०३५ सुमन्त्रकृतं कैकेयीगर्हणम्

35. सुमन्त्रके समझाने और फटकारनेपर भी कैकेयीका टस-से-मस न होना

ततो निधूय सहसा शिरो निःश्वस्य चासकृत् ।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान् कटकटाय्य च ॥ १ ॥
लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।
कोपाभिभूतः सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥ २ ॥
मनः समीक्षमाणश्च सूतो दशरथस्य च ।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्शरैः शितैः ॥ ३ ॥

ततो निधूय सहसाशिरो निःश्वस्य चासकृत् ।
पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य दन्तान्कटकटाय्य च ॥ लोचने कोपसंरक्ते वर्णं पूर्वोचितं जहत् ।
कोपाभिभूतः सहसा सन्तापमशुभं गतः ॥ मनः समीक्ष्यमाणश्च सूतो दशरथस्य च ।
कम्पयन्निव कैकेय्या हृदयं वाक्शरैः शितैः ॥

तदनन्तर होशमें आनेपर सारथि सुमन्त्र सहसा उठकर खड़े हो गये । उनके मनमें बड़ा संताप हुआ, जो अमङ्गलकारी था । वे क्रोधके मारे काँपने लगे । उनके शरीर और मुखकी पहली स्वाभाविक कान्ति बदल गयी । वे क्रोधसे आँखें लाल करके दोनों हाथोंसे सिर पीटने लगे और बारम्बार लम्बी साँस खींचकर, हाथ-से-हाथ मलकर, दाँत कटकटाकर राजा दशरथके मनकी वास्तविक अवस्था देखते हुए अपने वचनरूपी तीखे बाणोंसे कैकेयीके हृदयको कम्पित-सा करने लगे ॥ १—३ ॥

अनन्तर ऎच्चरगॊण्ड सुमन्त्रनु सट्टनॆ ऎद्दु निन्तनु. अवन मनस्सिगॆ अमङ्गलकारियाद भारी सन्तापवायितु. अवनु क्रोधदिन्द नडुगुत्तिद्दनु. अवन शरीर मत्तु मुखद कान्तियु बदलायितु. अवनु सिट्टिनिन्द कण्णुगळन्नु कॆम्पगागिसि, ऎरडु कैगळिन्द तलॆयन्नु चच्चिकॊण्डनु. पदे पदे दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता, कैगळन्नु तिक्किकॊळ्ळुत्ता, कटकटनॆ हल्लु कडियुत्तिद्दनु. दशरथराजन मनस्सिन वास्तविक स्थितियन्नु नोडुत्ता तन्न वचनरूपी हरितवाद बाणगळिन्द कैकेयिय हृदयवन्नु नडुगिसि बिडुवन्तॆ नुडियतॊडगिदनु.॥1-3॥

वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।
कैकेय्याः सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥ ४ ॥

वाक्यवज्रैरनुपमैर्निर्भिन्दन्निव चाशुभैः ।
कैकेय्या सर्वमर्माणि सुमन्त्रः प्रत्यभाषत ॥

अपने अशुभ एवं अनुपम वचनरूपी वज्रसे कैकेयीके सारे मर्मस्थानोंको विदीर्ण-से करते हुए सुमन्त्रने उससे इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥४ ॥

तन्न अशुभ हागू अनुपम वाग् वज्रदिन्द कैकेयिय ऎल्ल मर्मस्थानगळन्नु विदीर्णगॊळिसुत्ता सुमन्त्रनु ई प्रकार हेळलुपक्रमिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

1;2;3;4. tataH = then; sumantraH = Sumantra; suutaH = the charioteer; nirduuya = moving; shiraH = his head; sahasaa = all of a sudden; niHshvasya = sighing; asakR^it = agan and again; vinishhpishhya = rubbing; paaNim = in hand; katakataayyacha = grinding; dantaan = his teeth; lochane kopasamrakte = turning his eyes red with anger; jahat = shedding; puurvochitam = his former; varNam = colour; kopaabhibuutaH = overwhelmed with; sahasaa = suddenly; gataH = getting; samtaapam = grief; ashubham = the evil; samiikshhamaaNashcha = carefully reading; dasharathasya = Dasaratha’s; manaH = mind; pratyabhaashhata = spoke(as follows) kampayanniva = spoke(as follows); kaikeyyaaH = Kaikeyi’s; hR^idyam = heart; shitaiH vaakchharaiH = with sharp arrows; vaakya vajraiH = in the form of thunderbolting words; ashugaiH = speedily; bhindanniva = piercing; sarva marmaaNi = all her vitals.

अनुवादः

Then, moving his head all of a sudden sighing again and again, rubbing his hand in hand, grinding his teeth, turning his eyes red with anger shedding his normal colour, overwhelmed with wrath, suddenly getting the evil grief, carefully reading Dasaratha’s mind, sumantra the charioteer spoke(as follows) as though shaking Kaikeyi’s heart with sharp arrows, in the form of thunderbolting words speedily peircing all her vitals.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्यास्तव पतिस्त्यक्तो राजा दशरथः स्वयम् ।
भर्ता सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च ॥ ५ ॥
नह्यकार्यतमं किञ्चित्तव देवीह विद्यते ।
पतिघ्नीं त्वामहं मन्ये कुलघ्नीमपि चान्ततः ॥ ६ ॥

‘देवि! जब तुमने सम्पूर्ण चराचर जगत् के स्वामी स्वयं अपने पति महाराज दशरथका ही त्याग कर दिया, तब इस जगत् में कोई ऐसा कुकर्म नहीं है, जिसे तुम न कर सको; मैं तो समझता हूँ कि तुम पतिकी हत्या करनेवाली तो हो ही; अन्ततः कुलघातिनी भी हो ॥ ५-६ ॥

‘‘देवि! नीनु चराचर सम्पूर्ण जगत्तिन स्वामि स्वयं निन्न पति महराजा दशरथनन्ने त्याग माडिदाग ई जगत्तिनल्लि नीनु माडदे इरुव यावुदे कुकर्मविल्ल. नीनु पतिय हत्यॆ माडुववळे अल्ल, कॊनॆगॆ कुलघातिनियू आगिरुवॆ’’ ऎन्दे नानु तिळियुत्तेनॆ.॥5-6॥

पदच्छेदः

5. devi = Oh; Kaikeyi! yasyaaH tava = which your; patiH = husband; raajaa dasharathaH = king Dasaratha; bhartaa = the supporter; sarvasya jagataH = of entire creation; sthaavarasya = the unmoving; tyaktaH = = is betrayed; svayam = on your own; tava = such of you; nahi vidyate = there is indeed nothing; iha = oh earth; kimchit = anything; akaaryatamam = which is most disgraceful.

अनुवादः

“There is nothing on earth, anything which is most disgraceful for you by whom your husband king Dasaratha the supporter of the entire creation the unmoving and the moving, is betrayed, Oh, Kaikeyi!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्महेन्द्रमिवाजय्यं दुष्प्रकम्प्यमिवाचलम् ।
महोदधिमिवाक्षोभ्यं सन्तापयसि कर्मभिः ॥ ७ ॥

‘ओह! जो देवराज इन्द्रके समान अजेय, पर्वतके समान अकम्पनीय और महासागरके समान क्षोभरहित हैं, उन महाराज दशरथको भी तुम अपने कर्मोंसे संतप्त कर रही हो ॥ ७ ॥

अय्यो! देवेन्द्रनन्तॆ अजेयनू, पर्वतदन्तॆ स्थिरनू, महासागरदन्तॆ क्षोभरहितनू आद दशरथनन्नु नीनु तन्न कर्मगळिन्द सन्तप्तगॊळिसुत्तिरुवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

6;7. aham = I; manye = consider; tvam = you; patighniim = as murderers of your husband; antataH = ultimately; kulaghniimapicha = the exterminator of your race too; yat = for which reason; karmabhiH = by your actions; santaapayasi = you are causing grief(to your husband) ajayyam = who is unconquerable; mahendramiva = as great Indra; dushhkampyam = who cannot be moved; achalamiva = as a mountain; akshhobhyam = who is imperturbable; mahodadhimiva = as a great ocean.

अनुवादः

“King Dasaratha is unconquerable as great Indra, unshakable as mountain and imperturbable as a great ocean. By tormenting him with your actions, you are considered by me as murderess of your husband and ultimately the exterminator of your race too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मावमंस्था दशरथं भर्तारं वरदं पतिम् ।
भर्तुरिच्छा हि नारीणां पुत्रकोट्या विशिष्यते ॥ ८ ॥

राजा दशरथ तुम्हारे पति, पालक और वरदाता हैं । तुम इनका अपमान न करो । नारियोंके लिये पतिकी इच्छाका महत्त्व करोड़ों पुत्रोंसे भी अधिक है ॥ ८ ॥

दशरथ महाराजरु निनगॆ पति, पालक मत्तु वरदाता आगिद्दारॆ. नीनु अवर अपमानमाडबेड. नारियरिगॆ पतिय इच्छॆय महत्व कोटि पुत्ररिगिन्त हॆच्चागिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. maavamamsthaaH = do not despise; dasharatham = Dasaratha; bhartaaram = the supporter; varadam = the bestower of boon; patim = and your husband; naariiNaam = for women; bhartaH = husband’s; ichchhaa = will; vishishhyate = is superior; putrakotyaaH = to ten million sons.

अनुवादः

“Do not despise Dasaratha the supporter, the bestower of boons and your husband. For women, will of the husband is superior to that of ten million sons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये ।
इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तं लोपयितुमिच्छसि ॥ ९ ॥

यथावयो हि राज्यानि प्राप्नुवन्ति नृपक्षये । इक्ष्वाकुकुलनाथेऽस्मिंस्तल्लोपयितुमिच्छसि ॥ २-३५-९

‘इस कुलमें राजाका परलोकवास हो जानेपर उसके पुत्रोंकी अवस्थाका विचार करके जो ज्येष्ठ पुत्र होते हैं, वे ही राज्य पाते हैं । राजकुलके इस परम्परागत आचारको तुम इन इक्ष्वाकुवंशके स्वामी महाराज दशरथके जीते-जी ही मिटा देना चाहती हो ॥ ९ ॥

ई कुलदल्लि राजनु परलोकवासियादाग अवन पुत्रर वयस्सिन विचारमाडि ज्येष्ठपुत्रने राज्यवन्नु पडॆयुत्तानॆ. राजकुलद ई परम्परागत पद्धतियन्नु नीनु ई इक्ष्वाकु वंशद ऒडॆय महाराजरु जीविसि इरुवागले अळिसिबिडलु बयसुत्तियल्ल.॥9॥

पदच्छेदः

9. nR^ipakshhaye = after the death of a king; raajyaani = kingdoms; prapnuvantihi = are indeed obtained; yathaavayaH = as per the age(of princes) ichchhasi = you want; lopayitum = to deprive; tat = it; asmin ikshhvaakukulanaathe = in this lord Ikshvaku dynasty; Rama.

अनुवादः

“After death of a king, kingdoms are obtained as per the age of the princes. But, you want to deprive this condition in the case of Rama the lord of Ikshvaku dynasty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजा भवतु ते पुत्रो भरतः शास्तु मेदिनीम् ।
वयं तत्र गमिष्यामो यत्र रामो गमिष्यति ॥ १० ॥

राजा भवतु ते पुत्रो भरतश्शास्तु मेदिनीम् । वयम् तत्र गमिष्यामो रामो यत्र गमिष्यति ॥ २-३५-१०

‘तुम्हारे पुत्र भरत राजा हो जायँ और इस पृथ्वीका शासन करें; किंतु हमलोग तो वहीं चले जायँगे जहाँ श्रीराम जायँगे ॥ १० ॥

निन्न पुत्र भरतनु राजनागि ई राज्यवन्नु आळलि; आदरॆ नावादरो श्रीरामनिरुवल्लिगॆ हॊरटुहोगुवॆवु.॥10॥

पदच्छेदः

10. te putraH = “(Let) your son; bhartaH = Bharata; bhavatu = become; raajaa = the king; shastu = let him rule; madiniim = the earth; yatra = wherever; raamaH = Rama; gamishhyati = goes; vayam = we; gamishhyaamaH = shall go; tatra = there.”

अनुवादः

“Let your son Bharata become the king and rule the earth. wherever Rama goes, we (on our part) shall go there”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च ते विषये कश्चिद् ब्राह्मणो वस्तुमर्हति ।
तादृशं त्वममर्यादमद्य कर्म करिष्यसि ॥ ११ ॥
नूनं सर्वे गमिष्यामो मार्गं रामनिषेवितम् ।

न हि ते विषये कश्चिद्ब्राह्मणो वस्तुमर्हति । तादृशम् त्वममर्यादमद्य कर्म चिकीर्षसि ॥ २-३५-११

‘तुम्हारे राज्यमें कोई भी ब्राह्मण निवास नहीं करेगा; यदि तुम आज वैसा मर्यादाहीन कर्म करोगी तो निश्चय ही हम सब लोग उसी मार्गपर चले जायँगे, जिसका श्रीरामने सेवन किया है ॥ ११ १/२ ॥

निन्न राज्यदल्लि याव ब्राह्मणनू वासिसलारनु; नीनु इन्दु इन्तह मर्यादाहीन कार्यमाडुवॆयादरॆ निश्चयवागि नावॆल्लरू श्रीरामनु सेविसुवल्लिगे हॊरटुहोगुवॆवु.॥11½॥

पदच्छेदः

11. te vishhaye = In your kingdom; kashchit braahmaNaH = even any brahmana; na arhati hi = cannot indeed; vastum = dwell; tvam = you; chikiirshhasi = want to do; taadR^isham = such; karma = act; adya = now; amaryaadam = transgressing due limits.

अनुवादः

“Now any brahmana cannot indeed dwell in your kigdom as now you want to do such an act, transgressing the due limits.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्यक्ता या बान्धवैः सर्वैर्ब्राह्मणैः साधुभिः सदा ॥ १२ ॥
का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति ।
तादृशं त्वममर्यादं कर्म कर्तुं चिकीर्षसि ॥ १३ ॥

२-३५-१२ का प्रीती राज्यलाभेन तव देवि भविष्यति ।

‘सम्पूर्ण बन्धु-बान्धव और सदाचारी ब्राह्मण भी तुम्हारा त्याग कर देंगे । देवि! फिर इस राज्यको पाकर तुम्हें क्या आनन्द मिलेगा । ओह! तुम ऐसा मर्यादाहीन कर्म करना चाहती हो ॥ १२-१३ ॥

समस्त बन्धु-बान्धवरु हागू सदाचारी ब्राह्मणरू कूड निन्नन्नु त्यजिसुवरु. देवि! मत्तॆ ई राज्यवन्नु पडॆदु निनगॆ याव आनन्दसिगबल्लदु? अय्यो! नीनु इन्तह मर्यादॆगॆट्ट कर्म माडलु बयसुत्तिरुवॆयल्ल.॥12-13॥

पदच्छेदः

12;13. nuunam = certainly; sarve = all of us; gamishhyaami = will go; maargam = in the way; raamanishhevitam = followed by Rama; devi = Oh queen Kaikeyi! yaa = which you; sadaa = forever; tyaktaa = deserted; baandhanvaiH = by relatives; sarvaiH = by all; brahmaNaiH = brahmanas; saadubhiH = by pious souls; tava = such of you; kaa = what; priitiH = pleasure; bhavishhyati = will be derived; raajya laabhena = through attainment of sovereignity; tvam = you; chikiirshhasi = want; kartum = to do; taadR^isham = such; karma = an act; amaryaadam = of impropriety.

अनुवादः

“Certainly, all of us will proceed in the path followed by Rama. Oh, queen Kaikeyi! What pleasure will be derived through attainment of soverignity, when your relatives, all brahmanas and pious souls desert you forever? Now, you want to do such an act of impropriety”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।
आचरन्त्या न विवृता सद्यो भवति मेदिनी ॥ १४ ॥

आश्चर्यमिव पश्यामि यस्यास्ते वृत्तमीदृशम् ।
आचरन्त्या नविदृता सद्यो भवति मेदिनी ॥

‘मुझे तो यह देखकर आश्चर्य-सा हो रहा है कि तुम्हारे इतने बड़े अत्याचार करनेपर भी पृथ्वी तुरंत फट क्यों नहीं जाती? ॥ १४ ॥

इदन्नु नोडि ननगॆ आश्चर्यवागुत्तिदॆ-नीनु इष्टु अत्याचार माडिदरू पृथियु कूडले एकॆ बिरिदुहोगुवुदिल्ल ऎन्दु.॥14॥

पदच्छेदः

14. yasyaaH = while you; te = as such; aacharantyaaH = conduct yourself; iidR^isham = such of this; vR^ittam = act; pashyaami = I am looking; aashcharyamiva = with only surprise; medinii = (why) earth; na bhavati = is not; sadya = immediately; vidR^itaa = rent asunder.

अनुवादः

“I am looking only with surprise, why the earth is not immediately rent asunder, while you conduct yourself with such an act”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शनाः ।
धिग्वाग्दण्डा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥ १५ ॥

महाब्रह्मर्षिसृष्टा वा ज्वलन्तो भीमदर्शना । धिग्वाग्दण्डणा न हिंसन्ति रामप्रव्राजने स्थिताम् ॥ २-३५-१५

‘अथवा बड़े-बड़े ब्रह्मर्षियोंके धिक्कारपूर्ण वाग्दण्ड (शाप) जो देखनेमें भयंकर और जलाकर भस्म कर देनेवाले होते हैं, श्रीरामको घरसे निकालनेके लिये तैयार खड़ी हुई तुम-जैसी पाषाणहृदयाका सर्वनाश क्यों नहीं कर डालते हैं? ॥ १५ ॥

अथवा दॊड्ड-दॊड्ड ब्रह्मर्षिगळ धिक्कारपूर्ण वाग्दण्ड(शाप)वु नोडलु भयङ्कर हागू सुट्टु बिडुवन्तहुदागिदॆ. श्रीरामनन्नु मनॆयिन्द हॊरहाकलु हॊरटिरुव निन्नन्तह पाषाण हृदयिय अदु सर्वनाश एकॆ माडिबिडुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. dhikvaagdanNdaaH vaa = rods of reproaching words; jvalantaH = which are burning with fire; bhiima darshanaaH = and fearful to look at; mahaabrahmarshhi sR^ishhTaaH = uttered by great brahmana sages; na himsanti = are not killing; sthitaam = you; who have decided; raamapravraajane = to send Rama to exile.

अनुवादः

“It is also surprising me why rods of reproaching words fiery and fearful to look at uttered by great brahmana sages are not killing you, who are bent on sending Rama to exile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आम्रं छित्त्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत् तु कः ।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥ १६ ॥

आम्रं छित्वा कुठारेण निम्बं परिचरेत्तु कः ।
यश्चैनं पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥

आम्रम् चित्वा कुठारेन निम्बम् परिचरेत्तु यः । यश्चेनम् पयसा सिञ्चेन्नैवास्य मधुरो भवेत् ॥ २-३५-१६

‘भला आमको कुल्हाड़ीसे काटकर उसकी जगह नीमका सेवन कौन करेगा? जो आमकी जगह नीमको ही दूधसे सींचता है, उसके लिये भी यह नीम मीठा फल देनेवाला नहीं हो सकता (अतः वरदानके बहाने श्रीरामको वनवास देकर कैकेयीके चित्तको संतुष्ट करना राजाके लिये कभी सुखद परिणामका जनक नहीं हो सकता) ॥ १६ ॥

माविनमरवन्नु कडिदु अल्लि कहिबेवन्नु यारु सेविसुवरु? आ कहिबेविगॆ हालॆरॆदरॆ अदु सिहि फल नीडबल्लदे? (आद्दरिन्द वरदानद नॆपदिन्द श्रीरामनिगॆ वनवास विधिसि कैकेयिय मनस्सन्नु सन्तोषपडिसुवुदु राजरिगॆ ऎन्दू सुखमय परिणाम आगलारदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. yaH = who; chhitraa = while cutting down; aamram = a mango tree; kuThaareNa = with axe; paricharettu = nurtures; nimbam = a neem tree; yashcha = who; siNchet = will wet; enam = this neem tree; payasaa = sweet; asya = to him.

अनुवादः

“Who will nurture a neem tree, cutting down a mango tree with an axe? And a neem tree will not turn sweet for him who nourishes it with milk.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आभिजात्यं हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च ।
न हि निम्बात् स्रवेत् क्षौद्रं लोके निगदितं वचः ॥ १७ ॥

अभिजात्यम् हि ते मन्ये यथा मातुस्तथैव च । न हि निम्बात्स्रवेत्क्षौद्रम् लोके निगदितम् वचः ॥ २-३५-१७

‘कैकेयि! मैं समझता हूँ कि तुम्हारी माताका अपने कुलके अनुरूप जैसा स्वभाव था, वैसा ही तुम्हारा भी है । लोकमें कही जानेवाली यह कहावत सत्य ही है कि नीमसे मधु नहीं टपकता ॥ १७ ॥

कैकेयि! निन्न तायिय वर्तनॆ तन्न कुलक्कनु रूपवागिरुवन्तॆ निन्न वर्तनॆयागिदॆ ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. ‘बेविनहण्णिनिन्द जेनुतुप्पवु सुरियुवुदिल्ल’ ऎम्ब गादॆयु सत्यवागिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. manye = I think; abhijaatyam = your nature; by birth; yathaa tathaivacha = is as exactly as; maatuH = a proverb; nigaditam = is quoted; loke = in the world; kshhaudram = “honey; na sraveti hi = does not ooze surely; nimbaat = from a neem tree.”

अनुवादः

“I think, by birth your nature is as exactly as that of your mother. a proverb is quoted in the world saying that honey does not ooze from a neem tree.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव मातुरसद्‍ग्राहं विद्म पूर्वं यथा श्रुतम् ।
पितुस्ते वरदः कश्चिद् ददौ वरमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

‘तुम्हारी माताके दुराग्रहकी बात भी हम जानते हैं । इसके विषयमें पहले जैसा सुना गया है, वह बताया जाता है । एक समय किसी वर देनेवाले साधुने तुम्हारे पिताको अत्यन्त उत्तम वर दिया था ॥ १८ ॥

निन्न तायिय दुराग्रहवू कूड नानु तिळिदिद्देनॆ. ई विषयदल्लि हिन्दॆ केळिदन्तॆ तिळिसुत्तेनॆ. ऒम्मॆ यारो वरकॊडुवन्तह साधुवु निन्न तन्दॆगॆ अत्यन्त उत्तम वरवन्नु कॊट्टिद्दरु.॥18॥

सर्वभूतरुतं तस्मात् सञ्जज्ञे वसुधाधिपः ।
तेन तिर्यग्गतानां च भूतानां विदितं वचः ॥ १९ ॥

‘उस वरके प्रभावसे केकयनरेश समस्त प्राणियोंकी बोली समझने लगे । तिर्यक् योनिमें पड़े हुए प्राणियोंकी बातें भी उनकी समझमें आ जाती थीं ॥ १९ ॥

आ वर प्रभावदिन्द केकेय नरेशनु समस्त प्राणिगळ मातन्नु तिळियतॊडगिदनु. तिर्यक् योनिय प्राणिगळ भाषॆयन्नु अवनु अरियुत्तिद्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

18;19. vidmaH = we know; yathaashR^itam = as heard of; puurvam = in the past; tava maataH = your mother’s; asadgraaham = evil satisfaction; kashchit = someone; varadaH = capable of giving boons; dadau = bestowed; anuttamam varam = a great boon; te pituH = your father; tasmaat = by it; vasudhaadhipaH = that king; samjaJNe = could identify; sarva bhuutarutam = the language of all created beings; tena = by him; vachaH = the talk bhuutaanaam = of those beings; tiryaggataanaam = belonging to sub-human species; viditam = could be known.

अनुवादः

“We know, as heard of in the past, your mother’s conduct of evil satisfaction. Someone capable of giving boons, granted a great boon to your father. By that boon he could identify the language of all created beings. The talk of those beings belonging to sub human species could be known by him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद् भूरिवर्चसः ।
पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाहसत् ॥ २० ॥

ततो जृम्भस्य शयने विरुताद्भूरिवर्चसा । पितुस्ते विदितो भावः स तत्र बहुधाऽहसत् ॥ २-३५-२०

‘एक दिन तुम्हारे महातेजस्वी पिता शय्यापर लेटे हुए थे । उसी समय जृम्भ नामक पक्षीकी आवाज उनके कानोंमें पड़ी । उसकी बोलीका अभिप्राय उनकी समझमें आ गया । अतः वे वहाँ कई बार हँसे ॥ २० ॥

ऒन्दु दिन महातेजस्वी निन्न तन्दॆ शय्यॆयल्लि ऒरगिद्दरु. अदे समय जृम्भ ऎम्ब पक्षिय शब्द अवन किविगॆ बित्तु. अदर मातिन अभिप्राय तिळिदु, अनेक बारि नगतॊडगिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = then; virutaat = from the sound; jR^imbhasya = of an ant called Jrimbha; shayane = near the bed; bhaavaH = its meaning; viditaH = was deciphered; te pituH = by your father; ahasat = langhed; bahudhaa = repeatedly; tatra = over it.

अनुवादः

“From the sound of an ant called Jrimbha near his bed, the meaning of that sound was deciphered by your exceedingly brilliant father and he laughed over it repeatedly.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती ।
हासं ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति चाब्रवीत् ॥ २१ ॥

तत्र ते जननी क्रुद्धा मृत्युपाशमभीप्सती । हासम् ते नृपते सौम्य जिज्ञासामीति भाब्रवीत् ॥ २-३५-२१

‘उसी शय्यापर तुम्हारी माँ भी सोयी थी । वह यह समझकर कि राजा मेरी ही हँसी उड़ा रहे हैं, कुपित हो उठी और गलेमें मौतकी फाँसी लगानेकी इच्छा रखती हुई बोली—‘सौम्य! नरेश्वर! तुम्हारे हँसनेका क्या कारण है, यह मैं जानना चाहती हूँ’ ॥ २१ ॥

अदे शय्यॆयल्लि निन्न तायियू मलगिद्दळु. राजनु नन्न कुरितु नगुत्तिद्दानॆ ऎन्दु तिळिदु कुपितळागि कत्तिगॆ मृत्युविन उरुलन्नु हाकिकॊळ्ळुव इच्छॆयिन्द केळिदळु - सौम्य! नरेश्वर! नीवु नक्किरुव कारणवेनु? इदन्नु तिळियलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. te jananii = your mother; kR^iddhaa = becoming angry; tatra = over his laugh; abhiipsatii = wishing to; mR^ityupaasham = hang him to death; abraviit = spoke; iti = thus; nR^ipate = “Oh; king; saumya = the gentle sir! jiJNaasaami = I want to know; te haasam = about your laugh.

अनुवादः

Your mother, becoming angry over his laugh, wishing even to hand him to death(in case he refuses to disclose the reason for his laughter), spoke thus: “Oh king, the gentle sir! I want to know the meaning of your laughter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नृपश्चोवाच तां देवीं हासं शंसामि ते यदि ।
ततो मे मरणं सद्यो भविष्यति न संशयः ॥ २२ ॥

नृपश्चोवाच ताम् देवीम् देवि शंसामि ते यदि । ततो मे मरणम् सद्यो भविष्यति न संशयः ॥ २-३५-२२

‘तब राजाने उस देवीसे कहा—‘रानी! यदि मैं अपने हँसनेका कारण बता दूँ तो उसी क्षण मेरी मृत्यु हो जायगी, इसमें संशय नहीं है’ ॥ २२ ॥

आग राजनु हेळिदनु - राणी! नानु नन्न नगुविन कारणवन्नु हेळिदरॆ तत्क्षण नन्न मृत्यु आगुवुदु. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. nR^ipaschcha = that king; uvaacha = replied; taam deviim = to that queen(as follows): devi = Oh; queen! shamsaamiyadii = If I tell; te = you; maraNam = death; bhavishhyati = will come; me = to me; sadyaH = immediately; tataH = thereafter; na = there is no; samshayaH = doubt.

अनुवादः

“The king replied to that queen as follows: “Oh, royal lady! If I tell you the reason of my laughter, my death will immediately follow thereafter. There is no doubt about it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

माता ते पितरं देवि पुनः केकयमब्रवीत् ।
शंस मे जीव वा मा वा न मां त्वं प्रहसिष्यसि ॥ २३ ॥

माता ते पितरम् देवि ततह् केकयमब्रवीत् । शंस मे जीव वा मा वा न मामपहसिष्यसि ॥ २-३५-२३

‘देवि! यह सुनकर तुम्हारी रानी माताने तुम्हारे पिता केकयराजसे फिर कहा—‘तुम जीओ या मरो, मुझे कारण बता दो । भविष्यमें तुम फिर मेरी हँसी नहीं उड़ा सकोगे’ ॥ २३ ॥

देवि! इदन्नु केळि निन्न तायियु निन्न तन्दॆ केकॆयराजनल्लि पुनः हेळिदळु - नीनु बदुकिरु अथवा सायि, ननगॆ कारणवन्नु हेळु. भविष्यदल्लि नीनु पुनः नन्नन्नु हास्य माडलारॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. devi = Oh Kaikeyi! tataH = then; te maataa = your mother; abraviit = spoke; kekayam = Kekaya king; pituram = your father(thus); jiiva vaa = either live; maavaa = or die; shamsa = tell; me = me; na apahisishhasi = do not ridicule; maam = me.

अनुवादः

“Your mother then said to your father, the king of Kekayas, Live or die as you will. tell me the laughter. Do not ridicule me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियया च तथोक्तः स केकयः पृथिवीपतिः ।
तस्मै तं वरदायार्थं कथयामास तत्त्वतः ॥ २४ ॥

प्रियया च तथोक्तः सन् केकयः पृथीवीपतिः । तस्मै तम् वरदायार्थम् कथयामास तत्त्वतः ॥ २-३५-२४

‘अपनी प्यारी रानीके ऐसा कहनेपर केकयनरेशने उस वर देनेवाले साधुके पास जाकर सारा समाचार ठीक-ठीक कह सुनाया ॥ २४ ॥

तन्न प्रियराणियु हीगॆ हेळिदाग केकॆय नरेशनु आ वर कॊट्ट साधुविन बळिगॆ होगि ऎल्ल वृत्तान्तवन्नु तिळिसिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. uktaH san = having been spoken; tathaa = thus; priyayaa = by his beloved consort; kekayaH prithvii patiH = the ruler of Kekaya kingdom; kathayaamaasa = reported; tasmai = to that; varadaaya = bestower of boon; tattvataH = correctly; tam artham = that matter.

अनुवादः

Having been spoken thus by his beloved consort, the said king of the Kekayas on his part correctly reported the matter to the sage who had bestowed the boon on him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स वरदः साधू
राजानं प्रत्यभाषत ।
म्रियतां ध्वंसतां वेयं
मा शंसीस् त्वं महीपते ॥ २५ ॥

ततः स वरदह् साधु राजानम् प्रत्यभाषत । म्रियताम् ध्वंसताम् वेयम् मा कृथास्त्वम् महीपते ॥ २-३५-२५

‘तब उस वर देनेवाले साधुने राजाको उत्तर दिया— ‘महाराज! रानी मरे या घरसे निकल जाय; तुम कदापि यह बात उसे न बताना’ ॥ २५ ॥

आग आ वर कॊट्ट साधु राजनिगॆ तिळिसिदनु - महाराजा! राणियु सायलि अथवा मनॆ बिट्टुहोगलि, आदरू नीनु ई मातन्नु ऎन्दू आकॆगॆ हेळबेड.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH = then; saH saadhuH = that sage; varadaH = who had bestowed the boon; pratyabhaashhataH = replied; rajaanam = to the king(as follows): mahiipate = “Oh; king! iyam = let her; mriyataam = die; dhamsataam vaa = or ruin; tvam = you; maakR^ithaaH = do not persue that course.

अनुवादः

Then the sage who had bestowed the boon replied to the king as follows: “Oh, lord of the earth! Let her die or ruin. Do not reveal the reason to her.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रसन्नमनसो नृपः ।
मातरं ते निरस्याशु विजहार कुबेरवत् ॥ २६ ॥

‘प्रसन्न चित्तवाले उस साधुका यह वचन सुनकर केकय नरेशने तुम्हारी माताको तुरंत घरसे निकाल दिया और स्वयं कुबेरके समान विहार करने लगे ॥ २६ ॥

प्रसन्नचित्तवुळ्ळ आ साधुविन ई मातन्नु केळि केकेय नरेशनु निन्न तायियन्नु कूडले मनॆयिन्द हॊरगॆहाकिदनु हागू कुबेरनन्तॆ विहरिसतॊडगिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. shrutvaa = having heard; tat vachaH = the word; tasya = of him; prasanna manasaH = who was pure-minded; saH nR^ipaH = that king; nirasya = repudiated; maataram = your mother; vijahaara = lived happily; kuberavat = like Kubera; the lord of riches.

अनुवादः

“Having heard the words of that sage who was pure-minded, the king repudiated your mother and lived happily like Kubera the Lord of riches.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा त्वमपि राजानं दुर्जनाचरिते पथि ।
असद्‍ग्राहमिमं मोहात् कुरुषे पापदर्शिनी ॥ २७ ॥

तथा त्वमपि राजानम् दुर्जनाचरिते पथि । असद्ग्राहमिमम् मोहात्कुरुषे पापदर्शिनि ॥ २-३५-२७

‘तुम भी इसी प्रकार दुर्जनोंके मार्गपर स्थित हो पापपर ही दृष्टि रखकर मोहवश राजासे यह अनुचित आग्रह कर रही हो ॥ २७ ॥

नीनू इदे प्रकार दुर्जनर मार्गदल्लि स्थितळागि पापदृष्टियन्ने इट्टुकॊण्डु मोहवश राजनल्लि इन्तह अनुचित आग्रहवन्नु माडुत्तिरुवॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. paapadarshini = Oh; Kaikeyi; seeing evil(everywhere) tvamapi = you too; tathaa = thus; pathi = in the path; durjanaacharite = trodden by wicked men; kurushhe = are making; imam = this; asadgraaham = bad resolution; mohaat = by igonorance.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi, seeing evil everywhere! You, too, thus following the path trodden by wicked men, are making this bad resolution by ignorance.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यश्चात्र प्रवादोऽयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।
पितॄन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥ २८ ॥

सत्याश्चात्र प्रवादोयं लौकिकः प्रतिभाति मा ।
पितृ न् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥

सत्यश्चाद्य प्रवादोऽयम् लौकिकः प्रतिभाति मा । पित्ऱ्^ऊन् समनुजायन्ते नरा मातरमङ्गनाः ॥ २-३५-२८

‘आज मुझे यह लोकोक्ति सोलह आने सच मालूम होती है कि पुत्र पिताके समान होते हैं और कन्याएँ माताके समान ॥ २८ ॥

‘पुत्रनु तन्दॆयन्तॆयू, कन्यॆयु तायियन्तॆ’ ऎम्ब ई गादॆयु नूरक्कॆ नूरु सरियादुदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. pratibhaat = It is occuring; maa = about me; adya = now; ayam = this; pravaadaH = saying; laukikaH = which is popular; satyaH = has become true; naraaH = males; samamjaayante = are born; conforming; pitR^iin = to their fathers; aNganaaH = females; maataram = to their mothers.

अनुवादः

“The popular saying that males are born confirming to their fathers and females to their mothers, occurs to me as true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवं भव गृहाणेदं यदाह वसुधाधिपः ।
भर्तुरिच्छामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥ २९ ॥

नैवम् भव ग़ृहाणेदम् यदाह वसुधाधिपः । भर्तुरिच्चामुपास्वेह जनस्यास्य गतिर्भव ॥ २-३५-२९

‘तुम ऐसी न बनो—इस लोकोक्तिको अपने जीवनमें चरितार्थ न करो । राजाने जो कुछ कहा है, उसे स्वीकार करो (श्रीरामका राज्याभिषेक होने दो) । अपने पतिकी इच्छाका अनुसरण करके इस जन-समुदायको यहाँ शरण देनेवाली बनो ॥ २९ ॥

नीनु हीगागबेड. ई गादॆयन्नु निन्न जीवनदल्लि सार्थकपडिसबेड. राजनु हेळिदन्तॆ स्वीकरिसिको (श्रीरामनिगॆ पट्टाभिषेक नडॆयलि). तन्न पतिय इच्छॆयन्नु अनुसरिसि, ई जनसमुदायक्कॆ शरण्यळागु.॥29॥

पदच्छेदः

29. na bhava = do not become; evam = like this; gR^ihaaNa = understand; idam = that; aha = which is said; vasudhaadhipaH = by the king; upaasva = following; ichchaam = the desire; bhartuH = of your husband; bhava = be; gatiH = a protectress; asya janasya = to these people; iha = here.

अनुवादः

Do not conform to the traits of your mother. Understand that which is said by the king. following the desire of your husband, be a protectress to these people here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्देवराजसमप्रभम् ।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादधाः ॥ ३० ॥

मा त्वं प्रोत्साहिता पापैर्दॆवराजसमप्रभम् ।
भर्तारं लोकभर्तारमसद्धर्ममुपादध ॥

‘पापपूर्ण विचार रखनेवाले लोगोंके बहकावेमें आकर तुम देवराज इन्द्रके तुल्य तेजस्वी अपने लोक-प्रतिपालक स्वामीको अनुचित कर्ममें न लगाओ ॥ ३० ॥

पापपूर्ण विचारवुळ्ळ जनर कुतन्त्रक्कॆ तुत्तागि नीनु देवेन्द्रनन्तह तेजस्वी नम्म लोकप्रतिपालक ऒडॆयनन्नु अनुचित कर्मदल्लि तॊडगिसबेड.॥30॥

पदच्छेदः

30. protsaahitaa = Incited; paapaiH = by the evil minded; tvam = you; maa upaadadhaaH = do not put before the public; asaddhaarmam = an improper course of conduct; bhartaaram = of your husband; devaraaja samprabham = whose splendour is equal to the king Devendra; lokabhartaaram = and who is a protector of this world.

अनुवादः

“Incitedby the evil minded, do not put before the public an improper course of conduct of your husband who spendour is equal to that of king Devendra and who is a protector of this world.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मिथ्या प्रतिज्ञातं करिष्यति तवानघः ।
श्रीमान् दशरथो राजा देवि राजीवलोचनः ॥ ३१ ॥

‘देवि! कमलनयन श्रीमान् राजा दशरथ पापसे दूर रहते हैं । वे अपनी प्रतिज्ञा झूठी नहीं करेंगे ॥ ३१ ॥

देवि! कमलनयन श्रीमान् दशरथराजरु पापदिन्द दूरविरुत्तारॆ. अवरु तम्म प्रतिज्ञॆयन्नु सुळ्ळागिसलाररु.॥31॥

पदच्छेदः

31. devii = Oh; queen! dasharathaH = Dasaratha; anagaH = the faultless man; shriimaan = the Majesty; raajiivalochanaH = the lotus-eyed man; raajaa = the king; nakarishhyati hi = cannot indeed make; mithyaa = untrue; pratiJNaatam = the promise given; tava = to you.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! Dasaratha the faultless man, the majesty, the lotus-eyed man and the king cannot indeed belie the promise given to you(Hence, you alone has to change your opinion)”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मस्यापि रक्षिता ।
रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम् ॥ ३२ ॥

ज्येष्ठो वदान्यः कर्मण्यः स्वधर्मपरिरक्षिता । रक्षिता जीवलोकस्य बली रामोऽभिषिच्यताम् ॥ २-३५-३२

‘श्रीरामचन्द्रजी अपने भाइयोंमें ज्येष्ठ, उदार, कर्मठ, स्वधर्मके पालक, जीवजगत् के रक्षक और बलवान् हैं । इनका इस राज्यपर अभिषेक होने दो ॥ ३२ ॥

श्रीरामचन्द्रनु ज्येष्ठनू, उदारनू, कर्मठनू, स्वधर्मपालकनू, जीव जगत्तिन रक्षकनू, बलिष्ठनू आगिरुवनु. अवन ई राज्यदल्लि पट्टाभिषेकवागलि.॥32॥

पदच्छेदः

32. raamaH = Rama; jyeshhTaH = the eldest; vadaanyaH = the generous; karmaNyaH = the skilled; svadharma parirakshhitaa = the saviour of one’s own righteousness; jiivalokasya = of the world of living being; balii = the strong; abhishhichyataam = be installed on the throne(of Ayodhya).

अनुवादः

“Let Rama the eldest(of the sons) who is generous strong skilled, capable of protecting his own duty as Kshatriya but also of protecting the world of living beings, be installed on the throne of Ayodhya”

स्रोतः: valmikiramayan.net

परिवादो हि ते देवि महाल्ँ लोके चरिष्यति ।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥ ३३ ॥

परिवादो हि ते देवि महान्ल्लोके चरिष्यति ।
यदि रामो वनं याति विहाय पितरं नृपम् ॥

परिवादो हि ते देवि महान्लोके चरिष्यति । यदि रामो वनम् याति विहाय पितरम् नृपम् ॥ २-३५-३३

‘देवि! यदि श्रीराम अपने पिता राजा दशरथको छोड़कर वनको चले जायँगे तो संसारमें तुम्हारी बड़ी निन्दा होगी ॥ ३३ ॥

देवि! श्रीरामनु तन्न तन्दॆयन्नु बिट्टु वनवासक्कॆ हॊरटुहोदरॆ जगत्तिनल्लि निन्न भारी निन्दनॆयागुवुदु.॥33॥

पदच्छेदः

33. devi = Oh; Kaikeyi! raamaH = Rama; vihaaya = leaving; pitaram = his father; nR^ipam = the king; yaati yadi = and in case goes; vanam = to the forest; mahaan = a great; parivaadaH = accusation; charishhyati = will surely roam; te = about you; charishhyati = in the world.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! A great accusation will surely roam about you in the world, if Rama leaving his royal father goes to the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वराज्यं राघवः पातु भव त्वं विगतज्वरा ।
नहि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसन् ॥ ३४ ॥

स राज्यम् राघवः पातु भवत्वम् विगतज्वरा । न हि ते राघवादन्यः क्षमः पुरवरे वसेत् ॥ २-३५-३४

‘अतः श्रीरामचन्द्रजी ही अपने राज्यका पालन करें और तुम निश्चिन्त होकर बैठो । श्रीरामके सिवा दूसरा कोई राजा इस श्रेष्ठ नगरमें रहकर तुम्हारे अनुकूल आचरण नहीं कर सकता ॥ ३४ ॥

आद्दरिन्द श्रीरामचन्द्रने नम्म राज्यवन्नु पालिसलि हागू नीनु निश्चिन्तळागि कुळितुको. श्रीरामनल्लदॆ बेरॆ यारू ई श्रेष्ठ नगरदल्लि इद्दु निनगॆ अनुकूल आचरण माडलाररु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH raama = Rama of that king; paatu = should protect; raajyam = the kingdom; bhava = be; tvam = you; vigata jvaraa = free from distres; na vaset = there is no one existing; puravare = in this excellent city; te = of yours; anyaH = other; raamavaat = then Rama; samardhaH = who is competent.

अनुवादः

“Let Rama of that character protect this kingdom! Be you free from distress. There is none other than Rama living in your excellent city who is competent to rule this Ayodhya”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामे हि यौवराज्यस्थे राजा दशरथो वनम् ।
प्रवेक्ष्यति महेष्वासः पूर्ववृत्तमनुस्मरन् ॥ ३५ ॥

‘श्रीरामके युवराजपदपर प्रतिष्ठित हो जानेके बाद महाधनुर्धर राजा दशरथ पूर्वजोंके वृत्तान्तका स्मरण करके स्वयं वनमें प्रवेश करेंगे’ ॥ ३५ ॥

श्रीरामनु युवराज पदवियल्लि प्रतिष्ठितनाद बळिक महाधनुर्धर दशरथराजरु पूर्वजर वृत्तान्तवन्नु स्मरिसि स्वतः वनक्कॆ होगुवरु.॥35॥

पदच्छेदः

35. raame = Rama; yauvaraajyasthe = being installed in the office of Price Regent; dasarathaH = Dasaratha; raajaa = the king; maheshhvaasaH = the wielder of the great bow; pravekshhyati hi = will surely have recourse; vanam = to the forest; anusmaran = cherishly recollecting; puurva vR^ittam = the conduct of his forebears.

अनुवादः

“In the event of Rama being installe din the office of the prince Regent, King Dasaratha wielder of the great bow will surely have recourse to the forest, cherishly recollecting the conduct of his forebears”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सान्त्वैश्च तीक्ष्णैश्च कैकेयीं राजसंसदि ।
भूयः सङ्क्षोभयामास सुमन्त्रस्तु कृताञ्जलिः ॥ ३६ ॥
नैव सा क्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते ।
न चास्या मुखवर्णस्य लक्ष्यते विक्रिया तदा ॥ ३७ ॥

इति सान्वैश्च तीक्ष्णै कैकेयीम् राजसंसदि । सुवन्त्रः क्षोभयामास भूय एव कृताञ्जलिः ॥ २-३५-३६ नैवसाक्षुभ्यते देवी न च स्म परिदूयते । न चास्या मुखवर्णस्य विक्रिया लक्ष्यते तदा ॥ २-३५-३७

इस प्रकार सुमन्त्रने हाथ जोड़कर कैकेयीको उस राजभवनमें सान्त्वनापूर्ण तथा तीखे वचनोंसे भी बारम्बार विचलित करनेकी चेष्टा की; किंतु वह टस-से-मस न हुई । देवी कैकेयीके मनमें न तो क्षोभ हुआ और न दुःख ही । उस समय उसके चेहरेके रंगमें भी कोई फर्क पड़ता नहीं दिखायी दिया ॥ ३६-३७ ॥

ई प्रकार सुमन्त्रनु कैमुगिदु कैकेयिगॆ आ राज भवनदल्लि सान्त्वनपूर्वक हागू तीक्ष्णवाद मातुगळिन्द पदे-पदे विचलितगॊळिसलु प्रयत्निसिदनु. आदरॆ आकॆयू तन्न निर्धारदिन्द कदललिल्ल. कैकेयिय मनस्सिनल्लि क्षोभवागली, दुःखवागली आगलिल्ल. आग आकॆय मुखभावदल्लियू यावुदे बदलावणॆ आगलिल्ल.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. iti = Thus; sumantraH = Sumantra; kshhobhaayamaasa = caused a shaking; kaikeyiim = to Kaikeyi; raajasamsadi = in the royal assemble; saantvaishcha = by his kind words; tikshhNaishcha = as well as his bitter words; bhuuya eva = repeatedly; kR^itaaNjaliH = with joined palms.

अनुवादः

Thus, Sumantra repeatedly with joint palms, caused a shaking to Kaikeyi in the royal assmebly, by his kind words as well as bitter words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. saa devii = that queen Kaikeyi; naiva kshhubhyate = did not get excted; na pariduuyatesma = was not reapented in her heart; na lakshhyate = nor was seen; vikrayaacha = even change in; asyaaH = her; mukhavarNasya = colour of the face; tada = then.

अनुवादः

That queen Kaikeyi, however, was neither excited nor repented in her heart nor was any change observed in the colour of her face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः ॥ ३५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥35॥