०३७ रामादिभिः चीरपरिधानम्

37. श्रीराम आदिका वल्कल-वस्त्र-धारण, सीताके वल्कल-धारणसे रनिवासकी स्त्रियोंको खेदतथा गुरु वसिष्ठका कैकेयीको फटकारते हुए सीताके वल्कल-धारणका अनौचित्य बताना

महामात्रवचः श्रुत्वा रामो दशरथं तदा ।
अभ्यभाषत वाक्यं तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ १ ॥

महा मात्र वचः श्रुत्वा रामः दशरथम् तदा । अन्वभाषत वाक्यम् तु विनयज्ञो विनीतवत् ॥ २-३७-१

प्रधान मन्त्रीकी पूर्वोक्त बात सुनकर विनयके ज्ञाता श्रीरामने उस समय राजा दशरथसे विनीत होकर कहा— ॥ १ ॥

महामन्त्रियाद सिद्धार्थन मातन्नु केळि विनयवन्नु बल्ल श्रीरामनु आग दशरथ महाराजरिगॆ विनीतनागि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tadaa = then; shrutvaa = hearing; mahaamaatra vachaH = the words of the chief minister; raamaH = Rama; vinayaJNaH = who was well-versed in courtesy; abhyabhaashhata = spoke; viniitavat = politely; dasharatham = to Dasaratha.

अनुवादः

Hearing the words of the chief minister, Rama who was well-versed in courtesy, spoke then to Dasaratha as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्तभोगस्य मे राजन् वने वन्येन जीवतः ।
किं कार्यमनुयात्रेण त्यक्तसङ्गस्य सर्वतः ॥ २ ॥

‘राजन्! मैं भोगोंका परित्याग कर चुका हूँ । मुझे जंगलके फल-मूलोंसे जीवन-निर्वाह करना है । जब मैं सब ओरसे आसक्ति छोड़ चुका हूँ, तब मुझे सेनासे क्या प्रयोजन है? ॥ २ ॥

महाराजरे! नानु सर्वसङ्ग परित्याग माडिरुवॆनु. ननगॆ काडिन कन्द-मूलगळिन्द जीवन निर्वाह माडुवुदिदॆ. नानु ऎल्ल आसक्तियन्नु बिट्टिरुवाग ननगॆ सैन्यद प्रयोजन एनिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. raajam = “Oh; king! kim kaaryam = of what use; me = for me; tyakta bhogasya = who have forsaken enjoyments; tyakta sangasya = who have cast away attachment; sarvataH = for everything; jiivitaH = and am going to live; vane = in the forest; vanyena = on nomadic food; anuyaatreNa = with an army following me?”

अनुवादः

“Of what use for me, who have forsaken enjoyments, cast away attachment for everything and am going to live in the forest on nomadic food, Oh king, with an army accompanying me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यो हि दत्त्वा द्विपश्रेष्ठं कक्ष्यायां कुरुते मनः ।
रज्जुस्नेहेन किं तस्य त्यजतः कुञ्जरोत्तमम् ॥ ३ ॥

यो हि दत्त्वा द्विप श्रेष्ठम् कक्ष्यायाम् कुरुते मनः । रज्जु स्नेहेन किम् तस्य त्यजतः कुन्जर उत्तमम् ॥ २-३७-३

‘जो श्रेष्ठ गजराजका दान करके उसके रस्सेमें मन लगाता है—लोभवश रस्सेको रख लेना चाहता है, वह अच्छा नहीं करता; क्योंकि उत्तम हाथीका त्याग करनेवाले पुरुषको उसके रस्सेमें आसक्ति रखनेकी क्या आवश्यकता है? ॥ ३ ॥

श्रेष्ठ गजराजनन्नु दानमाडि, अदर हग्गवन्नु लोभवश इरिसिकॊळ्ळलु बयसुवुदु सरियल्ल; एकॆन्दरॆ उत्तम आनॆयन्ने त्याग माडुववनिगॆ अदर हग्गदल्लि आसक्ति इरिसुव आवश्यकतॆ एनिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. yaH = who; dattvaa = after giving away; dvipa shreshhTam = a first-class elephant; kurute = will work out; manaH = his mind; kakshhaayaam = on a rope with which it is tied? kim = what use; tasya = for him; rajju snehena = by having attachment

अनुवादः

“Who, after giving away a first-class elephant, will work out his mind on a rope with which it is tied? What use is there for him through attachment to the rope after abandaning the excellent elephant?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा मम सतां श्रेष्ठ किं ध्वजिन्या जगत्पते ।
सर्वाण्येवानुजानामि चीराण्येवानयन्तु मे ॥ ४ ॥

तथा मम सताम् श्रेष्ठ किम् ध्वजिन्या जगत् पते । सर्वाणि एव अनुजानामि चीराणि एव आनयन्तु मे ॥ २-३७-४

‘सत्पुरुषोंमें श्रेष्ठ महाराज! इसी तरह मुझे सेना लेकर क्या करना है? मैं ये सारी वस्तुएँ भरतको अर्पित करनेकी अनुमति देता हूँ । मेरे लिये तो (माता कैकेयीकी दासियाँ) चीर (चिथड़े या वल्कल-वस्त्र) ला दें ॥ ४ ॥

सत्पुरुषरल्लि श्रेष्ठ महाराजरे! हीगॆये नानु सैन्यवन्नु पडॆदु एनु माडुवुदु? नानु ई ऎल्ल वस्तुगळन्नु भरतनिगॆ अर्पिसलु अनुमति कॊडुत्तेनॆ. ननगॆ (तायि कौसल्यॆय दासियरु) नारुमडियन्नु तन्दु कॊडलि.॥4॥

पदच्छेदः

4. shreshhTa = Oh the best; sataam = among good men! jagatpate = Oh; King! tathaa = so also; kim = what use is there; mama = for me; dhvajinyaa = by the army? anujaanaami = I am giving away; sarvaaNyeva = all absolutely; chiiraNyeva = let the dresses of a mendicant; anayantu = be brought; me = to me.

अनुवादः

“Oh, the best among good men! So also, what use is there for me by the army Oh, King, when I am giving away absolutely all. Let the dresses of a mendicant be brought to me.'

स्रोतः: valmikiramayan.net

खनित्रपिटके चोभे समानयत गच्छत ।
चतुर्दश वने वासं वर्षाणि वसतो मम ॥ ५ ॥

खनित्र पिटके च उभे मम आनयत गच्चतः । चतुर् दश वने वासम् वर्षाणि वसतः मम ॥ २-३७-५

‘दासियो! जाओ, खन्ती और पेटारी अथवा कुदारी और खाँची ये दोनों वस्तुएँ लाओ । चौदह वर्षोंतक वनमें रहनेके लिये ये चीजें उपयोगी हो सकती हैं’ ॥

दासियरे! होगि, गुद्दलि मत्तु मङ्करि इवॆरडन्नु तन्दुकॊडिरि. हदिनाल्कु वर्ष वनदल्लि वासिसलु ई वस्तुगळु उपयोगि आगबल्लवु.॥5॥

पदच्छेदः

5. gachchhataH = I am going; vaasataH = to reside; vane vaasam = in the abde of forest; chaturdasha = for fourteen; varshhaaNi = years; samaanayata = bring; khanitra pitake = a showel and a basket; ubhe = both; mama = for me.

अनुवादः

“I am going to reside in the abode of forest for fourteen years. Bring a shoel and a basket both for me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ चीराणि कैकेयी स्वयमाहृत्य राघवम् ।
उवाच परिधत्स्वेति जनौघे निरपत्रपा ॥ ६ ॥

अथ चीराणि कैकेयी स्वयम् आहृत्य राघवम् । उवाच परिधत्स्व इति जन ओघे निरपत्रपा ॥ २-३७-६

कैकेयी लाज-संकोच छोड़ चुकी थी । वह स्वयं ही जाकर बहुत-सी चीर ले आयी और जनसमुदायमें श्रीरामचन्द्रजीसे बोली, ‘लो, पहन लो’ ॥ ६ ॥

कैकेयियु नाचिकॆ, सङ्कोच बिट्टुबिट्टिद्दळु. अवळु स्वतः होगि अनेक नारुमडिगळन्नु तन्दु, जनसमुदायद ऎदुरिगॆ श्रीरामनिगॆ ‘इदो उट्टुको’ ऎन्दु हेळिदळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. atha = thereupon; kaikeyii = kaikeyi; nirapatrapaa = shamelessly; aahR^itya = bringing; svayam = personally; chiiraani = pieces of bark; janaaghau = in that gathering of men; uvaacha = said to; raaghavam = Rama; iti = thus; paridhatsva = “put these on”

अनुवादः

Thereupon, Kaikeyi shamelessly bringing personally of men, said to Rama; “Put these on”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चीरे पुरुषव्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते ।
सूक्ष्मवस्त्रमवक्षिप्य मुनिवस्त्राण्यवस्त ह ॥ ७ ॥

स चीरे पुरुष व्याघ्रः कैकेय्याः प्रतिगृह्य ते । सूक्ष्म वस्त्रम् अवक्षिप्य मुनि वस्त्राणि अवस्त ह ॥ २-३७-७

पुरुषसिंह श्रीरामने कैकेयीके हाथसे दो चीर ले लिये और अपने महीन वस्त्र उतारकर मुनियोंके-से वस्त्र धारण कर लिये ॥ ७ ॥

पुरुषसिंह श्रीरामनु कैकेयिय कैयिन्द ऎरडु नारुबट्टॆयन्नु पडॆदु, तन्न नयवाद वस्त्रगळन्नु कळचि मुनिगळ वस्त्रगळन्नु धरिसिकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. sah = that Rama; purushha vyaaghrah = tiger among men; pratigR^ihya = taking; te = those; chiire = two pieces of bark; kaikeyyaaH = from Kaikeyi; avakshhipya = discarding; suukshhma vastram = clothing of fine yaru; avastaha = put on; munivastraaNi = the garb of ascetics.

अनुवादः

Taking those two pieces of bark (as loin cloth and cover) from kaikeyi and discarding his clothing of fine yarn, Rama put on the garb of ascetics.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणश्चापि तत्रैव विहाय वसने शुभे ।
तापसाच्छादने चैव जग्राह पितुरग्रतः ॥ ८ ॥

लक्ष्मणः च अपि तत्र एव विहाय वसने शुभे । तापसाच् चादने चैव जग्राह पितुर् अग्रतः ॥ २-३७-८

इसी प्रकार लक्ष्मणने भी अपने पिताके सामने ही दोनों सुन्दर वस्त्र उतारकर तपस्वियोंके-से वल्कल-वस्त्र पहन लिये ॥ ८ ॥

इदे रीति लक्ष्मणनू कूड तन्न तन्दॆय ऎदुरिगे तन्न सुन्दर वस्त्रगळन्नु बिच्चि तपस्विगळन्तॆ वल्कलगळन्नु उट्टुकॊण्डनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. lakshmaNashschaapi = Lakshmana also; tatraiva = there itself; agrataH = before; pituH = his father; vihaaya = discarding; vasane = his raiment; shubhe = which was beautiful; jagraaha = put on; taapasaachchhaadane = clothing of ascetics.

अनुवादः

Lakshmana too there itself before his father put on the clothing of ascetics, by discarding his beautiful raiment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथात्मपरिधानार्थं सीता कौशेयवासिनी ।
सम्प्रेक्ष्य चीरं सन्त्रस्ता पृषती वागुरामिव ॥ ९ ॥
सा व्यपत्रपमाणेव प्रगृह्य च सुदुर्मनाः ।
कैकेय्याः कुशचीरे ते जानकी शुभलक्षणा ॥ १० ॥
अश्रुसम्पूर्णनेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी ।
गन्धर्वराजप्रतिमं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ ११ ॥
कथं नु चीरं बघ्नन्ति मुनयो वनवासिनः ।
इति ह्यकुशला सीता सा मुमोह मुहुर्मुहुः ॥ १२ ॥

अथ आत्म परिधान अर्थम् सीता कौशेय वासिनी । समीक्ष्य चीरम् सम्त्रस्ता पृषती वागुराम् इव ॥ २-३७-९ सा व्यपत्रपमाणा इव प्रतिगृह्य च दुर्मनाः । गन्धर्व राज प्रतिमम् भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-३७-१० अश्रुसंपूर्ण्नेत्रा च धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी । गन्धर्वराजप्रतिमम् भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २-३७-११ कथम् नु चीरम् बध्नन्ति मुनयो वन वासिनः । इति ह्यकुशला सीता सामुमोह मुहुर्मुहुः ॥ २-३७-१२

तदनन्तर रेशमी-वस्त्र पहनने और धर्मपर ही दृष्टि रखनेवाली धर्मज्ञा शुभलक्षणा जनकनन्दिनी सीता अपने पहननेके लिये भी चीरवस्त्रको प्रस्तुत देख उसी प्रकार डर गयीं, जैसे मृगी बिछे हुए जालको देखकर भयभीत हो जाती है । वे कैकेयीके हाथसे दो वल्कल-वस्त्र लेकर लज्जित-सी हो गयीं । उनके मनमें बड़ा दुःख हुआ और नेत्रोंमें आँसू भर आये । उस समय उन्होंने गन्धर्वराजके समान तेजस्वी पतिसे इस प्रकार पूछा—‘नाथ! वनवासी मुनिलोग चीर कैसे बाँधते हैं?’ यह कहकर उसे धारण करनेमें कुशल न होनेके कारणसीता बारम्बार मोहमें पड़ जाती थीं—भूल कर बैठती थीं ॥

पदच्छेदः

9. atha = then; siita = Seetha; kausheya vaasinii = who wore silken clothing; samiikshhya = seeing; chiiram = the piece of bark; aatma paridhaanaartham = intended to be worne by her; santraptaa = felt alarming; vaaguraamiva = as a snare; vR^ishatii = by a deer.

अनुवादः

Then, Seetha who wore silken clothing, by seeing the piece of bark intended to be worne by her, felt alarming as a deer would on seeing a snare(set for entrapping)

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनन्तर रेश्मबट्टॆयन्ने उडुत्तिद्द, धर्मदल्ले दृष्टिविरिसिद, धर्मज्ञॆ शुभलक्षणॆ जनकनन्दिनी सीतॆयु तनगॆ उडलु तन्दिरिसिद नारुमडियन्नु नोडि, हरहिद बलॆयन्नु कण्डु जिङ्कॆयु भयपडुवन्तॆ, हॆदरिहोदळु. अवळु कैकेयिय कैयिन्द ऎरडु वल्कलगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु नाचिकॊण्डळु. आकॆय मनस्सिगॆ बहळ दुःखवायितु, कण्णुगळिन्द कण्णीरु हरियितु. आग आकॆयु गन्धर्वराजनन्तॆ तेजस्वी पतियल्लि - स्वामि! वनवासी मुनिगळु वल्कल हेगॆ कट्टिकॊळ्ळुत्तारॆ? ऎन्दु केळिदळु. हीगॆ हेळि अदन्नु उडलु तिळियदिरुवुदरिन्द सीतॆयु पदे-पदे सङ्कोचक्कॊळगागुत्तिद्दळु.॥9-12॥

पदच्छेदः

10;11. vyapatrapamaanaiva = feeling abashed; prahR^ihya = while taking; te = those; kusha chiire = wearing apparel made of Kusa grass; sudurmanaaH = and greatly troubled in mind; saa jaanakii = that Seetha; shubha lakshhaNaa = who bore auspicious bodily marks; dharmaJNaa = who bore auspicious bodily marks; dharmaJNaa = know what is righteousness; dharma darshinii = who was an illustration of righteousness; dharma darshinii = who was an illustration of righteousness; abraviit = spoke; idam = these words; ashrusampuurNanetraa = with her eyes filled with tears; bhartaaram = to her husband; gandharvaraaja pratimam = who looked like Chitra ratha(the king of Gandharvas)

अनुवादः

Feeling abashed while taking the wearing apparel made of Kusa grass and greatly troubled in mind, Seetha who bore auspicious marks knew what is righteousness who was an illustration of righteousness spoke these words with her eyes filled with tears to her husband who looked like Chitraratha(the king of Gandharvas)

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. katham = “How; munayaH = ascetics vana vaasinaH = residing in the forest; badhnantitu = wear; chiiram = this piece of bark?” iti = thus telling; saa siitaa = that Seetha; akushalaa = who was not adept(in wearing it) mamoha = erred; muhurmuhuH = again and again.

अनुवादः

“How ascetics residing in the forest wear this piece of bark?” Thus saying, Seetha who was not adept in wearing the bark of trees, erred again and again(in her attempt to wear it)

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृत्वा कण्ठे स्म सा चीरमेकमादाय पाणिना ।
तस्थौ ह्यकुशला तत्र व्रीडिता जनकात्मजा ॥ १३ ॥

कृत्वा कण्ठे च सा चीरम् एकम् आदाय पाणिना । तस्थौ हि अकुषला तत्र व्रीडिता जनक आत्मज ॥ २-३७-१३

चीर-धारणमें कुशल न होनेसे जनकनन्दिनी सीता लज्जित हो एक वल्कल गलेमें डाल दूसरा हाथमें लेकर चुपचाप खड़ी रहीं ॥ १३ ॥

नारुमडियन्नु धरिसलु अरियदिरुव जानकियु लज्जितळागि ऒन्दन्नु हॆगल मेलॆ हाकिकॊण्डु इन्नॊन्दन्नु कैयल्लि हिडिदु सुम्मने निन्तुकॊण्डिद्दळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saa janakaatmajaa = that Seetha; kR^itvaa = by keeping; ekam = one; chiiram = piece of bark; kaNthe = on her neck; aadaaya = and holding; paaNinaa = with hand; akushalaa = being not adept; tatra = in that; tasthau = stood; vriiditaa = abashed.

अनुवादः

Keeping one piece of bark on her neck as well as holding it with her hand, Seetha stood abashed, not adept as she was in wearing it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तत् क्षिप्रमागत्य रामो धर्मभृतां वरः ।
चीरं बबन्ध सीतायाः कौशेयस्योपरि स्वयम् ॥ १४ ॥

तस्याः तत् क्षिप्रम् आगम्य रामः धर्मभृताम् वरः । चीरम् बबन्ध सीतायाः कौशेयस्य उपरि स्वयम् ॥ २-३७-१४

तब धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ श्रीराम जल्दीसे उनके पास आकर स्वयं अपने हाथोंसे उनके रेशमी वस्त्रके ऊपर वल्कल-वस्त्र बाँधने लगे ॥ १४ ॥

आग धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामनु कूडले आकॆय बळिगॆ होगि स्वतः तन्न कैगळिन्दले अवळ रेश्मॆसीरॆय मेलॆये नारुमडियन्नु उडिसलुतॊडगिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. ramaH = Rama; varaH = the foremost; dharmabhR^itaam = of those upholding virtue; kshhipram = quickly aagamya = came; svayam = personally; babandha = fastened; tat chiiram = that bark upari = over; kausheyashcha = the sild garment; siitaayaaH = of Seetha.

अनुवादः

Rama, the foremost of those upholding virute, quicky came and personally fastened that bark over the sild garment of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं प्रेक्ष्य तु सीताया बध्नन्तं चीरमुत्तमम् ।
अन्तःपुरचरा नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम् ॥ १५ ॥

रामम् प्रेक्ष्य तु सीतायाः बध्नन्तम् चीरमुत्तमम् । अन्तःपुरगता नार्यो मुमुचुर्वारि नेत्रजम् ॥ २-३७-१५

सीताको उत्तम चीरवस्त्र पहनाते हुए श्रीरामकी ओर देखकर रनवासकी स्त्रियाँ अपने नेत्रोंसे आँसू बहाने लगीं ॥ १५ ॥

सीतॆगॆ उत्तम नारुमडियन्नु उडिसुत्तिरुव श्रीरामनन्नु नोडि राणीवासद स्त्रीयरु कण्णुगळिन्द कण्णीरु हरिसिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. prekshhya = seeing; raamam = Rama; uttamam = the greatest; badhnantam = fastening; chiiram = the bark; siitaayaaH = to seetha; naaryaH = the women; autaHpura gataaH = in the gynaecium; mumuchuH = shed; vaari = water; netrajam = born from eyes.

अनुवादः

Seeing the greatest Rama fastening the bark to Seetha in that manner, the women in the gynaecium shed tears from their eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊचुश्च परमायत्ता रामं ज्वलिततेजसम् ।
वत्स नैवं नियुक्तेयं वनवासे मनस्विनी ॥ १६ ॥

उचुश्च परमायस्ता रामम् ज्वलिततेजसम् । वत्स नैवम् नियुक्तेयम् वनवासे मनस्विनी ॥ २-३७-१६

वे सब अत्यन्त खिन्न होकर उदीप्त तेजवाले श्रीरामसे बोलीं—‘बेटा! मनस्विनी सीताको इस प्रकार वनवासकी आज्ञा नहीं दी गयी है ॥ १६ ॥

अवरॆल्लरू खिन्नरागि उज्वल तेजवुळ्ळ श्रीरामनल्लि - मगु! बुद्धिवन्त सीतॆगॆ ई प्रकार वनवासद आज्ञॆ कॊडलागलिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. paramaayastaa = very much distress; uuchusheha = (they) spoke as follows; raamam = to Rama; jvalita tejasam = of dazzling glory; vatsa = “Dear child! iyam = this Seetha; manasvini = the high-soulded; na niyuktaa = was not commanded; evam = so; vanavaase = to reside in the forest.

अनुवादः

Very much distress as they were, they spoke to Rama of dazzling glory as follows: " Dear child! This Seetha the high sould, was not so commanded to reside in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुर्वाक्यानुरोधेन गतस्य विजनं वनम् ।
तावद् दर्शनमस्या नः सफलं भवतु प्रभो ॥ १७ ॥

‘प्रभो! तुम पिताकी आज्ञाका पालन करनेके लिये जबतक निर्जन वनमें जाकर रहोगे, तबतक इसीको देखकर हमारा जीवन सफल होने दो ॥ १७ ॥

प्रभो! नीनु पितृवाक्य परिपालनॆगागि निर्जन वनदल्लि इरुवतनक ईकॆयन्नु नोडि नम्म जीवन सफलवागुवन्तॆ माडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. gatasya = When you departed; vanam = to the forest; vijanam = in seclusion; vaakyaanurodhena = following the words; pituH = of your father; prabho = Oh; Lord! asyaaH = let her; darshanam = sight; bhavata = be; saphalam = a reward; naH = to us; taavat = till your return.

अनुवादः

“When you departed to the forest in seclusion following the words of your father, Oh Rama, let her sight be a reward to us till your return.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणेन सहायेन वनं गच्छस्व पुत्रक ।
नेयमर्हति कल्याणि वस्तुं तापसवद् वने ॥ १८ ॥

लक्ष्मणेन सहायेन वनम् गच्छस्व पुत्रक । नेयमर्हति कल्याणी वस्तुम् तापसवद्वने ॥ २-३७-१८

‘बेटा! तुम लक्ष्मणको अपना साथी बनाकर उनके साथ वनको जाओ, परंतु यह कल्याणी सीता तपस्वी मुनिकी भाँति वनमें निवास करनेके योग्य नहीं है ॥ १८ ॥

मगु! नीनु लक्ष्मणनन्नु जॊतॆयागिसिकॊण्डु काडिगॆ होगु, आदरॆ ई कल्याणी सीतॆयु तपस्वी मुनिगळन्तॆ वनदल्लि वासिसलु योग्यळल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. gachchhasva = you go; vanam = to the forest; lakshhmaNena = along with Lakshmana; sahaayena = as a compenion; putraka = Oh son! iyam = this Seeta; kalyaaNii = the beautiful girl; naarhati = is not fit; vastum = to reside; vane = in a forest; taapasavat = like an ascetic.

अनुवादः

" You go to the forest along with Lakshmana as your companion Oh son! Seetha the beautiful girl is not fit to reside in a forest like an ascetic.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरु नो याचनां पुत्र सीता तिष्ठतु भामिनी ।
धर्मनित्यः स्वयं स्थातुं न हीदानीं त्वमिच्छसि ॥ १९ ॥

कुरु नो याचनाम् पुत्र! सीता तिष्ठतु भामिनी । धर्मनित्यः स्वयम् स्थातुम् न हीदानीम् त्वमिच्छसि ॥ २-३७-१९

‘पुत्र! तुम हमारी यह याचना सफल करो । भामिनी सीता यहीं रहे । तुम तो नित्य धर्मपरायण हो अतः स्वयं इस समय यहाँ नहीं रहना चाहते हो (परंतु सीताको तो रहने दो)’ ॥ १९ ॥

मगने! नीनु नम्म याचनॆयन्नु सफलगॊळिसु. भामिनी सीतॆयु इल्ले इरलि. नीनादरो नित्य धर्मपरायणनागिरुवॆ, आद्दरिन्द स्वतः ईग इल्लिरलु बयसुवुदिल्ल. (आदरॆ सीतॆयु इल्ले इरलि.॥19॥

पदच्छेदः

19. kuru = accept; naH = our; yaachanaam = prayer; putra = Oh son! siitaa = Let Seetha; bhaaminii = the beautiful young lady; tishhTatu = stay here; tvam = you; dharma nitya = the ever righteous; idaaniim = now; svayam = personally; na ichchhasi hi = do not indeed wish; sthaatum = to stay back.

अनुवादः

“Accept our prayer, Oh son! Let Seetha the beautiful young lady stay here. Indeed, you the ever righteous in any case do not wish to stay back.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तासामेवंविधा वाचः शृण्वन् दशरथात्मजः ।
बबन्धैव तथा चीरं सीतया तुल्यशीलया ॥ २० ॥
चीरे गृहीते तु तया सबाष्पो नृपतेर्गुरुः ।
निवार्य सीतां कैकेयीं वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ २१ ॥

तासामेवम्विधा वाचः शृण्वन् दशरथात्मजः । बबन्धैव तदा चीरम् सीतया तुल्यशीलया ॥ २-३७-२० चीरे गृहीते तु तया समीक्ष्य नृपतेर्गुरुः । निवार्य सीताम् कैकेयीम् वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३७-२१

माताओंकी ऐसी बातें सुनते हुए भी दशरथ-नन्दन श्रीरामने सीताको वल्कल-वस्त्र पहना ही दिया । पतिके समान शीलस्वभाववाली सीताके वल्कल धारण कर लेनेपर राजाके गुरु वसिष्ठजीके नेत्रोंमें आँसू भर आया । उन्होंने सीताको रोककर कैकेयीसे कहा— ॥ २०-२१ ॥

तायन्दिर इन्तह मातुगळन्नु केळुत्तिरुवागले दशरथनन्दन श्रीरामनु सीतॆगॆ नारुमडियन्नु उडिसिये बिट्टनु. पतियन्तॆ शीलस्वभाववुळ्ळ सीतॆयु वल्कलगळन्नु धरिसिदाग राजगुरु वसिष्ठर कण्णुगळल्लि नीरु तम्बिबन्तु. अवरु सीतॆयन्नु तडॆयुत्ता कैकेयिय बळि हेळिदरु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20. shruNvan = hearing; taasaam = their; vaachaH = words; evam vidhaaH = in this manner; dasharathaatmajaH = Rama; tadaa = then; babandhaiva = already got fastened; chiiram = the piece of bark; siitayaa = by Seetha; tulyashiilayaa = of balanced nature.

अनुवादः

Even after hearing their words in this manner, Rama fastened that piece of bark to Seetha, who has a well-matched nature.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21. samiikshhya = seeing; chiire = the piece of bark; grahiite = being accepted; tayaa = by her; vasishhTah = Vasista; nR^ipate = the king’s; guruH = preceptor; nivaarya = preceptor; nivaarya = prevented; siitaam = Seetha; abraviit = spoke; kaikeyiim = to kaikeyi.

अनुवादः

Seeing Seetha accepting the piece of bark, Vasistha the king’s preceptor prevented her and spoke thus to Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि ।
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसि ॥ २२ ॥

अतिप्रवृत्ते धर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि ।
वञ्चयित्वा तु राजानं न प्रमाणेऽवतिष्ठसी ॥

अतिप्रवृत्ते दुर्मेधे कैकेयि कुलपांसनि । वञ्यित्वा च राजानम् न प्रमाणेऽवतिष्ठसे ॥ २-३७-२२

‘मर्यादाका उल्लङ्घन करके अधर्मकी ओर पैर बढ़ानेवाली दुर्बुद्धि कैकेयी! तू केकयराजके कुलकी जीती-जागती कलङ्क है । अरी! राजाको धोखा देकर अब तू सीमाके भीतर नहीं रहना चाहती है? ॥ २२ ॥

मेरॆ मीरि अधर्मद कडॆगॆ सागुत्तिरुव दुर्बुद्धि कैके! नीनु केकॆय राजकुलद जीवन्त कलङ्कवागिरुवॆ. ऎलॆगे! राजनिगॆ मोसमाडि ईग नीनु सीतॆयू अरमनॆयल्लि इरगॊडलु बयसुवुदिल्लवल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. kaikeyi = Oh; Kaikeyi; atipravR^iHe = who have; exceeded your limits; durmedhe = the evil minded; kulapaamsani = who have brought disgrace to your family! vaNchayitvaacha = you misled; raajaanam = the king; naavatishhTate = you are not establishing; pramaaNe = justifiable standard.

अनुवादः

“Oh the evil minded Kaikeyi, who have exceeded your limits, who have brought disgrace to your family! You are not establishing justifiable standard and you misled the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न गन्तव्यं वनं देव्या सीतया शीलवर्जिते ।
अनुष्ठास्यति रामस्य सीता प्रकृतमासनम् ॥ २३ ॥

‘शीलका परित्याग करनेवाली दुष्टे! देवी सीता वनमें नहीं जायँगी । रामके लिये प्रस्तुत हुए राजसिंहासनपर ये ही बैठेंगी ॥ २३ ॥

शीलगॆट्ट दुष्टे! देवी सीतॆयु काडिगॆ होगुवुदिल्ल. रामनिगागि प्रस्तुतवाद राज सिंहासनदल्लि ईकॆये कुळितुकॊळ्ळुवळु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shiilavarjite = Oh woman; without decorum! siitayaa = Seetha; devyaa = the Princess; nagantavyam = shall not proceed; vanam = to forest; siitaa = Seetha; anushhThasyati = will occupy; aasanam = the throne; prakR^itam = which is under considertion; raamasya = of Rama.

अनुवादः

“Oh, the woman without decorum! Seetha the princess shall not proceed to forest. She will occuply the throne, which was awarded to Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मा हि दाराः सर्वेषां दारसङ्ग्रहवर्तिनाम् ।
आत्मेयमिति रामस्य पालयिष्यति मेदिनीम् ॥ २४ ॥

‘सम्पूर्ण गृहस्थोंकी पत्नियाँ उनका आधा अङ्ग हैं । इस तरह सीता देवी भी श्रीरामकी आत्मा हैं; अतः उनकी जगह ये ही इस राज्यका पालन करेंगी ॥ २४ ॥

समस्त गृहस्थर पत्नियरु अवर अर्ध अङ्गवे आगिद्दारॆ. हीगॆये सीतादेवियु श्रीरामन आत्मा आगिरुवळु. आद्दरिन्द अवन जागदल्लि इवळे राज्यभार नडॆसुवळु.॥24॥

पदच्छेदः

24. daaraH = A wife; aatmaahi = is very self; sarveshhaam = to all; daarasamgrahavartinaam = who constantly care for their wives; iyam = this Seetha; raamasya = Rama’s; aatmaait = self; as such; paalayishhyati = can rule; mediniim = the earth.

अनुवादः

“A wife is very self to all, who constantly care for their wives. As Seetha is Rama’s self, she can rule the earth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ यास्यति वैदेही वनं रामेण सङ्गता ।
वयमत्रानुयास्यामः पुरं चेदं गमिष्यति ॥ २५ ॥
अन्तपालाश्च यास्यन्ति सदारो यत्र राघवः ।
सहोपजीव्यं राष्ट्रं च पुरं च सपरिच्छदम् ॥ २६ ॥

‘यदि विदेहनन्दिनी सीता श्रीरामके साथ वनमें जायँगी तो हमलोग भी इनके साथ चले जायँगे । यह सारा नगर भी चला जायगा और अन्तःपुरके रक्षक भी चले जायँगे । अपनी पत्नीके साथ श्रीरामचन्द्रजी जहाँ निवास करेंगे, वहीं इस राज्य और नगरके लोग भी धन-दौलत और आवश्यक सामान लेकर चले जायँगे ॥

विदेहनन्दिनी सीतॆयु श्रीरामनॊन्दिगॆ वनक्कॆ होदरॆ नावू इवरॊन्दिगॆ हॊरटु होगुवॆवु. ई नगरविडी हॊरटुहोदीतु हागू अन्तःपुरद रक्षकरू हॊरटुहोगुवरु. तन्न पत्नियॊन्दिगॆ श्रीरामनु वासिसुवल्लिये ई राज्य मत्तु नगरद जनरु धन-सम्पत्तु, आवश्यक वस्तुगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु हॊरटुहोगुवरु.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. atha = or rather; vaidehii yaasyati = if Seetha goes; vanam = to forest; samgataa = together; raamena = with Rama; payamapi = we also; anuyaasyaamah = will follow suit; idam = this; puramcha = city too; gammishhyati = will go.

अनुवादः

“Or rather, if Seetha goes to forest together with Rama, we also will follow suit. This city too will go.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. antapaalaashcha = frontier-guards; raashhaTramcha = and the State; sahopajiivyam = including its patrons; puramcha = as well as the city; saparichchhadam = with its goods and chattels; yaasyanti = will go; yatra = where there is; raaghavaH = Rama; sadaaraH = along with his wife.

अनुवादः

“The fronitier- guards and the State including its patrons, as well as this city with its goods and chattels will go whereever Rama and his wife are there.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः ।
वने वसन्तं काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम् ॥ २७ ॥

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवसा वनेचरः
वने वसन्तङ्काकुत्स्थमनुवत्स्यति पूर्वजम् ॥

भरतश्च सशत्रुघ्नश्चीरवासा वनेचरः । वने वसन्तम् काकुत्थ्समनुवत्स्यति पूर्वजम् ॥ २-३७-२७

‘भरत और शत्रुघ्न भी चीरवस्त्र धारण करके वनमें रहेंगे और वहाँ निवास करनेवाले अपने बड़े भाई श्रीरामकी सेवा करेंगे ॥ २७ ॥

भरत-शत्रुघ्नरू नारुमडियन्नु उट्टु वनदल्लि इरुवरु हागू अल्लि वासिसुव तम्म हिरिय अण्ण श्रीरामन सेवॆ माडुवरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. bharatashcha = Bharata also; sa shatrughnaH = along with Satrughna; chiira vnasaaH = wearing pieces of bark; anuvatsyati = will live along; kaakutthsam = with Rama; puurvajam = their brother; vasantam = residing; vane = in the forest; vanecharaH = moving in the forest.

अनुवादः

“Wearing pieces of bark, Bharata along with Shatrughna will live along with Rama their brother residing in the forest and moving in the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह ।
त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता ॥ २८ ॥

ततः शून्यां गतजनां वसुधां पादपैः सह ।
त्वमेकाशाधि दुवृत्ता प्रजानामहिते स्थिता ॥

ततह् शून्याम् गतजनाम् वसुधाम् पादपैः सह । त्वमेका शाधि दुर्वृत्ता प्रजानामहिते स्थिता ॥ २-३७-२८

‘फिर तू वृक्षोंके साथ अकेली रहकर इस निर्जन एवं सूनी पृथ्वीका राज्य करना । तू बड़ी दुराचारिणी है और प्रजाका अहित करनेमें लगी हुई है ॥ २८ ॥

मत्तॆ नीनु वृक्षगळॊन्दिगॆ ऒब्बण्टिगळागि ई निर्जन हागू पाळु बिद्द राज्यवन्नु आळुवॆ. नीनु बहळ दुराचारिणियागि, प्रजॆय अहित माडुवुदरल्लि तॊडगिरुवॆ.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = thereafter; tvam ekaa = you alone; durvR^ittaa = with bad conduct; sthitaa = with bad conduct sthitaa = remaining; ahite = injurious; prajaanaam = to people; shaadhi = rule; vasudhaam = the earth; gatajanaam = which is bereft of people; shuunyaam = (and) desolate; paadapaiH saha = with its trees.

अनुवादः

Thereafter, singly you alone with bad conduct hurt to people, rule this earth which is bereft of people and desolate, with its trees alone remaining.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि तद् भविता राष्ट्रं यत्र रामो न भूपतिः ।
तद् वनं भविता राष्ट्रं यत्र रामो निवत्स्यति ॥ २९ ॥

‘याद रख, श्रीराम जहाँके राजा न होंगे, वह राज्य राज्य नहीं रह जायगा—जंगल हो जायगा तथा श्रीराम जहाँ निवास करेंगे, वह वन एक स्वतन्त्र राष्ट्र बन जायगा ॥ २९ ॥

श्रीरामनु ऎल्लि राजनागिरुवुदिल्लवो आ राज्य, राज्यवागि इरलारदु - काडु आगिहोदीतु ऎम्बुदन्नु नॆनपिडु. श्रीरामनु वासिसुव वनवे ऒन्दु स्वतन्त्र राष्ट्र आगुवुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. yatra = where; raamaH = Rama; na = is not; bhuupatiH = a king; tat = that place; na bhavitaahi = will not indeed become; raashhTram = a kingdom; tat vanam = that forest; yatra = where; raamaH = Rama = nivatsyati = will be living; bhavitaa = can become; raashhTram = kingdom.

अनुवादः

“Where Rama is not a king, that place will not indeed become on kingdom. That forest, where Rama will be living, can become a kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ह्यदत्तां महीं पित्रा भरतः शास्तुमिच्छति ।
त्वयि वा पुत्रवद् वस्तुं यदि जातो महीपतेः ॥ ३० ॥

न ह्यदत्ताम् महीम् पित्रा भरतः शास्तुमर्हति । त्वयि वा पुत्रवद्वस्तुम् यदि जातो महीपतेः ॥ २-३७-३०

‘यदि भरत राजा दशरथसे पैदा हुए हैं तो पिताके प्रसन्नतापूर्वक दिये बिना इस राज्यको कदापि लेना नहीं चाहेंगे तथा तेरे साथ पुत्रवत् बर्ताव करनेके लिये भी यहाँ बैठे रहनेकी इच्छा नहीं करेंगे ॥ ३० ॥

भरतनु दशरथनिन्द हुट्टिद्दनागिद्दरॆ तन्दॆयु सन्तोषवागि कॊडदिरुव राज्यवन्नु ऎन्दिगू तॆगॆदुकॊळ्ळलारनु हागू निन्नॊन्दिगॆ पुत्रनागि वर्तिसलु इल्लि इरलु इच्छिसलारनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. bharataH jaataHyadi = If Bharata is born; mahiipate = to king Dasaratha; na arhati = he is not fit; shaastum = to rule; mahiim = the earth; adattaam = not offered; pitraa = by his father; vastum vaa = or to live; putravat = as a son; tvayi = in your case.

अनुवादः

“If Bharata is born to king Dasaratha, he is not fit either to rule the earth that is not being offered by his father nor to live as a son in your case.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यपि त्वं क्षितितलाद् गगनं चोत्पतिष्यसि ।
पितृवंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति ॥ ३१ ॥

यद्यपि त्वम् क्षितितलाद्गगनम् चोत्पतिष्यसि । पितुर्व्ंशचरित्रज्ञः सोऽन्यथा न करिष्यति ॥२-३७-३१

‘तू पृथ्वी छोड़कर आसमानमें उड़ जाय तो भी अपने पितृकुलके आचार-व्यवहारको जाननेवाले भरत उसके विरुद्ध कुछ नहीं करेंगे ॥ ३१ ॥

नीनु भूमियन्नु बिट्टु आकाशदल्लि हाराडुत्तिद्दरू, तन्न पितृकुलद आचार-व्यवहारवन्नु तिळिद भरतनु अदक्कॆ विरुद्धवागि एनू माडलारनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. tvam utpatishhyasi yadyapi = even if you can jump; kshhititalaat = from the surface of the earth; gaganam = to the sky; saH = Bharata; piturvamshacharitraJNaH = who knows the record of his father’s dynasty; na karishhyati = will not do; anyathaa = in any other manner.

अनुवादः

“Even if you can jump from the surface of the earth to the sky, Bharata who knows the record of his father’s dynasty will not do as you wish him to do”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत् त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम् ।
लोके नहि स विद्येत यो न राममनुव्रतः ॥ ३२ ॥

तत्त्वया पुत्रगर्धिन्या पुत्रस्य कृतमप्रियम् । लोके हि स न विद्येत यो न राममनुव्रतः ॥ २-३७-३२

‘तूने पुत्रका प्रिय करनेकी इच्छासे वास्तवमें उसका अप्रिय ही किया है; क्योंकि संसारमें कोई ऐसा पुरुष नहीं है जो श्रीरामका भक्त न हो ॥ ३२ ॥

नीनु पुत्रन प्रियमाडुव इच्छॆयिन्द निजवागि अवन अप्रियवन्ने माडिरुवॆ; एकॆन्दरॆ जगत्तिनल्लि श्रीरामन भक्तनल्लद पुरुषरु यारू इरलारनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tat = therefore; tvayaa = by you; putragardhinyaa = who are covetons towards your son; apriyam = an unfriendly act(alone); kR^itam = has been done; putrasya = to your son; saH = navidyeta hi = there is no such one indeed; loke = in this world; yaH = who; na anurataH = is not devoted; raamam = to Rama.

अनुवादः

“therefore, an unfriendly act(alone) has been done by you, eventhough you are covetons towards his well-being. There is none indeed in this world who is not devoted to Rama”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्यालमृगद्विजान् ।
गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान् ॥ ३३ ॥

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयी पशुव्यालमृगद्विजान् ।
गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मखान् ॥

द्रक्ष्यस्यद्यैव कैकेयि पशुव्याळमृगद्विजान् । गच्छतः सह रामेण पादपांश्च तदुन्मुखान् ॥ २-३७-३३

‘कैकेयि! तू आज ही देखेगी कि वनको जाते हुए श्रीरामके साथ पशु, सर्प, मृग और पक्षी भी चले जा रहे हैं । औरोंकी तो बात ही क्या, वृक्ष भी उनके साथ जानेको उत्सुक हैं ॥ ३३ ॥

कैकेयि! वनक्कॆ होगुत्तिरुव श्रीरामन जॊतॆगॆ पशु, सर्प, मृग, पक्षिगळू कूड होगुत्तिरुवुदन्नु नीनु इन्दे नोडुवॆ. बेरॆयवर मातेनु, वृक्षगळू कूड अवनॊन्दिगॆ होगलु उत्सुकवागिवॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. kaikeyi = Oh; Kaikeyi! drakshhyasi = you will see; adyaiva = now itself; pashuvyaaLa mR^igadvijaan = beasts; elephants; deers and birds; gachchhataH = going; raameNa saha = along with Rama; paadapaamshcha = and tress also; tadunmukhaan = turning their faces towards him.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! You will see now itself that beasts, elephants, deers and birds going with Rama and trees also turning their faces towards Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोत्तमान्याभरणानि देवि
देहि स्नुषायै व्यपनीय चीरम् ।
न चीरमस्याः प्रविधीयतेति
न्यवारयत् तद् वसनं वसिष्ठः ॥ ३४ ॥

‘देवि! सीता तेरी पुत्रवधू हैं । इनके शरीरसे वल्कल-वस्त्र हटाकर तू इन्हें पहननेके लिये उत्तमोत्तम वस्त्र और आभूषण दे । इनके लिये वल्कल-वस्त्र देना कदापि उचित नहीं है ।’ ऐसा कहकर वसिष्ठने उसे जानकीको वल्कल-वस्त्र पहनानेसे मना किया ॥ ३४ ॥

देवि! सीतॆयु निन्न सॊसॆयागिरुवळु. ईकॆय मैमेलिन नारुमडियन्नु कित्तुहाकि नीनु आकॆगॆ उडलिक्कागि उत्तमोत्तम वस्त्र हागू ऒडवॆगळन्नु कॊडु. इवळिगॆ वल्कलवस्त्रवन्नु कॊडुवुदु ऎन्दिगू उचितवागलारदु. हीगॆ हेळि वसिष्ठरु जानकियु वल्कलगळन्नु धरिसुवुदन्नु तडॆदुबिट्टरु.॥34॥

पदच्छेदः

34. atha = “Moreover; devi = Oh; Kaikeyi! vyapaniiya = putting aside; chiiram = the bark of trees; dehi = give; snushhaayai = to your daughter-in-law; uttamaani = excellent; aabharaaNi = jewellery; chiiram = the bark of trees; na pravidhiiyata = is not ordained; asyaaH = for her” iti = thus; vasishhTah = Vasistha; nyavaarayat = prevented; tat = that; vasanam = garment(of bark)

अनुवादः

“Moreover, putting aside the bark of trees, give excellent jewellery to your daughter-in-law, Oh, Kaikeyi! the bark of trees is not ordained for her” Thus saying so, Vasishta prevented that wearing of garment by Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकस्य रामस्य वने निवास-
स्त्वया वृतः केकयराजपुत्रि ।
विभूषितेयं प्रतिकर्मनित्या
वसत्वरण्ये सह राघवेण ॥ ३५ ॥

एकस्य रामस्य वने निवास । स्त्वया वृतह् केकयराजपुत्रि । विभूषितेयम् प्रतिकर्मनित्या । वसत्वरण्ये सह राघवेण ॥ २-३७-३५

वे फिर बोले—‘केकयराजकुमारी! तूने अकेले श्रीरामके लिये ही वनवासका वर माँगा है (सीताके लिये नहीं); अतः ये राजकुमारी वस्त्राभूषणोंसे विभूषित होकर सदा शृङ्गार धारण करके वनमें श्रीरामचन्द्रजीके साथ निवास करें ॥ ३५ ॥

अवरु पुनः हेळिदरु-केकेय राजकुमारी! नीनु श्रीरामनिगॊब्बनिगे वनवासद वरवन्नु केळिरुवॆ (सीतॆगागि इल्ल); आद्दरिन्द ई राजकुमारि वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतळागि सदा शृङ्गार धरिसिकॊण्डे वनदल्लि श्रीरामचन्द्रनॊन्दिगॆ वासिसलि.॥35॥

पदच्छेदः

35. kekaya raajaputri = Oh; Kaikeyi! vR^itaH = It was solicited; tvayaa = by you; nivaasaH = the dwelling; vane = in the forest; ekasya raamasya = of Rama alone; iyam = (let) this Seetha; pratikarmanityaa = to be decorated daily; vibhuushhitaa = be adorned with ornaments; vasatu = live; araNye = in the forest; raaghaveNa saha = along with Rama.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! It was solicited by you, the dwelling in the forest of Rama only. Let Seetha, to be decorated daily, be adorned with ornaments and live in the forest along with Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च
सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री ।
वस्त्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै-
र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने ॥ ३६ ॥

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च
सुसंवृता गच्छतु राजपुत्री ।
वसैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै-
र्नेयं वृता ते वरसम्प्रदाने ॥

यानैश्च मुख्यैः परिचारकैश्च । सुसम्वृता गच्छतु राजपुत्री । वस्रैश्च सर्वैः सहितैर्विधानै । र्नेयम् वृता ते वरसम्प्रदाने ॥ २-३७-३६

‘राजकुमारी सीता मुख्य-मुख्य सेवकों तथा सवारियोंके साथ सब प्रकारके वस्त्रों और आवश्यक उपकरणोंसे सम्पन्न होकर वनकी यात्रा करें । तूने वर माँगते समय पहले सीताके वनवासकी कोई चर्चा नहीं की थी (अतः इन्हें वल्कल-वस्त्र नहीं पहनाया जा सकता)’ ॥

राजकुमारि सीतॆयु मुख्य-मुख्य सेवकरु हागू वाहनगळॊन्दिगॆ ऎल्ल विधद वस्त्र मत्तु आवश्यक उपकरणगळिन्द सम्पन्ननागि वनद प्रयाण माडलि. नीनु वरवन्नु केळुवाग सीतॆय वनवासद कुरितु एनू हेळलिल्ल. (आद्दरिन्द ईकॆगॆ नारुमडियन्नु उडिसलागुवुदिल्ल.॥36॥

पदच्छेदः

36. raajaputrii = (let) Seetha; gachchhatu = go; mukhyaiH = with excellent; yaanaishcha = conveyances; susamvR^itaa = well accompanied by; parichaarakaishcha = attendants; sarvaiH = with all; vastraishcha = costumes; sahitaiH = with useful; vidhaanaiH = accessories; iya = she; navR^itaa = was not solicited; te = by you; varasampradaane = while asking for boons.

अनुवादः

“Let Seetha go with excellent conveyances, well accompanied by attendants, with all costumes and useful accessories. Her exile was not indeed solicted by you, while asking for boons”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिंस्तथा जल्पति विप्रमुख्ये
गुरौ नृपस्याप्रतिमप्रभावे ।
नैव स्म सीता विनिवृत्तभावा
प्रियस्य भर्तुः प्रतिकारकामा ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणशिरोमणि अप्रतिम प्रभावशाली राजगुरु महर्षि वसिष्ठके ऐसा कहनेपर भी सीता अपने प्रियतम पतिके समान ही वेशभूषा धारण करनेकी इच्छा रखकर उस चीर-धारणसे विरत नहीं हुईं ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणशिरोमणि अप्रतिम प्रभावशालि राजगुरु महर्षि वसिष्ठरु हीगॆ हेळिदरू कूड सीतॆयु तन्न प्रियतम पतियन्तॆये वेष-भूषणगळन्नु धरिसलु इच्छिसि नारुमडियन्नु धरिसुव निश्चयवन्नु बदलायिसलिल्ल.॥37॥

पदच्छेदः

37. tasmin = (while) that Vasishta; gurau = the preceptor; nR^ipasya = of the king; apratimaprabhaave = who had an influence; vipramukhye = and the best of brahmanas; jalpati = was speaking; tathaa = thus; siitaa = Seetha; naivasma = did not become; vinivR^ittabhaavaa = one who has turned away her resoulution; pratikaarakaamaa = wishing to honour; priyasya bhartuH = her beloved husband.

अनुवादः

Eventhough Vasista, the preceptor of the king, who had an influenc beyond compare and the best of brahmanas was speaking as above, Seetha did not turn away here resolution to follow the ways of her beloved husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः ॥ ३७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥37॥