०३६ सिद्धार्थस्य कैकेय्युपदेशः

36. राजा दशरथका श्रीरामके साथ सेना और खजाना भेजनेका आदेश, कैकेयीद्वारा इसका विरोध, सिद्धार्थका कैकेयीको समझाना तथा राजाका श्रीरामके साथ जानेकी इच्छा प्रकट करना

ततः सुमन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनर्वचः ॥ १ ॥

ततः समन्त्रमैक्ष्वाकः पीडितोऽत्र प्रतिज्ञया ।
सबाष्पमतिनिःश्वस्य जगादेदं पुनर्वचः ॥

ततः सुमन्त्रम् ऐक्ष्वाकः पीडितः अत्र प्रतिज्ञया । सबाष्पम् अतिनिह्श्वस्य जगाद इदम् पुनः पुनः ॥ २-३६-१

तब इक्ष्वाकु कुलनन्दन राजा दशरथ वहाँ अपनी प्रतिज्ञासे पीड़ित हो आँसू बहाते हुए लम्बी साँस खींचकर सुमन्त्रसे फिर इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

आग इक्ष्वाकुकुलनन्दन दशरथनु तन्न प्रतिज्ञॆयिन्द पीडितनागि कण्णीरु सुरिसुत्ता दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता सुमन्त्रनल्लि पुनः ई प्रकार हेळिदनु-॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = then; aikshhvaakaH = Dasaratha; the scion of Ikshvaku dynasty; piiditaH = squeezed; pratiJNayaa = by his promise; atra = in this matter; atiniHshvasya = sighed heavly; sabhaashhpam = with tears; jagaada = spoke; idam = the following words; punaH punaH = again and again; sumantra = to Sumantra.

अनुवादः

Then, Dasaratha the scion of Ikshvaku dynasty, squeezed by his own promise in the matter of sending Rama to exile, sighed heavily with tears and spoke the following words again and agian to Sumantra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूत रत्नसुसम्पूर्णा चतुर्विधबला चमूः ।
राघवस्यानुयात्रार्थं क्षिप्रं प्रतिविधीयताम् ॥ २ ॥

सूत रत्न सुसम्पूर्णा चतुर् विध बला चमूः । रागवस्य अनुयात्रा अर्थम् क्षिप्रम् प्रतिविधीयताम् ॥ २-३६-२

‘सूत! तुम शीघ्र ही रत्नोंसे भरी-पूरी चतुरङ्गिणी सेनाको श्रीरामके पीछे-पीछे जानेकी आज्ञा दो ॥ २ ॥

सूतने! नीनु शीघ्रवागि रत्नगळिन्द परिपूर्णवाद चतुरङ्गिणी सेनॆयु श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ होगलु आज्ञापिसु.॥2॥

पदच्छेदः

2. suutaH = Oh; Sumantra! chamuuH = Let a military body; chaturvidha balaaH = consisting of (all the four limbs of the army; ratna sampuurNaa = filled with the best of its kind; pratividhiiyataam = be arranged; kshhipram = immediately.

अनुवादः

“Oh, Sumantra! Let a military body consisting of (all) the four limbs of the arms, filled with the best of its kind, be arranged immediately”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रूपाजीवाश्च वादिन्यो वणिजश्च महाधनाः ।
शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीः सुप्रसारिताः ॥ ३ ॥

रूप आजीवा च शालिन्यो वणिजः च महा धनाः । शोभयन्तु कुमारस्य वाहिनीम् सुप्रसारिताः ॥ २-३६-३

‘रूपसे आजीविका चलाने और सरस वचन बोलनेवाली स्त्रियाँ तथा महाधनी एवं विक्रययोग्य द्रव्योंका प्रसारण करनेमें कुशल वैश्य राजकुमार श्रीरामकी सेनाओंको सुशोभित करें ॥ ३ ॥

चित्ताकर्षक रूपिनिन्दले जीविसुव मधुरभाषिणियराद स्त्रीयरु हागू क्रय-विक्रय द्रव्यगळ प्रसारणमाडुवल्लि कुशलराद वैश्यरु राजकुमार श्रीरामन सैन्यवन्नु सुशोभितगॊळिसलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. ruupaajiivaashcha = let courtesans; vaadinyaH = well versed in speaking; vaNijashcha = merchants; mahaadhanaaH = with great riches; suprasaaritaaH = having exposure for sales; shobhayantu = bestow elegance; vaahiniim = to the forces; kumaarasya = of the prince.

अनुवादः

“Let courtesans well versed in speaking and merchants with great riches having exposure for extension of sales bestow elegance to the forces of the Prince”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये चैनमुपजीवन्ति रमते यैश्च वीर्यतः ।
तेषां बहुविधं दत्त्वा तानप्यत्र नियोजय ॥ ४ ॥

ये च एनम् उपजीवन्ति रमते यैः च वीर्यतः । तेषाम् बहु विधम् दत्त्वा तान् अपि अत्र नियोजय ॥ २-३६-४

‘जो श्रीरामके पास रहकर जीवन-निर्वाह करते हैं तथा जिन मल्लोंसे ये उनका पराक्रम देखकर प्रसन्न रहते हैं, उन सबको अनेक प्रकारका धन देकर उन्हें भी इनके साथ जानेकी आज्ञा दे दो ॥ ४ ॥

श्रीरामनन्नु आश्रयिसि जीवन नडॆसुववरिगॆ, यारॊडनॆ श्रीरामनु वीर्यप्रदर्शन माडुत्ता क्रीडिसुवनो आ मल्लरिगॆ अनेक प्रकारद धनकॊट्टु अवरन्नु श्रीरामनॊन्दिगॆ होगुवन्तॆ आज्ञापिसु.॥4॥

पदच्छेदः

4. niyojaya = appoint; atra = in this contingent; taanapi = those too; dattvaa = by giving; bahudhanam = abundant money; teshhaam = to them; yecha = who; upajiivanti = were dependent; enam = on him(Rama) yaishcha = with whom; ramate = he took delight; viiryataH = in gallantry.

अनुवादः

Appoint in this contingent those too, by giving abundant money to them who were dependent on Rama and on whom he took delight in gallantry"

स्रोतः: valmikiramayan.net

आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च ।
अनुगच्छन्तु काकुत्स्थं व्याधाश्चारण्यकोविदाः ॥ ५ ॥

आयुधानि च मुख्यानि नागराः शकटानि च । अनुगच्छन्तु काकुत्थ्सम् व्याधाश्चारण्यगोचराः ॥ २-३६-५

‘मुख्य-मुख्य आयुध, नगरके निवासी, छकड़े तथा वनके भीतरी रहस्यको जाननेवाले व्याध ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामके पीछे-पीछे जायँ ॥ ५ ॥

मुख्य-मुख्य आयुधगळु, नगर निवासिगळु, आवश्यक सामग्रिगळिन्द तुम्बिद बण्डिगळु, काडिन रहस्यवन्नु तिळिद बेडरू काकुत्स्थनन्नु हिम्बालिसलि.॥5॥

पदच्छेदः

5. mukhyaani = Let important; aayadhaanicha = weapons; naagaraaH = chiefs of police; shakataanicha = and vehicles; vyaadhaashcha = hunters; aaraNya gocharaaH = knowing the secret of forest; anugachchhantu = accompany; kaakutthsam = Rama(scion of Kakutsa)

अनुवादः

“Let important weapons, chiefs of police and vehicles, hunters knowing the secrets of forest accompany Rama(scion of Kakutsa)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

निघ्नन् मृगान् कुञ्जरांश्च पिबंश्चारण्यकं मधु ।
नदीश्च विविधाः पश्यन् न राज्यं संस्मरिष्यति ॥ ६ ॥

निघ्नन् मृगान् कुन्जरामः च पिबमः च आरण्यकम् मधु । नदीः च विविधाः पश्यन् न राज्यम् संस्मरिष्यति ॥ २-३६-६

‘वे रास्तेमें आये हुए मृगों एवं हाथियोंको पीछे लौटाते, जंगली मधुका पान करते और नाना प्रकारकी नदियोंको देखते हुए अपने राज्यका स्मरण नहीं करेंगे ॥

श्रीरामनु दारियल्लि बन्द मृगगळन्नु, आनॆगळन्नु हिम्मॆट्टिसुत्ता, काडिन जेनन्नु कुडियुत्ता, नाना विधद नदिगळन्नु नोडुत्ता, तन्न राज्यवन्नु मरॆयुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. nighnan = Killing; mR^igaan = deer; kuNjaraashcha = and elephants; pibamshcha = drinking; madhu = honey; araNyakam = of forest variety; pashyan = seeing; vividhaaH = various; nadiishcha = rivers; na smarishhyati = he would not remember; raajyasya = of sovereignity.

अनुवादः

“Killing deer and elephants, drinking forest-honey, seeing various rivers, he would not remember of sovereignty”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धान्यकोशश्च यः कश्चिद् धनकोशश्च मामकः ।
तौ राममनुगच्छेतां वसन्तं निर्जने वने ॥ ७ ॥

धान्य कोशः च यः कश्चित् धन कोशः च मामकः । तौ रामम् अनुगच्चेताम् वसन्तम् निर्जने वने ॥ २-३६-७

‘श्रीराम निर्जन वनमें निवास करनेके लिये जा रहे हैं, अतः मेरा खजाना और अन्नभण्डार—ये दोनों वस्तुएँ इनके साथ जायँ ॥ ७ ॥

रामनु निर्जन वनक्कॆ वासिसलु होगुत्तिद्दानॆ. आद्दरिन्द नन्न भण्डार-अन्नभण्डार इवॆरडू अवनॊन्दिगॆ होगलि.॥7॥

पदच्छेदः

7. yaH = that which; maanaH = belonging to me; dhaanyakoshaH cha = the gravnary; dhanakoshashcha = and the treasury; tau = (let) them; anugachchhetaam = accompany; raamam = Rama; vasantam = residing; vane = in the forest; nirjane = which is uninhabited.

अनुवादः

“Let the granary and the treasury belonging to me be sent to Rama residing in the uninhabited forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजंश्चाप्तदक्षिणाः ।
ऋषिभिश्चापि सङ्गम्य प्रवत्स्यति सुखं वने ॥ ८ ॥

यजन् पुण्येषु देशेषु विसृजमः च आप्त दक्षिणाः । ऋषिभिः च समागम्य प्रवत्स्यति सुखम् वने ॥ २-३६-८

‘ये वनके पावन प्रदेशोंमें यज्ञ करेंगे, उनमें आचार्य आदिको पर्याप्त दक्षिणा देंगे तथा ऋषियोंसे मिलकर वनमें सुखपूर्वक रहेंगे ॥ ८ ॥

अवनु काडिन पावन प्रदेशदल्लि यज्ञमाडलि, अवुगळल्लि आचार्यरे मॊदलादवरिगॆ हेरळ दक्षिणॆ कॊडलि. ऋषिगळॊन्दिगॆ सेरि वनदल्लि सुखवागि इरलि.॥8॥

पदच्छेदः

8. pravatsyati = he can live away; sukham = happily; yajan = by performing sacrificial rite; desheshhu = in places; puNyeshhu = which are holy; visR^ijamshcha = and disbursing; aaptu dakshhiNaaH = appropriate gifts; samaagamya = along with; R^ishhibhiH = sages; vane = in the forest.

अनुवादः

“Rama can spend his exile happily, by performing sacrificial rite in holy places and disbursing appropriate gifts, along with sages living in the forest "

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्च महाबाहुरयोध्यां पालयिष्यति ।
सर्वकामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यतामिति ॥ ९ ॥

भरतः च महा बाहुर् अयोध्याम् पालयिष्यति । सर्व कामैः पुनः श्रीमान् रामः संसाध्यताम् इति ॥ २-३६-९

‘महाबाहु भरत अयोध्याका पालन करेंगे । श्रीमान् रामको सम्पूर्ण मनोवाञ्छित भोगोंसे सम्पन्न करके यहाँसे भेजा जाय’ ॥ ९ ॥

महाबाहु भरतनु अयोध्यॆयन्नु पालिसलि. श्रीमान् रामनिगॆ मनोवाञ्छित ऎल्ल भोगगळिन्द सम्पन्नगॊळिसलु इल्लिन्द कळिसलागुवुदु.॥9॥

पदच्छेदः

9. mahaabaahuH = the mighty armed; bharatashcha = Bharata; paalayishhyati = will rule; ayodhyaam = Ayodhya; shriimaan = (let) the glorious; raamaH = Rama; samsaadhyataam = be sent; sarvakaamaiH saha = along with all objects of enloyments”; iti = thus spoke.

अनुवादः

“The mighty armed Bharata will rule Ayodhya. Let the glorious Rama be sent alog with all objects of enjoyment”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयमागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि व्यरुध्यत ॥ १० ॥

एवं भ्रुवति काकुत्स्थेकैकेय्या भयमागतम् ।
मुखं चाप्यगमच्छोषं स्वरश्चापि व्यरुध्यत ॥

एवम् ब्रुवति काकुत्स्थे कैकेय्या भयम् आगतम् । मुखम् च अपि अगमात् शेषम् स्वरः च अपि न्यरुध्यत ॥ २-३६-१०

जब महाराज दशरथ ऐसी बातें कहने लगे, तब कैकेयीको बड़ा भय हुआ । उसका मुँह सूख गया और उसका स्वर भी रुँध गया ॥ १० ॥

दशरथ महाराजनु हीगॆ हेळतॊडगिदाग कैकेयिगॆ बहळ भयवायितु. आकॆय मुख बाडितु, गण्टलु कट्टिकॊण्डितु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kakutthse = while Dasaratha; bruvati = was speaking; evam = thus; bhayam = fear; aagatam = drew near; kaikeyyaaH = Kaikeyi; mukhamchaapi = here mouth too; aagamat = got; shoshham = parched; svarashchaapi = her voice also; nyarndhyata = got choked.

अनुवादः

While Dasartha was speaking thus, fear drew near Kaikeyi. Her mouth too also got parched. her voice also got choked.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा विषण्णा च सन्त्रस्ता मुखेन परिशुष्यता ।
राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ ११ ॥

सा विषण्णा च सम्त्रस्ता कैकेयी वाक्यम् अब्रवीत् । राजानमेवाभिमुखी कैकेयी वाक्यमब्रवीत् ॥ २-३६-११

वह केकयराजकुमारी विषादग्रस्त एवं त्रस्त होकर सूखे मुँहसे राजाकी ओर ही मुँह करके बोली— ॥ ११ ॥

आग कैकेयियु विषण्णळागि सन्त्रस्तळागि. बाडिद मुखदिन्द महाराजनन्नु नोडुत्ता इन्तॆन्दळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. vishhaNNaacha = feeling depressed; samtrastaa = and apprehensive; mukhena = with her mouth; parishushhyataa = fetting parched; abhimukhii = with her face turned; raamameva = towards the king; saa kaikeyi = that Kaikeyi; abraviit = spoke; vaakyam = these words.

अनुवादः

Feeling depressed and apprehensive, with her mouth getthing parched and her face turned towards the king, Kaikeyi spoke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं गतधनं साधो पीतमण्डां सुरामिव ।
निरास्वाद्यतमं शून्यं भरतो नाभिपत्स्यते ॥ १२ ॥

राज्यम् गत जनम् साधो पीत मण्डाम् सुराम् इव । निरास्वाद्यतमम् शून्यम् भरतः न अभिपत्स्यते ॥ २-३६-१२

‘श्रेष्ठ महाराज! जिसका सारभाग पहलेसे ही पी लिया गया हो, उस आस्वादरहित सुराको जैसे उसका सेवन करनेवाले लोग नहीं ग्रहण करते हैं, उसी प्रकार इस धनहीन और सूने राज्यको, जो कदापि सेवन करनेयोग्य नहीं रह जायगा, भरत कदापि नहीं ग्रहण करेंगे’ ॥ १२ ॥

श्रेष्ठ महाराजरे! यावुदर सारभागवन्नु मॊदले कुडिदिरुव, रुचियिल्लद सुरॆयन्नु कुडुकरू कूड स्वीकरिसुवुदिल्लवो, हागॆये ई धनहीन मत्तु बरिदाद राज्यवन्नु ऎन्दिगू सेविसलु योग्यवागिरलारदु. इदन्नु भरतनु खण्डितवागि स्वीकरिसलारनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. bharataH = Bharata; naabhipatsyate = will not accept; raajyam = the kingdom; gatajanam = uninhabited; shuunyam = hollow; niaasvaadyatamam = which is absolutely unenjoyable; suraam iva = like wine; piitamaNdaam = quaffed of spirituous part; saadho = Oh; noble sould!

अनुवादः

“Bharata will not accept the kingdom, which will become uninhabited, hollow and which will be absolutely unenjoyable like wine, quaffed of its spiriteous part, Oh noble soul!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ಒರಟುತನವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿರೂಪಿಸುವ ಪರಿ ಮಾರ್ಮಿಕ,
ರಾಮನ್ ಒಡನೆಯೇ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಿರಿಯೆಲ್ಲ
ಕಾಡಿಗೆ ಸಾಗಲೆಂದು ಹೇಳುವ ದಶರಥನಿಗೆ
ಆಕೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ತೋರುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ:

ಸಿರಿಯಿಲ್ಲದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭರತನಿಗೆ ಯಾವ ಸುಖ ತಾನೆ ಸಿಕ್ಕೀತು? ಅದೇನಿದ್ದರೂ ಸ್ವಾರಸ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಮದವೇರದ ಹೆಂಡದ ಬುರುಡೆಯಂತೆಂದು
ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವ ಕೈಕೇಯಿಯ ಸಂಸ್ಕಾರ ಈ ಒಂದು ಉಪಮೆಯಿಂದಲೇ ಬಟ್ಟ ಬಯಲಾಗಿದೆ.+++(5)+++

कैकेय्यां मुक्तलज्जायां वदन्त्यामतिदारुणम् ।
राजा दशरथो वाक्यमुवाचायतलोचनाम् ॥ १३ ॥

कैकेय्याम् मुक्त लज्जायाम् वदन्त्याम् अतिदारुणम् । राजा दशरथो वाक्यम् उवाच आयत लोचनाम् ॥ २-३६-१३

कैकेयी लाज छोड़कर जब वह अत्यन्त दारुण वचन बोलने लगी, तब राजा दशरथने उस विशाललोचना कैकेयीसे इस प्रकार कहा— ॥ १३ ॥

कैकेयियु नाचिकॆगॆट्टु हीगॆ अत्यन्त दारुणवाद मातन्नु हेळ तॊडगिदाग दशरथनु आ विशाललोचनॆ कैकेयियल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. kaikeyyaam = (when) Kaikeyi; muktalajjaayaam = who has cast off her shame; vadantyaam = was uttering; atidaaruNam = the most cruel words; raajaa = king; dasharatha = Dasaratha; uvaacha = spoke; vaakyam = these words; aayatalochanaam = to that lady who has large eyes.

अनुवादः

While Kaikeyi who has cast off her shame was thus uttering th emost cruel words, King Dasaratha spoke these words to that lady with large eyes:

स्रोतः: valmikiramayan.net

वहन्तं किं तुदसि मां नियुज्य धुरि माहिते ।
अनार्ये कृत्यमारब्धं किं न पूर्वमुपारुधः ॥ १४ ॥

वहन्तम् किम् तुदसि माम् नियुज्य धुरि मा आहिते । अनार्ये कृत्यमार्ब्धम् किम् न पूर्वमुपारुधः ॥ २-३६-१४

‘अनार्ये! अहितकारिणि! तू रामको वनवास देनेके दुर्वह भारमें लगाकर जब मैं उस भारको ढो रहा हूँ, उस अवस्थामें क्यों अपने वचनोंका चाबुक मारकर मुझे पीड़ा दे रही है? इस समय जो कार्य तूने आरम्भ किया है अर्थात् श्रीरामके साथ सेना और सामग्री भेजनेमें जो प्रतिबन्ध लगाया है, इसके लिये तूने पहले ही क्यों नहीं प्रार्थना की थी? (अर्थात् पहले ही यह क्यों नहीं कह दिया था कि श्रीरामको अकेले वनमें जाना पड़ेगा, उनके साथ सेना आदि सामग्री नहीं जा सकती)’ ॥ १४ ॥

अनार्यॆ! अहितकारिणिये! नीनु रामनिगॆ वनवास विधिसि हॊरलारद भारवन्नु नानु हॊरुत्तिद्देनॆ. इन्तह स्थितियल्लि नीनु मातिन चावटिगॆयिन्द ननगॆ हॊडॆदु एकॆ पीडिसुत्तिरुवॆ? ईग श्रीरामन जॊतॆगॆ सैन्य, सामग्रि कळिसुवुदन्नु तडॆयुत्तिरुव कार्य माडुत्तिरुवॆयल्ल, इदन्नु मॊदलु एकॆ हेळलिल्ल? (अर्थात् श्रीरामनु ऒब्बण्टिगनागि काडिगॆ होगबेकु, अवनॊन्दिगॆ सैन्य मॊदलाद सामग्रि होगबारदॆन्दु एकॆ हेळलिल्ल?.॥14॥

पदच्छेदः

14. ahite = Oh; hostile woman! kim = why; tudasi = do you prick; maam = me; vahantam = who is carrying forward; niyujya = while charged;maa = me; dhuri = with a burden? kim = why; na upaarudhaH = did you not check; puurvam = before; kR^ityam = the deed; aarabdham = in the begining(itself); anaarye = Oh the vulgar woman!

अनुवादः

Having charged me with a burden, Oh hostile woman, why do you prick me while I am carrying it? Why did you not check before(while asking the boons by putting a condition that Rama should not be allowed to take anything with him) the deed(of sending troups etc with Rama) in the begining itself, Oh the vulgar woman!"

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यैतत् क्रोधसंयुक्तमुक्तं श्रुत्वा वराङ्गना ।
कैकेयी द्विगुणं क्रुद्धा राजानमिदमब्रवीत् ॥ १५ ॥

तस्यैतत्क्रोधसम्युक्तमुक्तम् श्रुत्वा वराङ्गना । कैकेयी द्वि गुणम् क्रुद्धा राजानम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-३६-१५

राजाका यह क्रोधयुक्त वचन सुनकर सुन्दरी कैकेयी उनकी अपेक्षा दूना क्रोध करके उनसे इस प्रकार बोली— ॥ १५ ॥

राजन ई क्रोधयुक्त मातन्नु केळि सुन्दरी कैकेयियु इम्मडि क्रोधगॊण्डु अवनल्लि हीगॆ हेळिदळु.॥15॥

पदच्छेदः

15. kaikeyyii = Kaikeyi; varaaNganaa = the beautiful woman; dviguNam = doubly; kR^iddhaa = enraged; shrutvaa = in hearing; etat = this word; uktam = spoken; tasya = of Dasaratha; krodhasamyuktam = possessed of anger; abraviit = uttered; idam = these words; raajaanaam = to the king.

अनुवादः

Doubly enraged in hearing this angry question of Dasaratha, Kaikeyi the beautiful woman replied to the king as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

तवैव वंशे सगरो ज्येष्ठपुत्रमुपारुधत् ।
असमञ्ज इति ख्यातं तथायं गन्तुमर्हति ॥ १६ ॥

तव एव वंशे सगरः ज्येष्ठम् पुत्रम् उपारुधत् । असमन्जैति ख्यातम् तथा अयम् गन्तुम् अर्हति ॥ २-३६-१६

‘महाराज! आपके ही वंशमें पहले राजा सगर हो गये हैं, जिन्होंने अपने ज्येष्ठ पुत्र असमञ्जको निकालकर उसके लिये राज्यका दरवाजा सदाके लिये बंद कर दिया था । इसी तरह इनको भी यहाँसे निकल जाना चाहिये’ ॥ १६ ॥

महाराजरे! निम्म वंशदल्ले मॊदलु आगि होद राजा सगरनु तन्न ज्येष्ठपुत्रनाद असमञ्जनन्नु राज्यदिन्द हॊरहाकि काडिगॆ कळिसिद्दनु. हागॆये इवनन्नु इल्लिन्द हॊरहाकिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. tava vashe eva = In your dynasty itself; sagaraH = Sagara; upaarudhat = cast away; jyeshhTa putram = his eldest son; dhyaatam = called; asamaNjaH iti = as Asamanja; aayam = this Rama(too); arhati gantum = to go; tathaa = like that.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो धिगित्येव राजा दशरथोऽब्रवीत् ।
व्रीडितश्च जनः सर्वः सा च तन्नावबुध्यत ॥ १७ ॥

एवम् उक्तः धिग् इति एव राजा दशरथो अब्रवीत् । व्रीडितः च जनः सर्वः सा च तन् न अवबुध्यत ॥ २-३६-१७

उसके ऐसा कहनेपर राजा दशरथने कहा—‘धिक्कार है ।’ वहाँ जितने लोग बैठे थे सभी लाजसे गड़ गये; किंतु कैकेयी अपने कथनके अनौचित्यको अथवा राजाद्वारा दिये गये धिक्कारके औचित्यको नहीं समझ सकी ॥ १७ ॥

आकॆयु हीगॆ हेळिदाग दशरथनु नुडिदनु-धिक्कार, धिक्कार! अल्लि कुळितिरुव ऎल्ल जनरु नाचि हॆदरिकॊण्डरु. आदरॆ कैकेयिगॆ तानाडिद मातिन अनौचित्यवन्नु अथवा राजनु धिक्करिसिदुदन्नु गमनिसले इल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. uktaH = spoken to ; evam = as above; rajaa = king; dasharathaH = Dasaratha; abraviit = uttered; thik ityeva = as only"shame!"; sarvaH = the entire; janaH = people; vriiditaH = were ashamed; saacha = that Kaikeyi; naavabudhyata = did not perecive; tam = it.

अनुवादः

Spoken to as above, king Dasaratha uttered only a word “Shame!”. The entire people there were ashamed. But Kaikeyi did not perceive it"

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र वृद्धो महामात्रः सिद्धार्थो नाम नामतः ।
शुचिर्बहुमतो राज्ञः कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ १८ ॥

तत्र वृद्धो महा मात्रः सिद्ध अर्थो नाम नामतः । शुचिर् बहु मतः राज्ञः कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-३६-१८

उस समय वहाँ राजाके प्रधान और वयोवृद्ध मन्त्री सिद्धार्थ बैठे थे । वे बड़े ही शुद्ध स्वभाववाले और राजाके विशेष आदरणीय थे । उन्होंने कैकेयीसे इस प्रकार कहा— ॥ १८ ॥

आग अल्लि राजन प्रधाननु मत्तु वयोवृद्ध मन्त्री सिद्धार्थनु कुळितिद्दनु. अवनु बहळ शुद्ध स्वभाववुळ्ळवनू, राजनिगॆ विशेष आदरणीयनागिद्दनु. अवनु कैकेयियल्लि इन्तॆन्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18.tatra = there; vR^iddhaH = the aged; shuchiH = upright; mahaamaatraH = cheif minister; naamataH = named; siddhaartho naame = well as Siddhartha; bahumataH = who wa shighly esteemed; raaJNaH = by the king; abraviit = spoke; kaikeyiim = to Kaikeyi; idam = these words.

अनुवादः

There, the aged and the upright chief minister siddhartha by name who was highly esteemed by the king, spoke to Kaikeyi these words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि दारकान् ।
सरय्वां प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ १९ ॥

असमञ्जो गृहीत्वा तु क्रीडतः पथि दारकान् ।
सरय्वाः प्रक्षिपन्नप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥

असमन्जो गृहीत्वा तु क्रीडितः पथि दारकान् । सरय्वाः प्रक्षिपन्न् अप्सु रमते तेन दुर्मतिः ॥ २-३६-१९

‘देवि! असमञ्ज बड़ी दुष्ट बुद्धिका राजकुमार था । वह मार्गपर खेलते हुए बालकोंको पकड़कर सरयूके जलमें फेंक देता था और ऐसे ही कार्योंसे अपना मनोरञ्जन करता था ॥ १९ ॥

देवि! असमञ्जनु बहळ दुष्टबुद्धिय राजकुमारनागिद्दनु. अवनु दारियल्लि आडुत्तिरुव बालकरन्नु हिडिदु सरयू नीरिनल्लि ऎसॆयुत्तिद्दनु. इन्तह कार्यगळिन्द आनन्द पडॆयुत्तिद्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. asamNjaHtu = but Asamanja; durmatiH = the evil-minded; gR^ihiitvaa = catching hold; baalakaan = of children; kriidataH = playing; pathi = in the street; prakshhipan = throwing; apsu = in waters; sarayvaaH = of Sarayu river; ramate = took delight; tena = by it.

अनुवादः

“Asamanja the evil-minded, catching hold of children playing in the street and throwing them in the waters of saryu river, took delight in it”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा नागराः सर्वे क्रुद्धा राजानमब्रुवन् ।
असमञ्जं वृणीष्वैकमस्मान् वा राष्ट्रवर्धन ॥ २० ॥

तम् दृष्ट्वा नागरः सर्वे क्रुद्धा राजानम् अब्रुवन् । असमन्जम् वृषीण्व एकम् अस्मान् वा राष्ट्र वर्धन ॥ २-३६-२०

‘उसकी यह करतूत देखकर सभी नगरनिवासी कुपित हो राजाके पास जाकर बोले—‘राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाले महाराज! या तो आप अकेले असमञ्जको लेकर रहिये या इन्हें निकालकर हमें इस नगरमें रहने दीजिये’ ॥ २० ॥

अवन ई कृत्यवन्नु नोडि ऎल्ल नगरवासिगळु कुपितरागि राजन बळिगॆ होगि हेळिदरु - राष्ट्रद वृद्धियन्नु माडुव महाराजरे! ऒन्दो नीवॊब्बरे असमञ्जनन्नु इट्टुकॊण्डु इरि, इल्लवे अवनन्नु नगरदिन्द गडीपारु माडिरि.॥20॥

पदच्छेदः

20. dR^ishhTvaa = by watching; tam = him; sarve = all the; naagaraaH = citizens; kR^iddhaaH = were angry; abruvan = and spoke; raajaanam = to the king; raashhTra vardhana = “Oh promoter of the state! vR^iNiishhva = choose; asamNjam = either Asamanja; ekam = alone; asmaanvaa = or us.

अनुवादः

By watching him, all the citizens were angry and spoke to the king, “choose either to keep yourself Asamanja alone or to preserve us, Oh the promoter of the state!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानुवाच ततो राजा किन्निमित्तमिदं भयम् ।
ताश्चापि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यं प्रकृतयोऽब्रुवन् ॥ २१ ॥

तान् उवाच ततः राजा किम् निमित्तम् इदम् भयम् । ताः च अपि राज्ञा सम्पृष्टा वाक्यम् प्रकृतयो अब्रुवन् ॥ २-३६-२१

‘तब राजाने उनसे पूछा—‘तुम्हें असमञ्जसे किस कारण भय हुआ है?’ राजाके पूछनेपर उन प्रजाजनोंने यह बात कही— ॥ २१ ॥

आग राजनु अवरल्लि केळिदनु-निमगॆ असमञ्जनिन्द याव कारणदिन्द भय उण्टागिदॆ? राजनु केळिदाग आ प्रजाजनरु हीगॆ हेळिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21.tataH = thereupon; raajaa = the king; uvaacha = said; taan = to them; kimnimittam = “for what reason; idam bhayam = is this fear? sampR^ishhTaaH = having been asked; raaJNaa = by the king; taaH = those; prakR^itayashchaapi = people also; abruvan = spoke; vaakyam = (these) words.

अनुवादः

Thereupon the king said to them, “For what reason is this fear? Duly asked by the king, those people also replied these words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रीडतस्त्वेष नः पुत्रान् बालानुद्‍भ्रान्तचेतसः ।
सरय्वां प्रक्षिपन्मौर्ख्यादतुलां प्रीतिमश्नुते ॥ २२ ॥

क्रीडितः तु एष नः पुत्रान् बालान् उद्भ्रान्त चेतनः । सरय्वाम् प्रक्षिपन् मौर्ख्यात् अतुलाम् प्रीतिम् अश्नुते ॥ २-३६-२२

‘महाराज! यह हमारे खेलते हुए छोटे-छोटे बच्चोंको पकड़ लेते हैं और जब वे बहुत घबरा जाते हैं, तब उन्हें सरयूमें फेंक देते हैं । मूर्खतावश ऐसा करके इन्हें अनुपम आनन्द प्राप्त होता है’ ॥ २२ ॥

महाराजरे! आडुत्तिरुव नम्म पुट्ट-पुट्ट मक्कळन्नु हिडिदुकॊळ्ळुवनु मत्तु अवरु गाबरिगॊण्डाग अवरन्नु सरयू नदिगॆ ऎसॆदुबिडुत्तानॆ. मुर्खतॆयिन्द हीगॆ माडुवुदरिन्द अवनिगॆ हॆच्चिन आनन्द सिगुत्तदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22.eshhaH = he; ashnute = obtains; atulaam = incomparable; priitim = delight; prakshhipan = by throwing; maurkhyaat = through studpidity; naH = our; kriidataH = playing; baalaan = children; sarayvaam = in Sarayn river; udbhraanta chetasaH = in a whirled state of mind.

अनुवादः

“He obtains incomparable delight by throwing, through stupidity, our playing children in sarayu river in a whirled state of mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तासां वचनं श्रुत्वा प्रकृतीनां नराधिपः ।
तं तत्याजाहितं पुत्रं तासां प्रियचिकीर्षया ॥ २३ ॥

स तासाम् वचनम् श्रुत्वा प्रकृतीनाम् नर अधिप । तम् तत्याज अहितम् पुत्रम् तासाम् प्रिय चिकीर्षया ॥ २-३६-२३

‘उन प्रजाजनोंकी वह बात सुनकर राजा सगरने उनका प्रिय करनेकी इच्छासे अपने उस अहितकारक दुष्ट पुत्रको त्याग दिया ॥ २३ ॥

आ प्रजाजनर मातन्नु केळि राजा सगरनु अवरन्नु सन्तोषगॊळिसुव इच्छॆयिन्द आ अहितकारक दुष्टपुत्रनन्नु त्यजिसिबिट्टनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. shrutvaa = hearing; vachanam = the words; taasaam prakR^itiinaam = of those people; saH naraadhipaH = that king; tatyaaja = abandoned; tam putram = that son; ahitam = repugnant(to his subjects) priyachikiirshhayaa = in a bid to do good; taasaam = to them.

अनुवादः

Hearing the words of those poeple, that king abandoned the son repugnant to his subjects, in a bid to do good to them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं यानं शीघ्रमारोप्य सभार्यं सपरिच्छदम् ।
यावज्जीवं विवास्योऽयमिति तानन्वशात् पिता ॥ २४ ॥

तम् यानम् श्रीघ्रमारोप्य सभार्यम् सपरिच्छदम् । यावज्जीवम् विवास्योऽयमिति स्वानन्वशात् पिता ॥ २-३६-२४

‘पिताने अपने उस पुत्रको पत्नी और आवश्यक सामग्रीसहित शीघ्र रथपर बिठाकर अपने सेवकोंको आज्ञा दी—‘इसे जीवनभरके लिये राज्यसे बाहर निकाल दो’ ॥ २४ ॥

तन्दॆयु तन्न पुत्रनन्नु पत्नी मत्तु आवश्यक सामग्रिसहित रथदल्लि कुळ्ळिरिसि ‘इवनन्नु जीवनविडी राज्यदिन्द गडीपारु माडिबिडि ऎन्दु सेवकरिगॆ आज्ञापिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. pitaaH = Sagara the father; shiighram = immediately; aaropya = arranging to place; tam = him; sabhaaryam = along with his wife; saparichchhadam = together with their belongings(utensils; implements etc); yaanam = in a vehicle; anvashaat = instructed; saan = his persons; iti = thus; ayam = “He; vivaasyaH = should be exiled; yaavajjiivam = for life.”

अनुवादः

Arranging immediately to place him along with his wife together with the paraphrenalia (like utensils, implements etc) in a vehicle, the king instructed his persons thus: “He should be exiled for life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स फालपिटकं गृह्य गिरिदुर्गाण्यलोकयत् ।
दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥ २५ ॥
इत्येनमत्यजद् राजा सगरो वै सुधार्मिकः ।
रामः किमकरोत् पापं येनैवमुपरुध्यते ॥ २६ ॥

स फालपिटकम् गृह्य गिरिदुर्गान्यलोडयत् । दिशः सर्वास्त्वनुचरन् स यथा पापकर्मकृत् ॥ २-३६-२५ इति एवम् अत्यजद् राजा सगरः वै सुधार्मिकः । रामः किम् अकरोत् पापम् येन एवम् उपरुध्यते ॥ २-३६-२६

‘असमञ्जने फाल और पिटारी लेकर पर्वतोंकी दुर्गम गुफाओंको ही अपने निवासके योग्य देखा और कन्द आदिके लिये वह सम्पूर्ण दिशाओंमें विचरने लगा । वह जैसा कि बताया गया है, पापाचारी था, इसलिये परम धार्मिक राजा सगरने उसको त्याग दिया था । श्रीरामने ऐसा कौन-सा अपराध किया है, जिसके कारण इन्हें इस तरह राज्य पानेसे रोका जा रहा है? ॥

असमञ्जनु गुद्दलि, बुट्टि ऎत्तिकॊण्डु पर्वतगळ दुर्गम गुहॆगळन्ने तनगॆ वासक्कॆ योग्यवॆन्दु नोडि, कन्द-मूलगळिगागि ऎल्लॆडॆ सञ्चरिस तॊडगिदनु. अवनु पापाचारियागिद्दनु आद्दरिन्द परम धार्मिक राजा सगरनु अवनन्नु त्यजिसिदनु ऎन्दु हेळलागुत्तदॆ. श्रीरामनु इन्तह याव अपराध माडिरुवनु? याव कारणदिन्द अवनन्नु ई रीति राज्यवन्नु पडॆयुवुदरल्लि तडॆयलागिदॆ.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. saH = He; aloDayat = ransacked; giridrgraaNi = mountain passes; gR^ihya = by taking phaala pitakam = a basket and a shovel; anucharan = (and) roaming; sarvaaH = in all; dishaH = directions; saH = he; paapakarmakR^ityathaa = as having done sinful deeds.

अनुवादः

Roaming in all directions as though he has done sinful deeds, he ransacked mountain passes, by taking a basket and a shovel.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. agaraH raajaa = king Sagara; sudhaarmikaH = the highly righteous man; atyajat = abandoned; enam = him; iti = in this manner; kim paapam = what sin; raamaH = Rama; akarot = has done; yena = for which; uparudhyate = he was debarred; evam = in this way?

अनुवादः

“The highly righteous King Sagara abandoned Asamanja for perpetration sinful deeds as above. But, what sin Rama has done, for which he was debarred in this way?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि कञ्चन पश्यामो राघवस्यागुणं वयम् ।
दुर्लभो ह्यस्य निरयः शशाङ्कस्येव कल्मषम् ॥ २७ ॥

न हि कंचन पश्यामो राघवस्यागुणम् वयम् । दुर्लभो यस्य निरयः श्शाङ्कस्येव कल्मषम् ॥ २-३६-२७

‘हमलोग तो श्रीरामचन्द्रजीमें कोई अवगुण नहीं देखते हैं; जैसे (शुक्लपक्षकी द्वितीयाके) चन्द्रमामें मलिनताका दर्शन दुर्लभ है, उसी प्रकार इनमें कोई पाप या अपराध ढूँढ़नेसे भी नहीं मिल सकता ॥ २७ ॥

नावादरो श्रीरामचन्द्रनल्लि यावुदे अवगुणवन्नु नोडिल्ल. शुक्लपक्षद बिदिगॆय चन्द्रनल्लि मलिनतॆय दर्शन दुर्लभविरुवन्तॆये रामनल्लि यावुदे पाप अथवा अपराथ हुडुकिदरू सिगुवुदिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. vayam = we; napashyaamaH hi = do not indeed perceive; kamaahana = any; avaguNam = fault; raaghavasya = of Rama; durlabhaH = (It is as) difficult; nirayaH = (to find) taint; asya = in him; shashaaNkasya = as of a (new) moon.

अनुवादः

We do not indeed perceive any fault in Rama. It is as difficult to find a taint in him as in a new moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथवा देवि त्वं कञ्चिद् दोषं पश्यसि राघवे ।
तमद्य ब्रूहि तत्त्वेन तदा रामो विवास्यते ॥ २८ ॥

अथवा देवि त्वं कञ्चिद् दोषं पश्यति राघवे ।
तमद्य ब्रूहि तत्त्वेन तदा रामो विवास्यते ॥

अथवा देवि दोषम् त्वं कंचित्पश्यसि राघवे । तमद्य ब्रूहि तत्वैन तदा रोमो विवास्यताम् ॥ २-३६-२८

‘अथवा देवि! यदि तुम्हें श्रीरामचन्द्रजीमें कोई दोष दिखायी देता हो तो आज उसे ठीक-ठीक बताओ । उस दशामें श्रीरामको निकाल दिया जा सकता है ॥ २८ ॥

अथवा देवि! निनगॆ श्रीरामनल्लि यावुदादरु दोष कण्डु बन्दिद्दरॆ अदन्नु इन्दु स्पष्टवागि तिळिसु. आ स्थितियल्लि रामनन्नु कळिसिकॊडलागुवुदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. athavaa = Or; pashyasi = if you see; kamchit doshham = any fault; raaghave = in Rama; devi = Oh; Kaikeyi; tvam = you; bruuhi = tell; tam = about it; adya = now; tattvena = correctly; tadaa = then; raamaH = rama; vivaasyataam = will be exiled.

अनुवादः

“Or if you see any fault in Rama, Oh Kaikeyi you tell about it now correctly. Then, Rama will be exiled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अदुष्टस्य हि सन्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मविरोधवान् ॥ २९ ॥

अदुष्टस्य हि सन्त्यागः सत्पथे निरतस्य च ।
निर्दहेदपि शक्रस्य द्युतिं धर्मनिरोधवान् ॥

अदुष्टस्य हि सम्त्यागः सत्पथे निरतस्य च । निर्दहे दपि शक्रस्य द्युतिम् धर्मनिरोधनात् ॥ २-३६-२९

‘जिसमें कोई दुष्टता नहीं है, जो सदा सन्मार्गमें ही स्थित है, ऐसे पुरुषका त्याग धर्मसे विरुद्ध माना जाता है । ऐसा धर्मविरोधी कर्म तो इन्द्रके भी तेजको दग्ध कर देगा ॥ २९ ॥

यारल्लि यावुदे दुष्टतॆ इल्लवो, सदा सन्मार्गदल्ले स्थितनागिरुवनो, अन्तहवनन्नु त्यजिसुवुदु धर्मक्कॆ विरुद्धवॆन्दु तिळियलागुत्तदॆ. इन्तह धर्म विरोधि कर्मवादरो इन्द्रन तेजवू कूड सुट्टुबिडुवुदु.॥29॥

पदच्छेदः

29. dharmanirodhanaat = It is hindering righteousness; samtyaagaH = to abandon; adushhTasya = one who is not guilty; niratasyacha = and who is devoted to in; satpathe = a god path; nirdahet = It would consume; dyutim = the splendour; shakrasya api = of even Indra (the ruler of gods).

अनुवादः

As it is contradictory to righteousness to abandon one who is guilty and who is devoted to a good path, it would consume the splendour of even Indra (the ruler of gods)

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥ ३० ॥

तदलं देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया ।
लोकतोऽपि हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानसे ॥

तदलम् देवि रामस्य श्रिया विहतया त्वया । लोकतोऽप् हि ते रक्ष्यः परिवादः शुभानने ॥ २-३६-३०

‘अतः देवि! श्रीरामचन्द्रजीके राज्याभिषेकमें विघ्न डालनेसे तुम्हें कोई लाभ नहीं होगा । शुभानने! तुम्हें लोकनिन्दासे भी बचनेकी चेष्टा करनी चाहिये’ ॥ ३० ॥

आद्दरिन्द देवि! श्रीराम चन्द्रन पट्टाभिषेकदल्लि विघ्नवन्नु तन्दॊड्डुवुदरिन्द निनगॆ याव लाभवू आगलारदु. शुभानने! नीनु लोकनिन्दॆयिन्द बदुकुळियलु प्रयत्निसबेकु.॥30॥

पदच्छेदः

30. devi = Oh Kaikeyi! tat = hence; alam = no need of; vihatayaa = impeding; shriyaa = the royal fortune; raamasya = of Rama; shubhaanane = Oh lady with charming face! parivaadaH api = even the public; rakshhyah hi = should be taken care of; te = by you.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! Hence, there is no need of impeding the royal fortune of Rama. Oh, lady with a charming face! Even blame from the public should be taken care of by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वरः ।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

श्रुत्वा तु सिद्धार्थवचो राजा श्रान्ततरस्वनः ।
शोकोपहतया वाचा कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

श्रुत्वा तु सिद्ध अर्थ वचो राजा श्रान्ततर स्वनः । शोक उपहतया वाचा कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-३६-३१

सिद्धार्थकी बातें सुनकर राजा दशरथ अत्यन्त थके हुए स्वरसे शोकाकुल वाणीमें कैकेयीसे इस प्रकार बोले— ॥ ३१ ॥

सिद्दार्थन मातन्नु केळिद दशरथनु अत्यन्त बळलिद दनियिन्द, शोकाकुलनागि कैकेयियल्लि इन्तॆन्दनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shrutvaa = hearing; siddhaarthavachaH = the words of Siddhartha; raaja = king Dasaratha; abraviit = spoke; kaikeyiim = to Kaikeyi; shraantatara svanaH = in the most tiresome tone; vaachaa = in a voice; shokapahataa = choked with deep angnish.

अनुवादः

Hearing the words of Siddhartha, king Dasaratha spoke to Kaikeyi in the most tiresome tone, with a voice choked with deep anguish, as follows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद्वचो नेच्छसि पापरूपे
हितं न जानासि ममात्मनोऽथवा ।
आस्थाय मार्गं कृपणं कुचेष्टा
चेष्टा हि ते साधुपथादपेता ॥ ३२ ॥

एतद्वचो नेच्छ्सि पापवृत्ते । हितम् न जानासि ममात्मनो वा । आस्थाय मार्गम् कृपणम् कुचेष्टा । चेष्टा हि ते साधुपदादपेता ॥ २-३६-३२

‘पापिनि! क्या तुझे यह बात नहीं रुची? तुझे मेरे या अपने हितका भी बिलकुल ज्ञान नहीं है? तू दुःखद मार्गका आश्रय लेकर ऐसी कुचेष्टा कर रही है । तेरी यह सारी चेष्टा साधु पुरुषोंके मार्गके विपरीत है ॥ ३२ ॥

पापिनिये! निनगॆ ई मातु रुचिसलिल्लवे? निनगॆ नन्न अथवा निन्न हितद याव ज्ञानवू इल्लवे? नीनु दुःखमय मार्गवन्नु अनुसरिसि इन्तह कुचेष्टॆ माडुत्तिरुवॆ. निन्न इवॆल्ल चेष्टॆयु साधु पुरुषर मार्गक्कॆ विपरीतवागिदॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. paapavR^itte = Oh; the sinful being! nechchhasi = do you not agree; etat = with these; vachaH = words? kucheshhTaa = you; with a bad behaviour; aasthaaya = by resortin gto; maargam = the path; kR^ipaNam = of the deplorable; na jaanaasi = are you not alive; hitam = to the interest; mama = of myself; aatmanovaa = or of your own; te = you; cheshhTaa = action; apetaa = is deprived of; saadhupathaat = the path of righteousness.

अनुवादः

“Oh, the sinful being! Do you not agree with these words of Siddhartha? By resorting to the path of the deplorable, you with a bad behaviour, are not alive to my interests or to your own. Your action is deprived of a righteous path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं
राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
सर्वे च राज्ञा भरतेन च त्वं
यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ ३३ ॥

अनुव्रजिष्याम्यहमद्य रामं
राज्यं परित्यज्य सुखं धनं च ।
सर्वॆच राज्ञा भरतेन च त्वं
यथासुखं भुङ्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥

अनुव्रजिष्याम्य् अहम् अद्य रामम् । राज्यम् परित्यज्य सुखम् धनम् च । सह एव राज्ञा भरतेन च त्वम् । यथा सुखम् भुन्क्ष्व चिराय राज्यम् ॥ २-३६-३३

‘अब मैं भी यह राज्य, धन और सुख छोड़कर श्रीरामके पीछे चला जाऊँगा । ये सब लोग भी उन्हींके साथ जायँगे । तू अकेली राजा भरतके साथ चिरकालतक सुखपूर्वक राज्य भोगती रह’ ॥ ३३ ॥

ईग नानू ई राज्य, धन मत्तु ऎल्ल सुखगळन्नु बिट्टु श्रीरामन हिन्दॆये होगुवॆनु. इवरॆल्लरू अवनॊन्दिगॆ होगुवरु. नीनु ऒब्बळे राजा भरतनॊन्दिगॆ चिरकालदवरॆगॆ सुखवागि राज्यवन्नु अनुभविसुत्ता इरु.॥33॥

पदच्छेदः

33. aham = I; anuvrajishhyaami = am accompanying; raamam = Rama; adya = now; parityajya = by abandoning; raajyam = kingdom; sukham = happiness; dhanamcha = and wealth; tvam = you; bhuNkshhva = enjoy; raajyam = the kingdom; chiraaya = for a long time; yathaasukham = happily; bharatena sahaiva = together with Bharatha; raaJNaa = the king.

अनुवादः

“I am accompanying Rama now, by abandoning my kingdom, happiness and wealth. You enjoy the kingdom for a long time, happily together with Bharata the King.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षट‍‍्त्रिंशः सर्गः ॥ ३६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छत्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥36॥