुखा डालता है, उसी प्रकार मेरी की हुई प्रतिज्ञा मुझीको भस्म किये डालती है ॥ ७ ॥

नानु जीविसिरलु योग्यनल्ल. नानु निन्न मरळुमातिनल्लि सिलुकि ऒन्दु इन्तह प्रतिज्ञॆ माडिदॆ, इन्नॊन्दु नीनु मूर्खतॆयिन्द सीतॆगॆ इन्तह नारुमडि उडिसलुतॊडगिदॆ. बिदिरिन हूवु अदन्ने ऒणगिसिबिडुवन्तॆ नानु माडिद प्रतिज्ञॆये नन्नन्नु बूदि माडुत्तिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. nR^ishamsaa = a cruel; pratiJNaa = pledge; kR^itaavat = has been made; niyamena = on oath; mayaa = by me; ajiivanaarheNa = who do not deserve to survive; etat = this(providing robes of hermitess to Seetha); pratipannamhi = has been initiated; tvayaa = by you; baalyaat = by sheer childishness; tat = that; dahet = will consume; maam = me; aatma pushhpam iva = as by its own flow; veNum = to a bamboo.

अनुवादः

“A Cruel pledge has been made on oath by me, who do not deserve to survive. This (providing robes of hermitess to Seetha) has been initiated by you by sheer childishness. That will consume me, as by its own flower to a bamboo.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

I was struck by this phrase ‘bamboo burnt by its own flowers’ दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम् during today’s Valmiki Ramayana study. Dasharatha to Kaikeyi -

“By giving this cruel promise through importunity, I have rendered myself unfit to live. This promise was made as a child’s play and it (now) destroys me like a bamboo burnt by its own flowers.”

Bamboo Flowering is a very mysterious natural phenomenon, perhaps well known to forest dwellers and botanists, but not much to common people, including me. It is indeed a great poetic genius to use such a metaphor in a very appropriate moment in the Kavya. The power of the metaphor grows, once you get to know finer details.

“Bamboos exhibit monocarpic flowering behaviour. This means, the bamboo dies after flowering. Like other grass, bamboo flowers are tiny and borne on compound inflorescences. Fertilisation takes place after pollination and results in the formation of the seed.

Bamboo flowering is a peculiar phenomenon. Bamboos grow vegetatively for a species-specific period before flowering, seeding and dying. Most bamboo plants flower only once in their life cycle. Some species of bamboo flower only once every 40 to 50 years.

There is something mysterious about bamboo flowering. All members of a species or at least of a particular clone, wherever they happen to be, will flower simultaneously. This means forests of bamboo separated by hundreds of kilometres will flower simultaneously. Scientists are not sure how or why this happens.

They theorise that the rhizomes of the bamboo have some kind of “memory” or an imperturbable inner clock ticking away until the preset alarm goes off simultaneously. In this quiet cacophony, all the bamboo plants burst into bloom simultaneously. After flowering, they all die in some kind of a “mass suicide.” Dying after flowering is a characteristic phenomenon of monocarpic flowering, which bamboos share as a member of the grass family..”

• from http://www.downtoearth.org.in/cove.../bamboo-flowering-14755

ಸೀತೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನ್ ಉಟ್ಟು ಸಂಕಟದಿಂದ
ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಹಳಿಯುತ್ತಾನೆ:

ನನಗೆ ಸಾವು ಸನ್ನಿಹಿತವಾದುದರಿಂದಲೇ
ಇಂಥ ಕ್ರೂರವಾದ ವರವನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾರೂಪದಿಂದ ಕೊಟ್ಟೆ,
ನೀನೀಗ ಅದನ್ನೇ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅಪ್ರಬುದ್ಧತೆಯಿಂದ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ.
ಬಿದಿರಿನ ಹೂವು ಬಿದಿರನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನನ್ನ ಮಾತು ನನ್ನನೇ ಸುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತಿದೆ!+++(5)+++

ಇಲ್ಲಿ ಬಿದಿರಿನ ಹೂವನ್ನು ಉಪಮಾನವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಬಗೆ ತುಂಬ ರಸಾವಹವಾಗಿದೆ. ಇದು ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಪರಿಶೀಲನವಿಲ್ಲದೆ ಹೊಳೆಯುವಂಥದ್ದಲ್ಲ. ಬಿದಿರು ತನ್ನ ಅವಸಾನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೂವನ್ನು ತಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಬಿದಿರಕ್ಕಿಯು ಹುಟ್ಟಿ ಅನಂತರ ಬಿದಿರಿನ ಮಳೆಯೆಲ್ಲ ಒಣಗಿಹೋಗುವುದು.

ತನ್ನ ಮಾತೇ ತನಗೆ ಮುಳುವಾದುದನ್ನು ದಶರಥನು ಈ ಹೋಲಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳುವಲ್ಲಿ
ನಿರತಿಶಯವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವಿದೆ, ಅದ್ಭುತವಾದ ಪರಿಣಾಮವಿದೆ.
ಬಿದಿರಿನ ಉನ್ನತಿ, ಋಜುತ್ವ, ಸಮೂಹಸಮೃದ್ಧಿಗಳೇ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರಿಭಾವಿಸಿದಾಗ
ದಶರಥನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವೂ ಈ ಮೂಲಕ ಧ್ವನಿಸಿ ಹೋಲಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ರಸಮಯವಾಗಿಸದಿರದು.+++(5)+++

रामेण यदि ते पापे किञ्चित्कृतमशोभनम् ।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे ॥ ८ ॥

‘नीच पापिनि! यदि श्रीरामने तेरा कोई अपराध किया है तो (उन्हें तो तू वनवास दे ही चुकी) विदेहनन्दिनी सीताने ऐसा दण्ड पानेयोग्य तेरा कौन-सा अपकार कर डाला है? ॥ ८ ॥

नीच पापिनी! श्रीरामनु निन्न यावुदादरू अपराध माडिद्दरॆ (अवनिगॆ नीनु वनवास कॊट्टिरुवॆ), विदेहनन्दिनी सीतॆयु इन्तह शिक्षॆ अनुभविसलु निनगॆ याव अपकार माडिरुवळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. paape = Oh; evil women! adhame = the mean woman! ashobhanam kR^itamyadi = (even) supposing an offence is done; kimchit = a little; raameNa = by Rama; te = to you; kaH = what; apakaaraH = harm; darshitaH = was displayed; te = to you; iha = here; vaidehyaa = by Seetha?"

अनुवादः

“Oh evil woman! (Even) supposing a little offence is done by Rama to you, what harm was displayed to you here by Seetha? Oh, mean woman!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला मनस्विनी ।
अपकारं कमिव ते करोति जनकात्मजा ॥ ९ ॥

मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला तपस्विनी । अपकारम् कमिह ते करोति जनकात्मजा ॥ २-३८-९

‘जिसके नेत्र हरिणीके नेत्रोंके समान खिले हुए हैं, जिसका स्वभाव अत्यन्त कोमल एवं मधुर है, वह मनस्विनी जनकनन्दिनी तेरा कौन-सा अपराध कर रही है? ॥ ९ ॥

यार कण्णुगळु जिङ्कॆयन्तॆ अरळिवॆयो, यार स्वभाव अत्यन्त कोमल मत्तु मधुरवागिदॆयो. आ बुद्धिवन्त जनकनन्दिनि निनगॆ याव अपराध माडुत्तिद्दाळॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. kam apakaaram = “What harm; iha = on earth; karoti = can be done; janakaatmajaa = by daughter of Janada(Seetha) utphullanayanaa = who has blooming eyes; mR^igiiva = like those of a female deer; mR^idu shiilaa = soft in disposition; tapasvinii = a practiser of penance?”

अनुवादः

“What harm on earth can be done to you by Seetha, who has blooming eyes like those of a female deer, soft in disposition a practiser of penance?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम् ।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥ १० ॥

ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम् ।
किमेभिः कृपणैभूर्यः पातकैरपि ते कृतैः ॥

ननु पर्याप्तम् एतत् ते पापे राम विवासनम् । किम् एभिः कृपणैः भूयः पातकैः अपि ते कृतैः ॥ २-३८-१०

‘पापिनि! तूने श्रीरामको वनवास देकर ही पूरा पाप कमा लिया है । अब सीताको भी वनमें भेजने और वल्कल पहनाने आदिका अत्यन्त दुःखद कार्य करके फिर तू इतने पातक किसलिये बटोर रही है? ॥ १० ॥

पापिनी! नीनु श्रीरामनिगॆ वनवास विधिसि पूर्ण पाप गळिसिरुवॆ. ईग सीतॆयन्नु काडिगॆ कळिसुव हागू वल्कलगळन्नु उडिसुव अत्यन्त दुःखमय कार्यमाडि पुनः नीनु इष्टु पापवन्नु एकॆ बाचि कॊळ्ळुत्तिरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. paape = Oh; the evil woman! raamavivaasanam = sending Rama to exile; etat = thus; te = for you; paryaaptam nanu = is indeed enough; kim = what use; te = for you; bhuuyaH = further; kR^itaiH = in being done; ebhiH = these; kR^ipaNaiH = wretched; paatakairapi = sinful acts too.

अनुवादः

“Oh, the evil woman! Sending Rama to exile thus indeed is enough for you. What use is there for you in further doing these wretched, sinful acts too.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता ।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः ॥ ११ ॥

प्रतिज्ञातम् मया तावत् त्वयोक्तम् देवि शृण्वता । रामम् यदभिषेकाय त्वमिहाअत मब्रवीः ॥ २-३८-११

‘देवि! श्रीराम जब अभिषेकके लिये यहाँ आये थे, उस समय तूने उनसे जो कुछ कहा था, उसे सुनकर मैंने उतनेके लिये ही प्रतिज्ञा की थी ॥ ११ ॥

देवि! श्रीराम पट्टाभिषेकक्कॆ सिद्धनागि इल्लिगॆ बन्दाग नानु केळुत्तिरुवन्तॆ नीनु अवनल्लि एनन्नु हेळिरुवॆयो अष्टे नानु प्रतिज्ञॆ माडिद्दॆ. अदन्नु मीरि नानु प्रतिज्ञॆ माडिरलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. shriNataa = hearing; uktam = the speech; tvayaa = by you; tvam = you; abraviiH = spoke; raamam = to Rama; aagatam = who came; iha = here; abhishhekaaya = for coronation; taavat = that much; pratiJNaat = was acceded; mayaa = by me; devi = Oh; queen!

अनुवादः

“Hearing the speech you gave to Rama who came here for coronation, only that much was acceded by me, Oh queen!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्त्वेतत् समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि ।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम् ॥ १२ ॥

‘उसका उल्लङ्घन करके जो तू मिथिलेशकुमारी जानकीको भी वल्कल-वस्त्र पहने देखना चाहती है, इससे जान पड़ता है, तुझे नरकमें ही जानेकी इच्छा हो रही है’ ॥ १२ ॥

इदन्नु उल्लङ्घिसि मिथिलेशकुमारी जानकियू नारुमडियन्नु उडुवुदन्नु नीनु नोड बयसुत्तिरुवॆ. नीनु नरकक्कॆ होगलु इच्छिसुत्तिरुवॆ ऎन्दु अनिसुत्तदॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. atikramya = transgressing; tat etat = all that; evam = you; yaa = somehow or other; ichchhasi = wish; gantum = to go; nirayam = to hell; iikshhase = by perceiving; maithiliim api = Seetha also; chiira vaasiniim = clad in bark of trees.

अनुवादः

“Transgressing all that, you somehow or other wish to go to hell, by perceiving Seetha also clad in bark of trees.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः सम्प्रस्थितो वनम् ।
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥

इतीव राजा विलपन्महात्मा । शोकस्य नान्तम् स ददर्श किंचित् । भृशातुरत्वाच्च पपात भूमौ । तेनैव पुत्रव्यसनेन मग्नः ॥ २-३८-१३

राजा दशरथ सिर नीचा किये बैठे हुए जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय वनकी ओर जाते हुए श्रीरामने पितासे इस प्रकार कहा— ॥ १३ ॥

दशरथनु तलॆयन्नु तग्गिसि कुळितु ई प्रकार हेळुत्तिद्दन्तॆ आग वनवासक्कॆ हॊरट श्रीरामनु तन्दॆय बळि ई प्रकार हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saH raajaa = that king; mahaatmaa = the high-soulded; itiiva = thus; vilapan = lamenting; na dadarsha = did not see; kimchit = any; autam = cessation; shokasya = of that sorrow; magnaH = drenched; putra vyasnena eva = in excessive devotion to his son; papaate = to fell; bhuumau = on the gound; bhR^ishaaturatvaachcha = having been hurt very mcuh.

अनुवादः

That high-souled king thus lamenting, did not see any ending to that sorrow. Drenched as he was in excessive devotion to his son and having been hurt vey much, he fell down on the ground.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी ।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते ॥ १४ ॥
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम् ।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः सम्मन्तुमर्हसि ॥ १५ ॥

एवम् ब्रुवन्तम् पितरम् रामः सम्प्रस्थितः वनम् । अवाक् शिरसम् आसीनम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २-३८-१४ इयम् धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी । वृद्धा च अक्षुद्र शीला च न च त्वाम् देव गर्हिते ॥ २-३८-१५

‘धर्मात्मन्! ये मेरी यशस्विनी माता कौसल्या अब वृद्ध हो चली हैं । इनका स्वभाव बहुत ही उच्च और उदार है । देव! यह कभी आपकी निन्दा नहीं करती हैं । इन्होंने पहले कभी ऐसा भारी संकट नहीं देखा होगा । वरदायक नरेश! ये मेरे न रहनेसे शोकके समुद्रमें डूब जायँगी । अतः आप सदा इनका अधिक सम्मान करते रहें ॥ १४-१५ ॥

धर्मात्मने! ई नन्न तायि कौसल्यॆयु वृद्धळागुत्ता इद्दाळॆ. अवळ स्वभाव बहळ उच्च मत्तु उदारवागिदॆ. स्वामि! अवळु ऎन्दू निम्मन्नु निन्दिसिल्ल. आकॆयु मॊदलु ऎन्दू इन्तह भारी सङ्कटवन्नु नोडिरलिल्ल. वरदायक नरेश! अवळु नानु इल्लदिरुव शोकसमुद्रदल्लि मुळुगि होगुवळु. आद्दरिन्द नीवु सदाकाल अवळ हॆच्चु सम्मान माडुत्ता इरि.॥14-15॥

पदच्छेदः

14. raamaH = Rama; samprasthitaH = who was setting out; vanam = to forest; abraviit = spoke; idam vachanam = these words; pitaram = to his father; bruvantam = who was speaking; evam = thus; avaakchirasam = bowing down his head; aasiinam = siiting.

अनुवादः

Rama, who was setting out to the forest, spoke these words to his father, who was speaking thus bowing down his head, sitting there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. dharmika = Oh; virtuous; deva = king! iyam = this; kausalyaa = Kausalya = Kausalya; mama maataa = my mother; yashasvinii = the glorious woman; vR^iddhaa = is aged; akshhudra shiilaacha = not base natured; nacha garhate = will not accuse; tvaam = you.

अनुवादः

“Oh, virtuous king! This glorious Kausalya, my mother is aged. She is not of base nature and will not accuse you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत् त्वया पूज्येन पूजिता ।
मां हि सञ्चिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत् तपस्विनी ॥ १६ ॥

मया विहीनाम् वरद प्रपन्नाम् शोक सागरम् । अदृष्ट पूर्व व्यसनाम् भूयः सम्मन्तुम् अर्हसि ॥ २-३८-१६

‘आप पूज्यतम पतिसे सम्मानित हो जिस प्रकार यह पुत्रशोकका अनुभव न कर सकें और मेरा चिन्तन करती हुई भी आपके आश्रयमें ही ये मेरी तपस्विनी माता जीवन धारण करें, ऐसा प्रयत्न आपको करना चाहिये ॥ १६ ॥

निम्मन्तह पूज्यतम पतियिन्द सम्मानितळागि ई प्रकारद पुत्रशोकवन्नु अनुभविसदिरलि. नन्नन्नु चिन्तिसुत्ता निम्म आश्रयदल्ले नन्न तपस्विनी मातॆयु जीवनधारण माडुवन्तॆ प्रयत्न माडिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. varada = Oh; the bestower of boons! arhasi = you are worthy; sammantum = to respect(her); bhuuyaH = much; vihiinam = who is deprived; maaa = of me; prapannaam = who got; shoka saagaram = an ocean of sorrow; adR^ishhTa puurva vyasanaam = such an affliction not being seen by her earlier.

अनुवादः

“Oh, the bestower of boons! You are worthy of amply respection her, who is deprived of me, who is immersed in an ocean of sorrow and who has not see such an affliction earlier.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमां महेन्द्रोपम जातगर्धिनीं
तथा विधातुं जननीं ममार्हसि ।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता
न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥ १७ ॥

पुत्रशोकम् यथा नर्चेत्त्वया पूज्येन पूजिता । माम् हि संचिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत् तपस्विनी ॥ २-३८-१७

‘इन्द्रके समान तेजस्वी महाराज! ये निरन्तर अपने बिछुड़े हुए बेटेको देखनेके लिये उत्सुक रहेंगी । कहीं ऐसा न हो मेरे वनमें रहते समय ये शोकसे कातर हो अपने प्राणोंको त्याग करके यमलोकको चली जायँ । अतः आप मेरी माताको सदा ऐसी ही परिस्थितिमें रखें, जिससे उक्त आशङ्काके लिये अवकाश न रह जाय’ ॥ १७ ॥

इन्द्रनन्तह तेजस्वी महाराजरे! अवळु अगलिद मगनन्नु नोडलु उत्सुकळागिरुवळु. नानु वनदल्लि इरुवागले इवळु शोकदिन्द कातरळागि प्राणत्याग माडि यमलोकक्कॆ होगुवन्तॆ आगदिरलि. आद्दरिन्द नीवु नन्न तायियन्नु मेलिन आशङ्कॆगॆ अवकाश कॊडदॆ इरुव परिस्थितियल्लि इरिसिरि.॥17॥

पदच्छेदः

17. puujitaa = being honoured; tvayaa = by you; puujyena = the venerable man; saa = she; tapasvinii = the pitiable woman; naR^ichchhet = will not obtain; yathaa = such; putra shokam = grief for her son; samchintayantii = thinking; maamhi = of me alone; jiivet = will have life; tvayi = in you.

अनुवादः

“Having been honoured by you the venerable man, she the pitiable woman will not get such a grief for her son, thinking of me alone and she will draw breath in you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥38॥