०३४ दशरथमूर्च्छा

34. सीता और लक्ष्मणसहित श्रीरामका रानियोंसहित राजा दशरथके पास जाकर वनवासके लिये विदा माँगना, राजाका शोक और मूर्च्छा, श्रीरामका उन्हें समझाना तथा राजाका श्रीरामको हृदयसे लगाकर पुनः मूर्च्छित हो जाना

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ १ ॥
स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियम् ।
प्रविश्य नृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥ २ ॥

ततः कमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।
उवाच रामस्तं सूतं पितुराख्याहि मामिति ॥ स रामप्रेषितः क्षिप्रं सन्तापकलुषेन्द्रियम् ।
प्रविष्यनृपतिं सूतो निःश्वसन्तं ददर्श ह ॥

जब कमलनयन श्यामसुन्दर उपमारहित महापुरुष श्रीरामने सूत सुमन्त्रसे कहा—‘आप पिताजीको मेरे आगमनकी सूचना दे दीजिये’ तब श्रीरामकी प्रेरणासे शीघ्र ही भीतर जाकर सारथि सुमन्त्रने राजाका दर्शन किया । उनकी सारी इन्द्रियाँ संतापसे कलुषित हो रही थीं । वे लम्बी साँस खींच रहे थे ॥ १-२ ॥

कमलनयन श्यामसुन्दर उपमारहित महापुरुष श्रीरामनु सूत सुमन्त्रनिगॆ - ‘नानु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु नीवु तन्दॆयवरिगॆ कॊडिरि’ ऎन्दु हेळिदाग श्रीरामन प्रेरणॆयिन्द बेगने ऒळगॆ होगि सुमन्त्रनु दशरथनन्नु दर्शिसिदनु. राजन ऎल्ल इन्द्रियगळु सन्तापदिन्द कलुषितगॊण्डिद्दवु, दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्तिद्दनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereafter; raamaH = Rama; kamalapatraakshhaH = having eyes resembling lotus leaves; shyaamaH = the dark-brown; coloured man; mahaan = the mighty man; nirupamaH = beyond compare; uvaacha = spoke; tam suutam = to that charioteer; iti = thus; aakhyaahi = “Tell; maam = about me; pituH = to father.

अनुवादः

Thereafter, the lotus-eyes Rama, who was dark-brown in complexion and great beyond compare, spoke thus to the charioteer, “Tell about me to my father.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. saH suutaH = that charioteer; santaaparkalushhendriyaH = with his senses disturbed by grief; raama preshhitaH = having been sent by Rama; kshhipram = quickly; pravishya = entered; dadarsha ha = and saw; nR^ipatim = the king; niHshvasantam = heaving sighs.

अनुवादः

Quickly entering inside, when sent by Rama, the charioteer saw the king having sighs, his senses disturbed by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ ३ ॥
आबोध्य च महाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ ४ ॥

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।
तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम् ॥ अभोद्य चमहाप्राज्ञः परमाकुलचेतनम् ।
राममेवानुशोचन्तं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥

सुमन्त्रने देखा, पृथ्वीपति महाराज दशरथ राहुग्रस्त सूर्य, राखसे ढकी हुई आग तथा जलशून्य तालाबके समान श्रीहीन हो रहे हैं । उनका चित्त अत्यन्त व्याकुल है और वे श्रीरामका ही चिन्तन कर रहे हैं । तब महाप्राज्ञ सूतने महाराजको सम्बोधित करके हाथ जोड़कर कहा ॥

सुमन्त्र नोडुत्तानॆ - पृथिवीपति दशरथनु राहुग्रस्त सूर्यनन्तॆ, बूदिमुच्चिद कॆण्डदन्तॆ, नीरिल्लद सरोवरदन्तॆ श्रीहीननागिद्दनु. अवन चित्त अत्यन्त व्याकुलगॊण्डित्तु. अवनु श्रीरामनन्ने चिन्तिसुत्तिद्दनु. आग महाप्राज्ञ सूतनु महाराजनन्नु सम्बोधिसि कैमुगिदु हेळिदनु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3. apashyat = (he) saw;; jagatiipatim = the king; aadityam iva = resembling a sun; uparaktam = eclipsed; analam iva = like fire; bhasmachchhannam = covered by ash; tataakam iva = as a lake; nistoyam = without water.

अनुवादः

He saw the king resembling an eclipsed sun, like fire covered by ash, as a lake without water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

4. suutaH = the charioteer; mahaapraaJNaH = a great intellectual; aalokyatu = saw; anushochantam = the repenting; varamaakula chetasam = mind greatly agitated; aasadat = approached; praaN^jalaiH = with joined pams.

अनुवादः

The charioteer, a great intellectual, saw Dasaratha repenting with his mind greatly agitated and approached him with joined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वर्धयित्वा राजानं पूर्वं सूतो जयाशिषा ।
भयविक्लवया वाचा मन्दया श्लक्ष्णयाब्रवीत् ॥ ५ ॥

तम् वर्धयित्वा राजानम् सूतः पूर्वम् जयाशिषा। भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत् ॥ २-३४-५

पहले तो सूत सुमन्त्रने विजयसूचक आशीर्वाद देते हुए महाराजकी अभ्युदय-कामना की; फिर भयसे व्याकुल मन्द-मधुर वाणीद्वारा यह बात कही— ॥ ५ ॥

मॊदलिगॆ सुमन्त्रनु विजयसूचक आशीर्वादगळन्नु कॊडुत्ता महाराजन अभ्युदयवन्नु हारैसिदनु. मत्तॆ भयव्याकुल मन्द-मधुर वाणियिन्द हीगॆ हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. suutaH = the charioteer; puurvam = first; vardhayitvaa = inspiring; tam raajaanam = the king; jayaashishhaa = with blessings of triumph; abraviit = spoke; mandayaa = in slow; shlakshhNam = and sweet; vachaa = words; bhaya viklabayaa = overcome with fear.

अनुवादः

The charioteer, first inspiring the king with blessings of triumph, spoke thus in a slow and sweet voice, overcome with fear.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं स पुरुषव्याघ्रो द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।
ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सर्वं चैवोपजीविनाम् ॥ ६ ॥
स त्वां पश्यतु भद्रं ते रामः सत्यपराक्रमः ।
सर्वान् सुहृद आपृच्छ्य त्वां हीदानीं दिदृक्षते ॥ ७ ॥
गमिष्यति महारण्यं तं पश्य जगतीपते ।
वृतं राजगुणैः सर्वैरादित्यमिव रश्मिभिः ॥ ८ ॥

अयम् स पुरुष व्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः । ब्राह्मणेभ्यो धनम् दत्त्वा सर्वम् चैव उपजीविनाम् ॥ २-३४-६ स त्वा पश्यतु भद्रम् ते रामः सत्य पराक्रमः । सर्वान् सुहृदाअपृच्च्य त्वाम् इदानीम् दिदृक्षते ॥ २-३४-७ गमिष्यति महा अरण्यम् तम् पश्य जगती पते । वृतम् राज गुणैः सर्वैः आदित्यम् इव रश्मिभिः ॥ २-३४-८

‘पृथ्वीनाथ! आपके पुत्र ये सत्यपराक्रमी पुरुषसिंह श्रीराम ब्राह्मणों तथा आश्रित सेवकोंको अपना सारा धन देकर द्वारपर खड़े हैं । आपका कल्याण हो, ये अपने सब सुहृदोंसे मिलकर—उनसे विदा लेकर इस समय आपका दर्शन करना चाहते हैं । आज्ञा हो तो यहाँ आकर आपका दर्शन करें । राजन्! अब ये विशाल वनमें चले जायँगे, अतः किरणोंसे युक्त सूर्यकी भाँति समस्त राजोचित गुणसे सम्पन्न इन श्रीरामको आप भी जी भरकर देख लीजिये’ ॥ ६—८ ॥

पदच्छेदः

6. te sutaH = your son; purushhavyaaghraH = tiger among men; saH ayam = as such; dattvaa = having given away; sarvam = all; dhanam = wealth; braahmaNebhyaH = to brahmanas; upajiivinaamchaiva = and dependents; tishhTati = is standing; dvaari = at the gate.

अनुवादः

“Your son, the tiger among men, having given away all his wealth to brahmanas and dependents, is waiting at the gate.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृथिवीपते! सत्यपराक्रमि, पुरुषसिंह निम्म पुत्र श्रीरामनु ब्राह्मणरिगॆ मत्तु आश्रितसेवकरिगॆ तन्न ऎल्ल धनवन्नु कॊट्टु, इल्लिगॆ बन्दु द्वारदल्लि निन्तिरुवनु. निमगॆ मङ्गळवागलि. अवनु तन्न ऎल्ल सुहृदरन्नु भॆट्टियागि, अवरिन्द बीळ्कॊण्डु ईग निम्मन्नु दर्शिसलु बयसुत्तिरुवनु. निम्माज्ञॆ आदरॆ इल्लिगॆ बन्दु निम्मन्नु दर्शिसुवनु. महाराज! ईग अवनु विशालवनक्कॆ होगुवनु, आद्दरिन्द किरण गळिन्द कूडिद सूर्यनन्तॆ समस्त राजोचित गुणगळिन्द सम्पन्ननाद ई रामनन्नु नीवु मनःपूर्त नोडिरि.॥6-8॥

पदच्छेदः

7. bhadram = auspiciousness; te = to you! saH raamaH = (let) that Rama; satya paraakramaH = who is truly brave; pashyatu = see; tvaa = you; aapR^ichchhya = after bidding farewell; sarvam suhR^idaH = to all friends; didR^ikshhate = (he) wants to see; tvaam = you; idaaniim = now.

अनुवादः

“May auspiciousness betide you! Let that Rama, who is unfailingly brave, see you. After bidding farewell to all friends, he wants to see you now.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. jagatiipate = Oh; king! gamishhyati = (He) is seeting out; mahaaraNyam = to a great forest; pashya = see; tam = that Rama; aadityamiva = who is like sun; rashmibhiH = with rays of light; vR^itam = displaying; raajaguNaiH = royal qualities.

अनुवादः

“Oh, king! Rama is setting out to a great forest. See him who is resembling a sun with rays of light, displaying royal qualities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सत्यवाक्यो धर्मात्मा गाम्भीर्यात् सागरोपमः ।
आकाश इव निष्पङ्को नरेन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ ९ ॥

स सत्य वादी धर्म आत्मा गाम्भीर्यात् सागर उपमः । आकाशैव निष्पन्को नर इन्द्रः प्रत्युवाच तम् ॥ २-३४-९

यह सुनकर समुद्रके समान गम्भीर तथा आकाशकी भाँति निर्मल, सत्यवादी धर्मात्मा महाराज दशरथने उन्हें उत्तर दिया— ॥ ९ ॥

इदन्नु केळि समुद्रदन्तॆ गम्भीर हागू आकाशदन्तॆ निर्मल, सत्यवादी, धर्मात्मा दशरथनु अवनिगॆ इन्तु उत्तरिसिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH narendraH = that king Dasaratha; satya vaadii = who speaks truth; dharmaatmaa = a virtuous man; saagaropamaH = who is like an ocean; gaambhiiryaat = by his depth of character; nishhpaNkaH = who is blemish-less; aakaasha iva = like a sky; pratyuvaacha = replied; tam = to him(thus).

अनुवादः

That king Dasaratha, who speaks truth, whose mind is virtuous, who is like an ocean by his depth of character and who is blemish less like a sky, replied to Sumantra as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमन्त्रानय मे दारान् ये केचिदिह मामकाः ।
दारैः परिवृतः सर्वैर्द्रष्टुमिच्छामि राघवम् ॥ १० ॥

सुमन्त्र आनय मे दारान् ये केचित् इह मामकाः । दारैः परिवृतः सर्वैः द्रष्टुम् इच्चामि राघवम् ॥ २-३४-१०

‘सुमन्त्र! यहाँ जो कोई भी मेरी स्त्रियाँ हैं, उन सबको बुलाओ । उन सबके साथ मैं श्रीरामको देखना चाहता हूँ’ ॥ १० ॥

सुमन्त्र! इल्लि इरुव ऎल्ल नन्न पत्नियरन्नु करॆसु. अवरॆल्लरॊन्दिगॆ नानु श्रीरामनन्नु नोडलु बयसुवॆनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. sumantra = Oh; Sumantra! ye kachit = whoever; maamakaaH = my wives; iha = are here; anaya = bring; me daaraan = such of my wives; parivR^itaH = surrounded by; sarvaiH = all; daaraiH = wives; ichchhaami = I want; drashhTum = to see; dhaarmikam = the virtuous Rama.

अनुवादः

“Oh, Sumantra! being all my wives, who are here. Surrounded by all of them, I want to see the virtuous Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽन्तःपुरमतीत्यैव स्त्रियस्ता वाक्यमब्रवीत् ।
आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ११ ॥

सो अन्तः पुरम् अतीत्य एव स्त्रियः ता वाक्यम् अब्रवीत् । आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥ २-३४-११

तब सुमन्त्रने बड़े वेगसे अन्तःपुरमें जाकर सब स्त्रियोंसे कहा—‘देवियो! आपलोगोंको महाराज बुला रहे हैं, अतः वहाँ शीघ्र चलें’ ॥ ११ ॥

आग सुमन्त्रनु अवसरवागि अन्तःपुरक्कॆ होगि राजन ऎल्ल मडदियरल्लि हेळिदनु- देवियरे! निम्मन्नु महाराजरु करॆयुत्तिद्दारॆ, आद्दरिन्द अल्लिगॆ बेगने नडॆयिरि.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH = He; atiityaiva = after entering; antaH puram = the gynaecium; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; taaH striyaH = to those women; aaryaaH = “Oh; the venerable ladies! raajaa = the king; hvayati = is calling; vaH = you; gamyataam = go; tatra = there; maa chiram = without delay.

अनुवादः

Sumantra, after entering the gynaecium, spoke these words to those women as follows: “Oh, the venerable ladies! The king is calling you. Go there without delay.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृपाज्ञया ।
प्रचक्रमुस्तद् भवनं भर्तुराज्ञाय शासनम् ॥ १२ ॥

एवम् उक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृप आज्ञया । प्रचक्रमुस् तत् भवनम् भर्तुर् आज्ञाय शासनम् ॥ २-३४-१२

राजाकी आज्ञासे सुमन्त्रके ऐसा कहनेपर वे सब रानियाँ स्वामीका आदेश समझकर उस भवनकी ओर चलीं ॥ १२ ॥

राजन आज्ञॆयन्नु सुमन्त्रनु तिळिसिदाग आ ऎल्ल राणियरु स्वामिय आदेशवॆन्दु तिळिदु दशरथनिद्द भवनद कडॆगॆ हॊरटरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. sarvaaH = all; stiyaH = women; uktaaH = spoken; evam = thus; sumantreNa = by Sumantra; nR^ipaaJNayaa = as per king’s orders; prachakramaH = moved; tadbhavanam = to his house; aaJNaaya = after knowing; shaasanam = the instruction; bhartuH = of their husband.

अनुवादः

All those women, asked thus by Sumantra as per the king’s orders, went to his palace, after knowing the instructions of their husband.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्धसप्तशतास्तत्र प्रमदास्ताम्रलोचनाः ।
कौसल्यां परिवार्याथ शनैर्जग्मुर्धृतव्रताः ॥ १३ ॥

अर्ध सप्त शताः ताः तु प्रमदाः ताम्र लोचनाः । कौसल्याम् परिवार्य अथ शनैः जग्मुर् धृत व्रताः ॥ २-३४-१३

कुछ-कुछ लाल नेत्रोंवाली साढ़े तीन सौ पतिव्रता युवती स्त्रियाँ महारानी कौसल्याको सब ओरसे घेरकर धीरे-धीरे उस भवनमें गयीं ॥ १३ ॥

स्वल्प कॆम्पागिरुव कण्णुगळुळ्ळ मुन्नूरऐवत्तु पतिव्रता युवति स्त्रीयरु महाराणि कौसल्यॆयन्नु सुत्तुवरॆदु निधानवागि आ भवनक्कॆ होदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. atha = thereafter; taaH = those; ardha sapta shataaH = three hundred and fifty; pramadaaH = women; dhR^itavrataaH = steadfast in their vow (of devotion to their husband); taamra lochanaaH = having red eyes; parivaarya = encircling; kausalyaam = Kausaly; jagmuH = went; shanaiH = slowly.

अनुवादः

Encircling Kausalya, three hundred fifty women, steadfast in their vow(of devotion to their husband), with their eyes reddened, went there slowly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य महीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मे सुतम् ॥ १४ ॥

आगतेषु च दारेसु समवेक्ष्यमहीपतिः ।
उवाच राजा तं सूतं सुमन्त्रानय मेसुतम् ॥

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य मही पतिः । उवाच राजा तम् सूतम् सुमन्त्र आनय मे सुतम् ॥ २-३४-१४

उन सबके आ जानेपर उन्हें देखकर पृथ्वीपति राजा दशरथने सूतसे कहा—‘सुमन्त्र! अब मेरे पुत्रको ले आओ’ ॥

अवरॆल्लरू बन्दाग अवरन्नु नोडि पृथिवीपति राजनु सूतनल्लि हेळिदनु - सुमन्त्र! ईग नन्न पुत्रनन्नु करॆदुकॊण्डु बा.॥14॥

पदच्छेदः

14. aagateshhu = after arrival;daareshhu = of wives; raajaa = Dasaratha; mahiipatih = the lord of the earth; samavekshhya = looked; tam suutam = towards that chariorteer; uvaacha = and spoke(thus); sumantra = Oh; Sumantra! aanaya = bring; me sutam = my son.

अनुवादः

After arrival of his wives, king Dasaratha spoke to that charioteer as follows, “Oh, Sumantra! Bring my son here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सूतो राममादाय लक्ष्मणं मैथिलीं तथा ।
जगामाभिमुखस्तूर्णं सकाशं जगतीपतेः ॥ १५ ॥

स सूतः रामम् आदाय लक्ष्मणम् मैथिलीम् तदा । जगाम अभिमुखः तूर्णम् सकाशम् जगती पतेः ॥ २-३४-१५

आज्ञा पाकर सुमन्त्र गये और श्रीराम, लक्ष्मण तथा सीताको साथ लेकर शीघ्र ही महाराजके पास लौट आये ॥ १५ ॥

kअप्पणॆ पडॆद सुमन्त्रनु होगि श्रीराम, लक्ष्मण हागू सीतॆयरन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु शीघ्रवागि महा राजर बळिगॆ मरळि बन्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. tadaa = then; saH suutah = that charioteer; aadaaya = took; raamam = Rama; lakshhmaNam = Lakshmana; maithiliim = and Seetha; tuurNam = speedily; jagaama = went; abhimukhaH = towards; jagatiipataH = the king’s sakaasham = presence.

अनुवादः

Taking Rama, Lakshmana and Seetha, that charioteer then speedily went to the king’s presence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा पुत्रमायान्तं दृष्ट्वा चारात् कृताञ्जलिम् ।
उत्पपातासनात् तूर्णमार्तः स्त्रीजनसंवृतः ॥ १६ ॥

स राजा पुत्रम् आयान्तम् दृष्ट्वा दूरात् कृत अन्जलिम् । उत्पपात आसनात् तूर्णम् आर्तः स्त्री जन सम्वृतः ॥ २-३४-१६

महाराज दूरसे ही अपने पुत्रको हाथ जोड़कर आते देख सहसा अपने आसनसे उठ खड़े हुए । उस समय स्त्रियोंसे घिरे हुए वे नरेश शोकसे आर्त हो रहे थे ॥

तन्न पुत्रनु कैमुगिदु बरुवुदन्नु नोडि महाराजनु सट्टनॆ आसनदिन्द ऎद्दु निन्तनु. आग स्त्रीयरन्नु सुत्तुवरिद आ नरेशनु शोकदिन्द आर्तनागिद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. saH raajaa = that king; striijana samvR^itaH = surrounded by women; dR^ishhTvaa = seeing; duraat = from a distance; putram = his son; ayaantam = coming; kR^itaaNjalim = with folded hands; aartaH = being distressed; utpapaata = rose; aasanaat = from his seat; tuurNam = swiftly.

अनुवादः

King Dasaratha surrounded by women, seeing from a distance his son coming with folded hands, distressed as he was, rose swiftly from his seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्च्छितः ॥ १७ ॥

सोऽभिदुद्राव वेगेन रामं दृष्ट्वा विशाम्पतिः ।
तमसम्प्राप्य दुःखार्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥

सो अभिदुद्राव वेगेन रामम् दृष्ट्वा विशाम् पतिः । तम् असम्प्राप्य दुह्ख आर्तः पपात भुवि मूर्चितः ॥ २-३४-१७

श्रीरामको देखते ही वे प्रजापालक महाराज बड़े वेगसे उनकी ओर दौड़े, किंतु उनके पास पहुँचनेके पहले ही दुःखसे व्याकुल हो पृथ्वीपर गिर पड़े और मूर्च्छित हो गये ॥ १७ ॥

श्रीरामनन्नु नोडुत्तले आ प्रजापालक महाराजनु वेगवागि अवन कडॆ धाविसिदनु, आदरॆ अवन बळिगॆ तलुपुव मॊदले दुःखदिन्द व्याकुलनागि भूमिगॆ बिद्दु मूर्छितनादनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. dR^ishhTvaa = seeing; raamam = Rama; saH = Dasaratha; vishaampatiH = the ruler of people; abhidadraava = ran towards him; vegena = speedily; asampraapya = without reaching; tam = him; papaata = fell; bhuvi = on the floor; muurchhitaH = senseless; duHkhaartaH = afflicted with sorrow.

अनुवादः

Seeing Rama, King Dasaratha ran speedily towards him. But without reaching him he fell on the floor senseless, afflicted as he was with sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं रामोऽभ्यपतत् क्षिप्रं लक्ष्मणश्च महारथः ।
विसञ्ज्ञमिव दुःखेन सशोकं नृपतिं तथा ॥ १८ ॥

तम् रामः अभ्यपातत् क्षिप्रम् लक्ष्मणः च महा रथः । विसम्ज्ञम् इव दुह्खेन सशोकम् नृपतिम् तदा ॥ २-३४-१८

उस समय श्रीराम और महारथी लक्ष्मण बड़ी तेजीसे चलकर दुःखके कारण अचेत-से हुए शोकमग्न महाराजके पास जा पहुँचे ॥ १८ ॥

आग श्रीराम मत्तु महारथि लक्ष्मणरु वेगवागि मुन्दरिदु दुःखदिन्द अचेतननन्ताद शोकमग्न महाराजर बळिगॆ तलुपिदरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tadaa = tehn; raamaH = Rama; lakshhmaNashche = and Lakshmana; mahaarathaH = an eminent car-warrior; kshhipram = quickly; abhyapatat = approached; tam nR^ipatim = that king; visamJNam iva = who seemed senseless; duHkhena = with grief; sashokam = through agony.

अनुवादः

Then, Rama and Lakshmana an eminent car-warrior, quickly approached that king who seemed unconscious with full of grief as he was, through agony.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्त्रीसहस्रनिनादश्च सञ्जज्ञे राजवेश्मनि ।
हा हा रामेति सहसा भूषणध्वनिमिश्रितः ॥ १९ ॥

स्त्री सहस्र निनादः च सम्जज्ञे राज वेश्मनि । हाहा राम इति सहसा भूषण ध्वनि मूर्चितः ॥ २-३४-१९

इतनेहीमें उस राजभवनके भीतर सहसा आभूषणोंकी ध्वनिके साथ सहस्रों स्त्रियोंका ‘हा राम! हा राम!’ यह आर्तनाद गूँज उठा ॥ १९ ॥

इष्टरल्लि आ राजभवनदल्लि कूडले आभरणगळ ध्वनियॊन्दिगॆ साविरारु स्त्रीयर ‘हा राम! हा राम!’ ऎम्ब आर्तनाद प्रतिध्वनिसितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. samjaJNe = generated; sahasaa = all at once; raajaveshmani = from the royal palace; striisahasraninaadashcha = sound of thousands of women crying; haa haa raama iti = “Alas! Alas! Oh Rama !” bhuushhaNa dhvanimuurchhitaH = mixed with the sound of tinkling of ornaments.

अनुवादः

Sounds of thousands of women crying “Alas! Alas! Oh Rama!” generated all at once from the royal palace, mixed with the sound of tinkling ornaments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तावुभौ रामलक्ष्मणौ ।
पर्यङ्के सीतया सार्धं रुदन्तः समवेशयन् ॥ २० ॥

तम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् ताव् उभौ राम लक्ष्मणौ । पर्यन्के सीतया सार्धम् रुदन्तः समवेशयन् ॥ २-३४-२०

श्रीराम और लक्ष्मण दोनों भाई भी सीताके साथ रो पड़े और उन तीनोंने महाराजको दोनों भुजाओंसे उठाकर पलंगपर बिठा दिया ॥ २० ॥

श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरिब्बरू सहोदररु सीतॆयॊन्दिगॆ अत्तुबिट्टरु हागू अवरु मूवरू महाराजरन्नु भुजगळिन्द ऎत्ति मञ्चद मेलॆ कुळ्ळिरिसिदरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tau = those; ubhau = both; raamalakshhmaNau = Rama and Lakshmana; siitayaa saardham = along with Seetha; parishhvajya = held; tam = Dasaratha; baahubhyaam = in their arms; rudanta = and crying; samaveshayan = laid him; paryaNke = in the couch.

अनुवादः

Holding Dasaratha in their arms and crying, both Rama and Lakshmana along with Seetha laid him on the couch.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रामो मुहूर्तस्य लब्धसञ्ज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्बाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम् ॥ २१ ॥

अथ रामो मुहूर्तस्यलब्धसञ्ज्ञं महीपतिम् ।
उवाच प्राञ्जलिर्वाष्पशोकार्णवपरिप्लुतम् ॥

अथ रामः मुहूर्तेन लब्ध सम्ज्ञम् मही पतिम् । उवाच प्रान्जलिर् भूत्वा शोक अर्णव परिप्लुतम् ॥ २-३४-२१

शोकाश्रुके सागरमें डूबे हुए महाराज दशरथको दो घड़ीमें जब फिर चेत हुआ, तब श्रीरामने हाथ जोड़कर उनसे कहा— ॥ २१ ॥

शोकाश्रु सागरदल्लि मुळुगिद महाराज दशरथनु ऎरडु गळिगॆयल्लि ऎच्चरगॊण्डाग श्रीरामनु कैमुगिदु अवरल्लि हेळिदनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. atha = thereafter; raamaH = Rama; bhuutvaa = becoming; praNjaliH = one with folded hands; uvaacha = spoke(as follows) mahiipatim = to king Dasaratha; labdha samJNam = who got consciousness; muhuurtena = within a short time; shokaarNava pariplutam = imundated in a sea of sorrow.

अनुवादः

Then, Rama with folded hands spoke thus to king Dasaratha who got consciousness within a short time and who was inundated in a sea of sorrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आपृच्छे त्वां महाराज सर्वेषामीश्वरोऽसि नः ।
प्रस्थितं दण्डकारण्यं पश्य त्वं कुशलेन माम् ॥ २२ ॥

आपृच्चे त्वाम् महा राज सर्वेषाम् ईश्वरः असि नः । प्रस्थितम् दण्डक अरण्यम् पश्य त्वम् कुशलेन माम् ॥ २-३४-२२

‘महाराज! आप हमलोगोंके स्वामी हैं । मैं दण्डकारण्यको जा रहा हूँ और आपसे आज्ञा लेने आया हूँ । आप अपनी कल्याणमयी दृष्टिसे मेरी ओर देखिये ॥

महाराजरे! नीवु नम्म स्वामियागिरुविरि. नानु दण्डकारण्यक्कॆ होगुत्तिद्देनॆ मत्तु तम्म अप्पणॆयन्नु पडॆयलु बन्दिरुवॆनु. नीवु निम्म मङ्गळमय दृष्टियिन्द नन्नन्नु नोडिरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaara = Oh Emperor! aapR^ichchhe = I am seaking permission; tvaam = from you; asi = you are; iishvaraH = the lord; sarveshhaam = to all; naH = of us; tvam = you; pashya = see; kushalena = auspiciously; maam = towards me; prasthitaH = setting out; daNdakaaraNyam = to the forest of Dandaka.

अनुवादः

“Oh, emperor! I take leave of you, who are the lord of all of us. See auspiciously towards me, who am about to leave for Dandaka forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणं चानुजानीहि सीता चान्वेतु मां वनम् ।
कारणैर्बहुभिस्तथ्यैर्वार्यमाणौ न चेच्छतः ॥ २३ ॥
अनुजानीहि सर्वान् नः शोकमुत्सृज्य मानद ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च प्रजापतिरिवात्मजान् ॥ २४ ॥

लक्ष्मणम् च अनुजानीहि सीता च अन्वेति माम् वनम् । कारणैः बहुभिस् तथ्यैः वार्यमाणौ न च इच्चतः ॥ २-३४-२३ अनुजानीहि सर्वान् नः शोकम् उत्सृज्य मानद । लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च प्रजापतिर् इव प्रजाः ॥ २-३४-२४

‘मेरे साथ लक्ष्मणको भी वनमें जानेकी आज्ञा दीजिये । साथ ही यह भी स्वीकार कीजिये कि सीता भी मेरे साथ वनको जाय । मैंने बहुत-से सच्चे कारण बताकर इन दोनोंको रोकनेकी चेष्टा की है, परंतु ये यहाँ रहना नहीं चाहते हैं; अतः दूसरोंको मान देनेवाले नरेश! आप शोक छोड़कर हम सबको—मुझको, लक्ष्मणको और सीताको भी उसी तरह वनमें जानेकी आज्ञा दीजिये, जैसे ब्रह्माजीने अपने पुत्र सनकादिकोंको तपके लिये वनमें जानेकी अनुमति दी थी’ ॥ २३-२४ ॥

नन्नॊन्दिगॆ लक्ष्मणनिगू वनक्कॆ होगलु आज्ञॆ कॊडिरि. जॊतॆगॆ सीतॆयू नन्नॊन्दिगॆ वनक्कॆ होगुवन्तॆ ऒप्पिगॆ नीडिरि. नानु अनेक निजकारणगळन्नु तिळिसि अवरन्नु तडॆयलु तुम्बा प्रयत्निसिदॆ, आदरॆ इवरु इल्लि इरलु बयसुवुदिल्ल. आद्दरिन्द बेरॆयवरिगॆ मान कॊडुव नरेशरे! तावु शोक बिट्टु ननगॆ, लक्ष्मणनिगॆ मत्तु सीतॆगू काडिगॆ होगुव अप्पणॆ कॊडिरि. ब्रह्मदेवरु तन्न पुत्रराद सनकादिगळिगॆ तपस्सिगागि वनक्कॆ होगलु अनुमति कॊट्टन्तॆ, नमगू अनुमति कॊडिरि.॥23-24॥

पदच्छेदः

23. anujaaniihi = permit; lakshhmaNamcha = Lakshmana also; siitaacha = Seetha too; anveti = is accompanying; maam = me; vanam = to the forest; vaaryamaaNau = even if prevented; bahubhiH = by many; tathyaiH = true; kaaranaiH = reasons; nachaichchhataH = these two are not agreeing.

अनुवादः

“Permit Lakshmana also and Seetha too who is accompanying me to the forest. Even if prevented(by me0 on many true reasons, these two are not agreeing to stay behind”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

24. utsR^ijya = giving up; shokam = grief; maanada = Oh; the bestower of honour! anujaaniihi = grant leave; sarvaan = to all; naH = of us; lakshhmaNam = Lakshmana; maameha = myself; sitaamcha = and Seetha; prajaaH iva = as to his sons; prajaapatiH = Brahma.

अनुवादः

“Giving up grief, Oh the bestower of honour, grant leave to all of us, Lakshmana myself and Seetha as Brahma(the lord of creation) did to his sons(sanaka and his three brothers who intended to go to forest for practising austerities).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतीक्षमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥ २५ ॥

प्रतीक्ष्यमाणमव्यग्रमनुज्ञां जगतीपतेः ।
उवाच राजा सम्प्रेक्ष्य वनवासाय राघवम् ॥

प्रतीक्षमाणम् अव्यग्रम् अनुज्ञाम् जगती पतेः । उवाच रर्जा सम्प्रेक्ष्य वन वासाय राघवम् ॥ २-३४-२५

इस प्रकार शान्तभावसे वनवासके लिये राजाकी आज्ञाकी प्रतीक्षा करते हुए श्रीरामचन्द्रजीकी ओर देखकर महाराजने उनसे कहा— ॥ २५ ॥

ई प्रकार शान्तभावदिन्द वनवासक्कागि राजन आज्ञॆयन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्तिरुव श्रीरामन कडॆगॆ नोडि महाराजनु हेळिदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. samprekshhya = gazing; raaghavam = at Rama; avyagram = who is unruffled; pratiikshhamaaNam = awaiting; anuJNyaam = permission; jagatiipateH = of the king; vanavaasaaya = stay in the forest; raajaa = the king Dasaratha; uvaacha = spoke(thus).

अनुवादः

Gazing at Rama who is unruffled, awaiting permission of the king for stay in the forest, the king Dasaratha spoke thus:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं राघव कैकेय्या वरदानेन मोहितः ।
अयोध्यायां त्वमेवाद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २६ ॥

अहम् राघव कैकेय्या वर दानेन मोहितः । अयोध्यायाः त्वम् एव अद्य भव राजा निगृह्य माम् ॥ २-३४-२६

‘रघुनन्दन! मैं कैकेयीको दिये हुए वरके कारण मोहमें पड़ गया हूँ । तुम मुझे कैद करके स्वयं ही अब अयोध्याके राजा बन जाओ’ ॥ २६ ॥

रघुनन्दन! नानु कैकेयिगॆ कॊट्ट वरगळिन्दागि मोहदल्लि बिद्दिरुवॆनु. नीनु नन्नन्नु बन्धिसि स्वतः अयोध्यॆय राजनागु.॥26॥

पदच्छेदः

26. raaghava = Oh; Rama! aham = I; mohitaH = was stupefied; kaikeyyaa = by Kaikeyi; varadaanena = through a boon; adya = now; nigR^ihya = by confirning; maam = me; tvameva = you alone; bhava = be; raajaa = the king; ayodhyaayaaH = of Ayodhya.

अनुवादः

“Oh, Rama! I was stupefied by Kaikeyi through a boon. Now, by confining me, be you the king of Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो नृपतिना रामो धर्मभृतां वरः ।
प्रत्युवाचाञ्जलिं कृत्वा पितरं वाक्यकोविदः ॥ २७ ॥

एवम् उक्तः नृपतिना रामः धर्मभृताम् वरः । प्रत्युवाच अन्जलिम् कृत्वा पितरम् वाक्य कोविदः ॥ २-३४-२७

महाराजके ऐसा कहनेपर बातचीत करनेमें कुशल धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ श्रीरामने दोनों हाथ जोड़कर पिताको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ २७ ॥

महाराजनु हीगॆ हेळिदाग मातिनल्लि कुशलनू, धर्मात्मरल्लि श्रेष्ठनू आद श्रीरामनु ऎरडू कैगळन्नु मुगिदु तन्दॆय बळि इन्तु उत्तरिसिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raamaH = Rama; varaH = the best man; dharma bhR^itaam = in supporting righteousness; vaakyakovidaH = who is proficient in speech; uktaH = after being spoken; evam = thus; nR^ipatinaa = by the king; pratyuvaacha = replied; pitaram = to his father; aNjalim kR^itvaa = after making salutation with joined palms.

अनुवादः

When told thus by the king, Rama the best man in supporting righteousness and who is proficient in expression, replied( as follows) to his father, after making salutation with joined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राज्यस्य काङ्क्षिता ॥ २८ ॥

भवान् वर्षसहस्राय पृथिव्यानृपते पतिः ।
अहं त्वरण्ये वत्स्यामि न मे राजस्य काङ्क्षिता ॥

भवान् वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः । अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यम् त्वया अनृतम् ॥ २-३४-२८

‘महाराज! आप सहस्रों वर्षोंतक इस पृथ्वीके अधिपति बने रहें । मैं तो अब वनमें ही निवास करूँगा । मुझे राज्य लेनेकी इच्छा नहीं है ॥ २८ ॥

महाराजरे! तावु साविरारु वर्षगळवरॆगॆ ई पृथिवियन्नु पालिसिदिरि. नानादरो इन्नु मेलॆ वनदल्ले वासिसुवॆनु. ननगॆ राज्यवन्नु पडॆयुव इच्छॆये इल्ल.॥28॥

पदच्छेदः

28. nR^ipate = Oh; King! bhavaan = you be; patiH = the lord; pR^ithivyaaH = of the earth; varshhasahasraaya = for thousand years; aham tu = but I; vatsyaami = shall stay arNye = in the forest; me = for me; na kaaryam = do not make; anR^itam = untruth; tvayaa = of you.

अनुवादः

“Oh, king! You be the ruler of the earth for thousand years. But, I for my part, will stay in the forest. For my sake, do not generate untruth about you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।
पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिप ॥ २९ ॥

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते । पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिपः ॥ २-३४-२९

‘नरेश्वर! चौदह वर्षोंतक वनमें घूम-फिरकर आपकी प्रतिज्ञा पूरी कर लेनेके पश्चात् मैं पुनः आपके युगल चरणोंमें मस्तक झुकाऊँगा’ ॥ २९ ॥

नरेश्वर! हदिनाल्कुवर्ष काडिनल्लि इद्दु, निम्म प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसिद बळिक नानु पुनः बन्दु निम्म चरणयुगगळल्लि शिरवन्नु चाचुवॆनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. naraadhipa = Oh; ruler of men! vihR^itya = having strolled; vanavaase = in the forest; nava paNchaacha = for fourteen; vashhaani = years; pratiJNaante = after fulfillingthe promise; grahishhyaami = I shall clasp; te = your; paadau = feet; punaH = once more.

अनुवादः

“Oh, ruler of men! Having strolled in the forest for fourteen years, I shall clasp your feet once more after fulfilling my promise.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयुतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ ३० ॥

रुदन्नार्तः प्रियं पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।
कैकेय्या चोद्यमानस्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥

रुदन्नाह प्रियम् पुत्रं सत्यपाशेन संयतः । कैकेय्या चोद्यमान्स्तु मिथो राजा तमब्रवीत् ॥ २-३४-३०

राजा दशरथ एक तो सत्यके बन्धनमें बँधे हुए थे, दूसरे एकान्तमें कैकेयी उन्हें श्रीरामको वनमें तुरंत भेजनेके लिये बाध्य कर रही थी—इस अवस्थामें वे आर्तभावसे रोते हुए वहाँ अपने प्रिय पुत्र श्रीरामसे बोले— ॥ ३० ॥

दशरथनु ऒन्दु सत्यद बन्धनदल्लि बन्धितनागिद्दनु, इन्नॊन्दु कडॆ एकान्तदल्लि कैकेयियु अवनन्नु श्रीरामनन्नु काडिगॆ कळिसि कॊडलु बाध्यनन्नागिसुत्तिद्दळु. ई स्थितियल्लि आर्तभावदिन्द अळुत्ता तन्न प्रियपुत्र श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. chodyamaanastu = prompted; mithaH = secretly; kaikeyyaa = by Kaikeyi; aartaH = the distressed; raajaa = king; samyataH = tied up; sata paashena = by fetters of truth; abraviit = said; rudan = weeping; tam = to that; priyam putram = beloved son.

अनुवादः

Prompted secretly by kaikeyi, the distressed king, tied up by fetters of truth, said weeping to that beloved son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रेयसे वृद्धये तात पुनरागमनाय च ।
गच्छस्वारिष्टमव्यग्रः पन्थानमकुतोभयम् ॥ ३१ ॥

श्रेयसे वृद्धये तात पुनर् आगमनाय च । गच्चस्व अरिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतः भयम् ॥ २-३४-३१

‘तात! तुम कल्याणके लिये, वृद्धिके लिये और फिर लौट आनेके लिये शान्तभावसे जाओ । तुम्हारा मार्ग विघ्न-बाधाओंसे रहित और निर्भय हो ॥ ३१ ॥

अप्पा! नीनु श्रेयस्सिगागि, वृद्धिगागि मत्तु पुनः मरळि बरलिक्कागि शान्तनागि होगु. निन्न मार्गवु विघ्न-बाधॆगळिन्द रहितवागि निर्भयवागलि.॥31॥

पदच्छेदः

31. taata = Oh; darling! gachchhasva = proceed; shreyase = for welfare; vR^iddhaye = for advancement; punaHaagamanaayacha = and for coming again; panthaanam = let your path; arishhTam = be auspicious; avyagram = undistracted; akutobhayam = and fearless from any quarter.

अनुवादः

“Oh, darling! Proceed for welfare, for advancement and for coming again. Let your path of travel be auspicious, undistracted and fearless from any quarter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव ।
सन्निवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ ३२ ॥
अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मा गच्छ सर्वथा ।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥ ३३ ॥

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनस्तव ।
सन्निवर्तयितुं बुद्धिः शक्यते रघुनन्दन ॥ अद्य त्विदानीं रजनीं पुत्र मागच्छ सर्वथा ।
एकाहं दर्शनेनापि साधु तावच्चराम्यहम् ॥

विनिवर्त यितुं बुद्धि शक्यते रघुनन्दन । २-३४-३२ अद्य तु इदानीम् रजनीम् पुत्र मा गच्च सर्वथा ।

‘बेटा रघुनन्दन! तुम सत्यस्वरूप और धर्मात्मा हो । तुम्हारे विचारको पलटना तो असम्भव है; परंतु रातभर और रह जाओ । सिर्फ एक रातके लिये सर्वथा अपनी यात्रा रोक दो । केवल एक दिन भी तो तुम्हें देखनेका सुख उठा लूँ ॥ ३२-३३ ॥

मगु रघुनन्दन! नीनु सत्य स्वरूप मत्तु धर्मात्मा आगिरुवॆ. निन्न विचारवन्नु बदलिसुवुदु असम्भववागिदॆ; आदरू केवल ऒन्दु रात्रियादरू निन्न प्रयाणवन्नु मुन्दक्कॆ हाकु. केवल ऒन्दु दिनवादरू निन्नन्नु नोडुव सुखवन्नु अनुभविसुवॆनु.॥32-33॥

पदच्छेदः

32. taata = Oh; darling! raghunandana = Oh; Rama; the seion of Raghu! satyaatmanaH = your mind being given to righteousness; tava = your; buddhiH = decision; na shakya hi = cannot be; vinivartayitum = reversed.

अनुवादः

“Oh, darling, the seion of Raghu! Truthful as you are by nature and your mind being given to righteousness, your decision cannot be reversed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

33. putra = Oh; son! adya = today; idaaniim = now; rajaniim = night; maa gachchha = do not go; sarvathaa = by all means; ekaaha darshaenaapi = even by seeing for one day; aham = I; charaamitaavat = may live; saadhu = happily.

अनुवादः

“Oh, son! Do not leave in any case today, now at night time. Even by seeing you for one day, I may live happily.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मातरं मां च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।
तर्पितः सर्वकामैस्त्वं श्वः काल्ये साधयिष्यसि ॥ ३४ ॥

मातरं माम् च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् । तर्पितः सर्वकामैस्त्वम् स्वः काले साधयिष्यसि ॥ २-३४-३४ मातरम् माम् च सम्पश्यन् वस इमाम् अद्य शर्वरीम् ।

‘अपनी माताको और मुझको इस अवस्थामें देखकर आजकी इस रातमें यहीं रह जाओ । मेरे द्वारा सम्पूर्ण अभिलषित वस्तुओंसे तृप्त होकर कल प्रातःकाल यहाँसे जाना ॥

निन्न तायियन्नु मत्तु नन्नन्नु ई स्थितियल्लि नोडि इन्दिन इरुळन्नु इल्ले इद्दु बिडु. नानु कॊडुव बेकाद ऎल्ल वस्तुगळिन्द तृप्तनागि नाळॆ प्रातःकाल इल्लिन्द होगु.॥34॥

पदच्छेदः

34. sampashyan = looking at maataram = your mother; maamcha = and myself; vasa = stay; imaam = this; sharvariim = might; adya = today; tarpitaH = satiated; sarva kaamaiH = by all desired objecs; tvam = you; saadhayishhyasi = may leave; shvaH = tommorrow; kaale = at dawn.

अनुवादः

“Looking at your mother and myself, stay at least for this night today. Satiated by all the desired objects, you may leave tomorrow at dawn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुष्करं क्रियते पुत्र सर्वथा राघव प्रिय ।
त्वया हि मत्प्रियार्थं तु वनमेवमुपाश्रितम् ॥ ३५ ॥

दुष्करम् क्रियते पुत्र सर्वथा राघव तया । मत्प्रियार्थम् प्रियांस्त्यक्त्वा यद्यासि विजनम् वनम् ॥ २-३४-३५

‘मेरे प्रिय पुत्र श्रीराम! तुम सर्वथा दुष्कर कार्य कर रहे हो । मेरा प्रिय करनेके लिये ही तुमने इस प्रकार वनका आश्रय लिया है ॥ ३५ ॥

राघव! नीनु सर्वथा दुष्कर कार्यवन्नु माडुत्तिरुवॆ. ननगॆ प्रियवन्नुण्टुमाडलु नीनु ईप्रकार वनवन्नु आश्रयिसुत्तिरुवॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. putra = Oh; son; raaghava = Rama! dushhkaram = an incorrigible thing; sarvathaa = in every respect; kriyate = is being done; tvayaa = by you; yat = since; mat priyaartham = for my pleasure; yaasi = you are going; vanam = to the forest; vijanam = a solitary place; tyaktvaa = leaving; priyaan = beloved ones.

अनुवादः

“Oh Rama, my son! An incorrigible thing is being done by you since for my pleasure you are going to the forest a solitary place, leaving beloved ones.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चैतन्मे प्रियं पुत्र शपे सत्येन राघव ।
छन्नया चलितस्त्वस्मि स्त्रिया भस्माग्निकल्पया ॥ ३६ ॥
वञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वं निस्तर्तुमिच्छसि ।
अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याभिप्रचोदितः ॥ ३७ ॥

न चैतन्मे प्रियम् पुत्र शपे सत्येन राघव । छन्नया छलितस्त्वस्नु स्त्रुया छन्नाग्निकल्पया ॥ २-३४-३६ पञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वम् निस्तर्तुमिच्छसि । अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः ॥ २-३४-३७

‘परंतु बेटा रघुनन्दन! मैं सत्यकी शपथ खाकर कहता हूँ कि यह मुझे प्रिय नहीं है । मुझे तुम्हारा वनमें जाना अच्छा नहीं लगता । यह मेरी स्त्री कैकेयी राखमें छिपी हुई आगके समान भयंकर है । इसने अपने क्रूर अभिप्रायको छिपा रखा था । इसीने आज मुझे मेरे अभीष्ट संकल्पसे विचलित कर दिया है । कुलोचित सदाचारका विनाश करनेवाली इस कैकेयीने मुझे वरदानके लिये प्रेरित करके मेरे साथ बहुत बड़ा धोखा किया है । इसके द्वारा जो वञ्चना मुझे प्राप्त हुई है, उसीको तुम पार करना चाहते हो ॥ ३६-३७ ॥

आदरू मगु रघुनन्दन! ‘इदु ननगॆ प्रियवागिल्ल’ इदन्नु सत्यदमेलॆ आणॆइट्टु हेळुत्तिद्देनॆ. नीनु काडिगॆ हॊगुवुदु ननगॆ एनू इष्टविल्ल. ई नन्न पत्नी कैकॆयियु बूदिमुच्चिरुव बॆङ्कियन्तॆ भयङ्करवागि इरुवळु. इवळु तन्न क्रूर अभिप्रायवन्नु अडगिसिट्टिद्दळु. इवळे इन्दु नन्न अभीष्ट सङ्कल्पदिन्द नन्नन्नु विचलितगॊळिसिरुवळु. कुलोचित सदाचारवन्नु विनाश माडुवन्तह ई कैकेयियु वरदानक्कागि नन्नन्नु प्रेरेपिसि, ननगॆ दॊड्ड मोस माडिदळु. इवळिन्द ननगॆ प्राप्तवाद वञ्चनॆयन्नु नीनु कळॆयलु बयसुत्तिरुवॆ.॥36-37॥

पदच्छेदः

36. putra = Oh; son; raaghava = Rama! etat = this; nacha = is not; priyam = agreeable; me = to me; shape = I swear; satyena = by my faith; asmi = I was; chhalitaH = cheated; striyaa = by the woman; chhannayaa = who had concealed intentions; chhannaagni kalpayaa = resembled fire covered with ashes.

अनुवादः

“Oh Rama my son! Your exile is not agreeable to me. I was cheated by Kaikeyi who had concealed intentions and resembled fire with ashes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. athiprachoditaH = incited by; anayaa = this; kaikeyyaa = Kaikeyi; vR^ittasaadinyaa = who has destroyed established customs; tvam = you; ichchhasi = wish; mistartum = to redeem; me = my; yaavaNchanaa = which deceit; taam = that; labdhaa = was derived.

अनुवादः

Incited by Kaikeyi who has destroyed established customs, you wish to redeem my deceit, derived by me from her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चैतदाश्चर्यतमं यत् त्वं ज्येष्ठः सुतो मम ।
अपानृतकथं पुत्र पितरं कर्तुमिच्छसि ॥ ३८ ॥

न चैतदाश्चर्यतमम् यत्तज्ज्येष्ठस्सुतो मम । अपानृतकथम् पुत्र पितरम् कर्तुमिच्छ्सि ॥ २-३४-३८

‘पुत्र! तुम अपने पिताको सत्यवादी बनाना चाहते हो । तुम्हारे लिये यह कोई अधिक आश्चर्यकी बात नहीं है; क्योंकि तुम गुण और अवस्था दोनों ही दृष्टियोंसे मेरे ज्येष्ठ पुत्र हो’ ॥ ३८ ॥

मगने! नीनु निन्न तन्दॆयन्नु सत्यवादियागिसलु बयसुत्तिरुवॆ. निनगॆ इदु यावुदे दॊड्ड मातल्ल; एकॆन्दरॆ नीनु गुण मत्तु वयस्सु ऎरडू दृष्टियिन्द नन्न ज्येष्ठ पुत्रनागिरुवॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. putra = Oh; son! jyeshhTaH sutaH = as eldest son; mama = of min; ichhasi iti yat = that which you wish; kartum = to make; pitaram = your father; apaanR^itakatham = as on ewho does not have false promises; tat etat = this; na = is not aashcharyatamam = a great surprise.

अनुवादः

“It is not a great surprise, my son, that you my eldest son should seek to make your father as one who does not have false promises.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ रामस्तदा श्रुत्वा पितुरार्तस्य भाषितम् ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनमब्रवीत् ॥ ३९ ॥

अथ रामः तथा श्रुत्वा पितुर् आर्तस्य भाषितम् । लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनम् अब्रवीत् ॥ २-३४-३९

अपने शोकाकुल पिताका यह कथन सुनकर उस समय छोटे भाई लक्ष्मणसहित श्रीरामने दुःखी होकर कहा— ॥ ३९ ॥

शोकाकुल तन्न तन्दॆय मातन्नु केळि आग तम्मनाद लक्ष्मणसहित श्रीरामनु दुःखितनागि हेळिदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. atha = thereafter; raamaH = Rama; bhraataa lakshhmaNena saha = along with his brother lakshman; shrutvaa = hearing; bhaashhitam = the words; pituH = of his father; tathaa = thus; aartasya = depressed; diinaH = was upset; abraviit = spoke; vachanam = these words.

अनुवादः

After hearing these words of their father who was depressed, Rama and Lakshmana were upset. Then Rama spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्स्यामि यानद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।
अपक्रमणमेवातः सर्वकामैरहं वृणे ॥ ४० ॥

प्राप्स्यामि यान् अद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति । अपक्रमणम् एव अतः सर्व कामैः अहम् वृणे ॥ २-३४-४०

‘महाराज! आज यात्रा करके मैं जिन गुणों (लाभों) को पाऊँगा, उन्हें कल कौन मुझे देगा?* अतः मैं सम्पूर्ण कामनाओंके बदले आज यहाँसे निकल जाना ही अच्छा समझता हूँ और इसीका वरण करता हूँ ॥

\* ‘प्राप्स्यामि……इस आधे श्लोकका अर्थ यह भी हो सकता है कि आज यहाँ रहकर जिन उत्तमोत्तम अभीष्ट पदार्थोंको मैं पाऊँगा, उन्हें कलसे कौन देगा?

महाराजरे! इन्दु नानु प्रयाणमाडि पडॆयुव गुण(लाभ)गळु नाळॆ ननगॆ सिगलारदु. आद्दरिन्दरिन्द नानु समस्त कामनॆगळिगिन्तलू मिगिलागि ईगले हॊरडलु बयसुत्तिरुवॆनु.॥40॥

पदच्छेदः

40. yaan = which; guNaam = wordly pleasures praapsyaami = I can get; adya = today; taan = those; kaH = who; pradaasyati = will offer; me = to me; shvaH = tomorrow? ataH = therfore; aham = I; vR^iNe = desire; apakramaNameva = only to get away; sarvaka = in lien of all enjoyments.

अनुवादः

Even if these worldly pleasures are obtained today, who will offer those things to me tomorrow? Therefore I desire only to get away in lieu of all these enjoyments.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं सराष्ट्रा सजना धनधान्यसमाकुला ।
मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम् ॥ ४१ ॥

‘राष्ट्र और यहाँके निवासी मनुष्योंसहित धनधान्यसे सम्पन्न यह सारी पृथ्वी मैंने छोड़ दी । आप इसे भरतको दे दें ॥ ४१ ॥

राष्ट्र मत्तु इल्लिय निवासि जनर सहित धन-धान्यदिन्द सम्पन्न ई इडी पृथिवियन्नु नानु बिट्टु बिट्टिरुवॆनु. नीवु इदन्नु भरतनिगॆ कॊट्टुबिडि.॥41॥

पदच्छेदः

41. iyam = vasudhaa = this earth; visR^ishhTaa = being relinquished; mayaa = by me; sa raashhTraa = which includes various provinces; sajanaa = filled with people; dhana dhaanya samaakulaa = inbued with riches and foodgrains; pradiiyataam = may be given; bharataaya = to Bharata.

अनुवादः

“This earth being relinquished by me; which included various provinces, filled with people, imbued with riches and food grains, may be given to Bharata.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।
यस्तु युद्धे वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ ४२ ॥
दीयतां निखिलेनैव सत्यस्त्वं भव पार्थिव ।

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति । यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया ॥ २-३४-४२ दीयताम् निखिलेनैव सत्यस्त्वम् भव पार्थिव ।

‘मेरा वनवासविषयक निश्चय अब बदल नहीं सकेगा । वरदायक नरेश! आपने देवासुर-संग्राममें कैकेयीको जो वर देनेकी प्रतिज्ञा की थी, उसे पूर्णरूपसे दीजिये और सत्यवादी बनिये ॥ ४२ १/२ ॥

नन्न वनवास विषयद निश्चयवु ईग बदलागलागदु. वरदायक नरेशरे! नीवु देवासुर सङ्ग्रामदल्लि कैकेयिगॆ वरवन्नु कॊडुवुदागि माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसि सत्यवादियागिरि.॥42॥

पदच्छेदः

42. adya = now; nachalishhayati = I cannot budge; me buddhiH = from my decision; vanavaasa kR^itaa = made about my stay in the forest; paarthiva = Oh; king; varada = the bestower of boons! tvayaa = by you; tushhTena = who were pleased; dattaH = to give; yaH varaH = which boon; kaikeyyai = to Kaikeyi; diiyataam = let it be given; nikhilenaina = completely.

अनुवादः

“I cannot budge now from my decision made about my stay in the forest. Oh king the bestower of boons! You were pleased to give a boon to Kaikeyi and let it be fulfilled completely. Be you a truthful man.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ ४३ ॥
चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥ ४४ ॥

अहं निदेशं भवतो यथोक्तमनुपालयन् ॥ चतुदर्श समा वत्से वने वनचरैः सह ।
मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम् ॥

‘मैं आपकी उक्त आज्ञाका पालन करता हुआ चौदह वर्षोंतक वनमें वनचारी प्राणियोंके साथ निवास करूँगा । आपके मनमें कोई अन्यथा विचार नहीं होना चाहिये । आप यह सारी पृथ्वी भरतको दे दीजिये ॥

नानु निम्म आज्ञॆयन्नु पालिसुत्ता हदिनाल्कु वर्ष काडिनल्लि वन्यप्राणिगळॊन्दिगॆ वासिसुवॆनु. निम्म मनस्सिनल्लि यावुदे बेरॆ विचार बरबारदु. नीवु ई इडी पृथिवियन्नु भरतनिगॆ कॊडिरि.॥43-44॥

पदच्छेदः

43. aham = I; yathoktam = as promised; anupaalayan = fulfilling; bhavata = your; nidesham = command; vatsye = shall live; vane = in the forest; vanacharaiH saha = along with forest-dewellrs; chaturdasha = for fourteen; samaaH = years.

अनुवादः

“I , as promised, fulfilling your command, shall live in the forest along with forest-dwellers for fourteen years.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि मे काङ्क्षितं राज्यं सुखमात्मनि वा प्रियम् ।
यथानिदेशं कर्तुं वै तवैव रघुनन्दन ॥ ४५ ॥

‘रघुनन्दन! मैंने अपने मनको सुख देने अथवा स्वजनोंका प्रिय करनेके उद्देश्यसे राज्य लेनेकी इच्छा नहीं की थी । आपकी आज्ञाका यथावत् रूपसे पालन करनेके लिये ही मैंने उसे ग्रहण करनेकी अभिलाषा की थी ॥ ४५ ॥

रघुनन्दन! नानु नन्न मनस्सिगॆ सुखवागलु अथवा स्वजनर प्रियवन्नु माडुव उद्देशदिन्द राज्यवन्नु स्वीकरिसलु इच्छिसिरलिल्ल. निम्म आज्ञॆयन्नु यथावत्तागि पालिसलॆन्दे नानु स्वीकरिसलु बयसिद्दॆ.॥45॥

पदच्छेदः

44;45. maa = Oh; do not have; vimarshaH = hesitation; vasumatii pradiiyataam = let the kingdom be given; bharataaya = to Bharata; raghunandana = Oh; king! me = to me; raajyam = either kingdom; sukhamvaa = or happiness; nahi = indeed is not; kaaNkshhitam = desired; aatmano = by nature; kartum eva = only doing; tava = your; yathaanidesham = command as instructed; priyam vai = is dear to me.

अनुवादः

“Oh, king! Do not have any hesitation in offering the kingdom to Bharata. Neither kingdom nor happiness indeed is desired by my nature. It is dear to me only to do your command as directed.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपगच्छतु ते दुःखं मा भूर्बाष्पपरिप्लुतः ।
नहि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरितां पतिः ॥ ४६ ॥

अपगच्चतु ते दुह्खम् मा भूर् बाष्प परिप्लुतः । न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरिताम् पतिः ॥ २-३४-४६

‘आपका दुःख दूर हो जाय, आप इस प्रकार आँसू न बहावें । सरिताओंका स्वामी दुर्धर्ष समुद्र क्षुब्ध नहीं होता है—अपनी मर्यादाका त्याग नहीं करता है (इसी तरह आपको भी क्षुब्ध नहीं होना चाहिये) ॥ ४६ ॥

निम्म दुःख दूरवागली, नीवु हीगॆ कण्णीरिडुवुदु सरियल्ल. नदिगळिन्द दुर्धर्ष समुद्रवु क्षुब्धवागुवुदिल्ल-तन्न मेरॆ मीरुवुदिल्ल. (हीगे नीवू क्षुब्धरागबारदु.॥46॥

पदच्छेदः

46. te duHkham apagachchhatu = let your sorrow disappear! maa bhuuH = do not be; bhaashhpa pariplutaH = overwheled with tears; samudraH = the ocean; patiH = the lord; saritaam = of rivers; durdharshhaH = which is difficult to assail; na kshhubhyatihi = is not indeed agitated.

अनुवादः

“Let your sorrow disappear! Do not be overwhelmed with tears. The ocean, the lord of rivers which is difficult to assail, indeed does not get agitated.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामान् न स्वर्गं न च जीवितुम् ॥ ४७ ॥

नैवाहं राज्यमिच्छामि न सुखं न च मेदिनीम् ।
नैव सर्वानिमान् कामान्नस्वर्गं न च जीवितम् ॥

न एव अहम् राज्यम् इच्चामि न सुखम् न च मैथिलीम् । त्वाम् अहम् सत्यम् इच्चामि न अनृतम् पुरुष ऋषभ ॥ २-३४-४७

‘मुझे न तो इस राज्यकी, न सुखकी, न पृथ्वीकी, न इन सम्पूर्ण भोगोंकी, न स्वर्गकी और न जीवनकी ही इच्छा है ॥ ४७ ॥

ननगॆ ई राज्यद, सुखद, पृथिविय, सम्पूर्ण भोगगळ, स्वर्गद मत्तु जीवनद इच्छॆयू इल्ल.॥47॥

पदच्छेदः

47. aham = I; naiva ichchhaami = do not even desire; raajyam = kingdom; na = nor; sukham = happiness; na = nor; maithiliimcha = Seetha too; naiva = nor even; sarvaan = all; imaan = these; kaamaan = enjoyments; naiva = nor; jiivitam = life.

अनुवादः

“I do not crave for kingdom or happiness nor again for Seetha nor even all these enjoyments nor for heaven nor even for life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वामहं सत्यमिच्छामि नानृतं पुरुषर्षभ ।
प्रत्यक्षं तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे ॥ ४८ ॥

‘पुरुषशिरोमणे! मेरे मनमें यदि कोई इच्छा है तो यही कि आप सत्यवादी बनें । आपका वचन मिथ्या न होने पावे । यह बात मैं आपके सामने सत्य और शुभ कर्मोंकी शपथ खाकर कहता हूँ ॥ ४८ ॥

पुरुष शिरोमणिये! नन्न मनस्सिनल्लि यावुदादरू इच्छॆ इद्दरॆ नीवु सत्यवादिगळागबेकॆम्बुदे आगिदॆ. निम्म मातु सुळ्ळागबारदु. ई मातन्नु नानु निम्म मुन्दॆ सत्य मत्तु शुभकर्मगळ मेलॆ आणॆइट्टु हेळुत्तिद्देनॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. purushharshhabha = Oh; jewel among men! ahma = I; ichchhami = wish; tvaam = you; satyam = to be a truthful man; na = not; anR^itam = a fallaceous man; tava = In you; pratyakshham = presence; satyena = by truth; sukR^itena = and by virtue; shape = I swear; te = to you.

अनुवादः

“Oh, Jewel among men! I wish you to be a truthful mean, not a fallacious man. I swear to you in your presence by truth and by virtue.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
स शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ ४९ ॥

न च शक्यं मया तात स्थातुं क्षणमपि प्रभो ।
न शोकं धारयस्वेमं नहि मेऽस्ति विपर्ययः ॥

न च शख्यम् मया तात स्थातुम् क्षणमपि प्रभो । स शोकम् ध्रारयस्वेमम् न हि मेऽस्ति विपर्ययः ॥ २-३४-४९

‘तात! प्रभो! अब मैं यहाँ एक क्षण भी नहीं ठहर सकता । अतः आप इस शोकको अपने भीतर ही दबा लें । मैं अपने निश्चयके विपरीत कुछ नहीं कर सकता ॥

प्रभो! ईग नानु इल्लि ऒन्दु क्षणवू इरलारॆ. आद्दरिन्द नीवु ई शोकवन्नु ऒळगे अदुमिट्टिकॊळ्ळि. नानु नन्न निश्चयक्कॆ विपरीतवागि एनन्नू माडलारॆ.॥49॥

पदच्छेदः

49. taata = Oh; father! prabho = Oh; lord! mayaa = by me; nashakyam = it is not possible; sthaatum = to stay; khhaNamapi = even for a moment; saH = you as such; dhaarayasva = should contian; evam = this; shokam = grief; naastihi = there is indeed no; viparyayaH = going back; me = for me.

अनुवादः

“It is not possible for me, Oh father, to stay on even for a moment. Therefore, contain this grief, Oh Lord, for there is no going back upon my word.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनं गच्छेति राघव ।
मया चोक्तं व्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ ५० ॥

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनम् गच्छेति राघव । मया चोक्तं प्रजामीति तत्सत्यमनुपालये ॥ २-३४-५०

‘रघुनन्दन! कैकेयीने मुझसे यह याचना की कि ‘राम! तुम वनको चले जाओ’ मैंने वचन दिया था कि ‘अवश्य जाऊँगा’ उस सत्यका मुझे पालन करना है ॥

रघुनन्दन! ‘रामा! नीनु काडिगॆ होगु’ ऎन्दु कैकॆयियु केळिद्दळु. ‘अवश्यवागि होगुवनु’ ऎन्दु नानु मातु कॊट्टिद्दॆ. आ सत्यवन्नु नानु पालिसबेकागिदॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. raaghava = Oh; Dasaratha the seion of Raghu! asmihi = I was indeed; arthitaH = asked; kaikeyyaa = by Kaikeyi; iti = as follows: gachchha = go; vanam = to the forest.” uktamcha = It was also replied; mayaa = by me; prajaami iti = that I would go; anupaalaye = I shall redeem; tat = that; satyam = pledge.

अनुवादः

“Oh Dasaratha the seion of Raghu! I was indeed asked by Kaikeyi to go to the forest. It was also replied by me that I would go. I shall redeem that pledge.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा चोत्कण्ठां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् ।
प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ ५१ ॥

मा चोत्कण्थां कृथा देव वने रंस्यामहे वयम् । प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते ॥ २-३४-५१

‘देव! बीचमें हमें देखने या हमसे मिलनेके लिये आप उत्कण्ठित न होंगे । शान्तस्वभाववाले मृगोंसे भरे हुए और भाँति-भाँतिके पक्षियोंके कलरवोंसे गूँजते हुए उस वनमें हमलोग बड़े आनन्दसे रहेंगे ॥ ५१ ॥

स्वामि! नडुविनल्लि नम्मन्नु नोडुवुदागली, भॆट्टियागुवुदागली अदक्कागि उत्कण्ठितरागबेडि. शान्तस्वभाववुळ्ळ मृगगळिन्द तुम्बिद, बगॆ-बगॆय पक्षिगळ कलरवदिन्द कूडिरुव आ वनदल्लि नावु आनन्दवागि इरुवॆवु.॥51॥

पदच्छेदः

51. deva = Oh; king! maakR^ithaaH = do not feel; utkaNThaam = anxious; vayam = we; ramsyaamahe = shall sport; vane = in the forest; prashaanta hariNaakiirNe = flocked with peaceful deers; naanaashakuninaadite = rendered noisy by birds of various types.

अनुवादः

“Oh, king! Do not feel anxious. We shall sport in the forest, flocked with peaceful deer and rendered noisy by birds of various types.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिता हि दैवतं तात देवतानामपि स्मृतम् ।
तस्माद् दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः ॥ ५२ ॥

‘तात! पिता देवताओंके भी देवता माने गये हैं । अतः मैं देवता समझकर ही पिता (आप) की आज्ञाका पालन करूँगा ॥ ५२ ॥

अप्पा! तन्दॆयु देवतॆगळिगू देवनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द तन्दॆयाद निम्मन्नु देवरॆन्दे तिळिदु नानु तम्म आज्ञॆयन्नु पालिसुवॆनु.॥52॥

पदच्छेदः

52. tat = Oh; father! smR^itamhi = it was said indeed; pitaa = father; daivatam = is the god; devataanaamapi = even for celestials; tasmaat = therefore; karishhyaami = I shall do; pituH = father’s; vachaH = word; daivatam ityeva = considering it s divine.

अनुवादः

“Oh, father! It was indeed said that even for celestials, father is the god. Therefore, I shall carry out the father’s word, considering it as divine.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नृपसत्तम ।
पुनर्द्रक्ष्यसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥ ५३ ॥

चतुर्दशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।
पुनर्द्रक्षसि मां प्राप्तं सन्तापोऽयं विमुच्यताम् ॥

चतुर्धशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम । पुनर्द्रक्ष्यसि माम् प्राप्तम् सन्तापोऽयम् विमुच्यताम् ॥ २-३४-५३

‘नृपश्रेष्ठ! अब यह संताप छोड़िये । चौदह वर्ष बीत जानेपर आप फिर मुझे आया हुआ देखेंगे ॥ ५३ ॥

नृपश्रेष्ठरे! ईग ई सन्तापवन्नु बिडिरि. हदिनाल्कु वर्ष कळॆदाग नानु अरण्यदिन्द हिन्दिरुगि बरुवुदन्नु नोडुविरि.॥53॥

पदच्छेदः

53. narasattama = Oh; best among men! praaptam = coming; gateshhu = after passing away; chaturdasha = fourteen; varshheshhu = years; drakshhyasi = you will see; maam = me; ayam samtaapaH vimuchyataam = let this grief be given up.

अनुवादः

“Oh father, the best among men! You will see me, when I come back after elapsing fourteen years. Let this grief be given up.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

येन संस्तम्भनीयोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥ ५४ ॥

येन संस्तम्भनियोऽयं सर्वो बाष्पकलो जनः ।
स त्वं पुरुषशार्दूल किमर्थं विक्रियां गतः ॥

येन संस्तम्भनीयोऽयम् सर्वो बाष्पगळो जनः । स त्वम् पुरुषशार्दूल किमर्थम् विक्रियाम् गतः ॥ २-३४-५४

‘पुरुषसिंह! यहाँ जितने लोग आँसू बहा रहे हैं, इन सबको धैर्य बँधाना आपका कर्तव्य है; फिर आप स्वयं ही इतने विकल कैसे हो रहे हैं? ॥ ५४ ॥

पुरुषसिंहरे! इल्लि कण्णीरु हरिसुत्तिरुव ऎल्लरिगू धैर्य कॊडुवुदु निम्म कर्तव्यवागिदॆ. हागिरुवाग नीवु स्वतः इष्टु विकल हेगॆ आगुत्तिरुविरि.॥54॥

पदच्छेदः

54. purushha shaarduula = Oh; tiger among men! saraH = all; ayam janaH = these people; bhaashhpagaLaH = whoare bathed with tears; samstambhaniiyaH = are to be consoled by you; saH tva = such of you; kimartham = why; gataH = got; vikriyaam = perturbation?

अनुवादः

“Oh, tiger among men! Why have you got perturbed-you by whom all these people bathed in tears, ought to be consoled?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरं च राष्ट्रं च मही च केवला
मया विसृष्टा भरताय दीयताम् ।
अहं निदेशं भवतोऽनुपालयन्
वनं गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ ५५ ॥

पुरम् च राष्ट्रम् च मही च केवला । मया निसृष्टा भरताय दीयताम् । अहम् निदेशम् भवतः अनुपालयन् । वनम् गमिष्यामि चिराय सेवितुम् ॥ २-३४-५५

‘यह नगर, यह राज्य और यह सारी पृथ्वी मैंने छोड़ दी । आप यह सब कुछ भरतको दे दीजिये । अब मैं आपके आदेशका पालन करता हुआ दीर्घकालतक वनमें निवास करनेके लिये यहाँसे यात्रा कर रहा हूँ ॥

ई नगर, राज्य, इडी पृथिवियन्नु नानु बिट्टुबिट्टिरुवॆनु. नीवु इदॆल्लवन्नु भरतनिगॆ कॊट्टु बिडिरि. ईग नानु निम्म आदेशवन्नु पालिसुत्ता दीर्घकाल वनदल्लि वासिसलु होगुत्तिद्देनॆ.॥55॥

पदच्छेदः

55. puramcha = let this city; raashhTramcha = province; kevalaa mahiicha = and whole of this earth; nishR^ishhTaa = left; mayaa = by me; diiyataam = be given; bharataaya = to Bharata; aham = I; anupaalayan = following; bhavataH = your; nidesham = instruction; gamishhyaami = shall proceed; vanam = to the forest; sevitum = to dwell in it; chiraaya = for long.

अनुवादः

“Let this city, province and whole of this earth left by me, be given to Bharata. I for one following your instructions, shall proceed to the forest to dwell in it for long.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया विसृष्टां भरतो महीमिमां
सशैलखण्डां सपुरोपकाननाम् ।
शिवासु सीमास्वनुशास्तु केवलं
त्वया यदुक्तं नृपते तथास्तु तत् ॥ ५६ ॥

मया निसृष्टाम् भरतः महीम् इमाम् । सशैल खण्डाम् सपुराम् सकाननाम् । शिवाम् सुसीमाम् अनुशास्तु केवलम् । त्वया यद् उक्तम् नृपते यथा अस्तु तत् ॥ २-३४-५६

‘मेरी छोड़ी हुई पर्वतखण्डों, नगरों और उपवनोंसहित इस सारी पृथ्वीका भरत कल्याणकारिणी मर्यादाओंमें स्थित रहकर पालन करें । नरेश्वर! आपने जो वचन दिया है, वह पूर्ण हो ॥ ५६ ॥

नानु बिट्टिरुव पर्वतखण्डगळन्नु, नगरगळन्नु, उपवनगळ सहित ई इडी पृथिवियन्नु भरतनु कल्याणकारी मेरॆयॊळगिद्दु पालिसलि. नरेश्वररे! नीवु कॊट्ट वचनवु पूर्णवागलि.॥56॥

पदच्छेदः

56. nR^ipate = Oh; king! imaama mahiim = let this earth; sashaila shhaNdaam = with multitude mountains; sapuraam = comprising of cities; sakaananaam = with their gardens; nisR^ishhTaam = relinquished; mayaa = by me; anushaastu = be ruled over; bharataH kevalam = barely by Bharata; susiimaam = within bounds; shiraam = of well being; yat = that which; uktam = is told; tvayaa = by you; tat = let it; astu = be so; tathaa = thus.

अनुवादः

“Oh, king! Let this earth with multitude of mountains, comprising of cities with their gardens relinquished by me, be ruled over barely by Bharata, within the bounds of righteousness. Let the word of honour given by you(to Kaikeyi) come true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो
महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते
व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥ ५७ ॥

न मे तथा पार्थिव दीयते मनो
महत्सु कामेषु न चात्मनः प्रिये ।
यथा निदेशे तव शिष्टसम्मते
व्यपैतु दुःखं तव मत्कृतेऽनघ ॥

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो । महत्सु कामेषु न च आत्मनः प्रिये । यथा निदेशे तव शिष्ट सम्मते । व्यपैतु दुह्खम् तव मत् कृते अनघ ॥ २-३४-५७

‘पृथ्वीनाथ! निष्पाप महाराज! सत्पुरुषोंद्वारा अनुमोदित आपकी आज्ञाका पालन करनेमें मेरा मन जैसा लगता है, वैसा बड़े-बड़े भोगोंमें तथा अपने किसी प्रिय पदार्थमें भी नहीं लगता; अतः मेरे लिये आपके मनमें जो दुःख है, वह दूर हो जाना चाहिये ॥ ५७ ॥

पृथिवीपते! निष्पाप महाराजरे! सत्पुरुषरिन्द अनुमोदितवाद निम्म आज्ञॆयन्नु पालिसुवुदरल्लि ननगागुव सन्तोषवु दॊड्ड-दॊड्ड भोगगळिन्द, प्रिय पदार्थगळिन्द आगुवुदिल्ल. आद्दरिन्द ननगागि निम्म मनस्सिनल्लि आगुव दुःखवु दूरवागबेकु.॥57॥

पदच्छेदः

57. paarthiva = Oh; king; anagha = the faultlessman! yathaa = how; memanaH = my mind; dhiiyate = is shanding firmly; tava nirdeshe = to your command; shishhta sammate = approved by the wise; tathaa = in that manner; na = it is not; mahatsu = on haughty; kaameshhu = enjoyments; na = it is not; aatanaH = on my own; priyeH = pleasures; matkR^ite = for my sake; vyapaitu duHkham = let your agony disappear.

अनुवादः

“Oh, the faultless king! My mind is not directed on haughty physical enjoyments or sensuous pleasures which is approved by the wise. Let your agony disappear, for my sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं
न सर्वकामान् वसुधां न मैथिलीम् ।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्
वृणीय सत्यं व्रतमस्तु ते तथा ॥ ५८ ॥

तदद्य नैवानघ राज्यमव्ययं
न सर्वकामान् वसुधां न मैथिलीम् ।
न चिन्तितं त्वामनृतेन योजयन्
वणीय सत्यं व्रतमस्तुते तथा ॥

तत् अद्य न एव अनघ राज्यम् अव्ययम् । न सर्व कामान् न सुखम् न मैथिलीम् । न जीवितम् त्वाम् अनृतेन योजयन् । वृणीय सत्यम् व्रतम् अस्तु ते तथा ॥ २-३४-५८

‘निष्पाप नरेश! आज आपको मिथ्यावादी बनाकर मैं अक्षय राज्य, सब प्रकारके भोग, वसुधाका आधिपत्य, मिथिलेशकुमारी सीता तथा अन्य किसी अभिलषित पदार्थको भी स्वीकार नहीं कर सकता । मेरी एकमात्र इच्छा यही है कि ‘आपकी प्रतिज्ञा सत्य हो’ ॥ ५८ ॥

पुण्यात्मराद अरसरे! इन्दु निम्मन्नु मिथ्या वादियागिसि, नानु अक्षय राज्य, ऎल्ल विधद भोगगळु, वसुन्धरॆय आधिपत्य, मिथिलेशकुमारि सीतॆ हागू इतर यावुदे इच्छित पदार्थगळन्नु स्वीकरिसलारॆनु. निम्म प्रतिज्ञॆ सत्यवागलि ऎम्बुदॊन्दे नन्न इच्छॆयागिदॆ.॥58॥

पदच्छेदः

58. anagha = Oh the sinless king! tat = therefore; adya = now; yojayan = connecting; tvaam = you; anR^itena = with untruth; naiva vR^itena = I just cannot yearn; raajyam = for kingdom; na = nor desirous; sarva kaamaan = of various enjoyment; na = nor; sukham = for happiness; na = now; maithiliim = Seetha; na = nor; jiivitam = life; te = (let) your; vratam = voe; tathaa = thus; astu = become; satyam = true.

अनुवादः

Oh, the sinless king! Therefore, now associating you with untruth, I just do not desire for kingdom, nor all the sensual enjoyments, nor happiness nor existence nor even Seetha. Let your pledge(given to Kaikeyi) prove true.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने
गिरींश्च पश्यन् सरितः सरांसि च ।
वनं प्रविश्यैव विचित्रपादपं
सुखी भविष्यामि तवास्तु निर्वृतिः ॥ ५९ ॥

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने । गिरीमः च पश्यन् सरितः सरांसि च । वनम् प्रविश्य एव विचित्र पादपम् । सुखी भविष्यामि तव अस्तु निर्वृतिः ॥ २-३४-५९

‘मैं विचित्र वृक्षोंसे युक्त वनमें प्रवेश करके फल-मूलका भोजन करता हुआ वहाँके पर्वतों, नदियों और सरोवरोंको देख-देखकर सुखी होऊँगा; इसलिये आप अपने मनको शान्त कीजिये’ ॥ ५९ ॥

विचित्रवृक्षगळिन्द कूडिद काडिनल्लि प्रवेशिसि नानु फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता अल्लिय पर्वतगळन्नु, नदिगळन्नु, सरोवरगळन्नु नोडु-नोडुत्ता सुखियागुवॆनु. अदक्कागि नीवु मनस्सिनल्लि शान्तरागिरि.॥59॥

पदच्छेदः

59. bhavishhyaami = I shall be; sukhii = happy; pravishyaiva = entering; vanam = the forest; vichitra paadapam = filled with; bhakshhayan = eating; phalaani = fruits; muulanicha = and tubers; pushyan = and lakes; vane = in the forest; astu = let there be; nirvR^itiH = satisfaction; tava = to you.

अनुवादः

“I shall be happy, entering the forest filled with wonderful trees, eating fruits and tubers as well as seeing mountains rivers and lakes in the forest. Let there be satisfaction for you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं स राजा व्यसनाभिपन्न-
स्तापेन दुःखेन च पीड्यमानः ।
आलिङ्ग्य पुत्रं सुविनष्टसञ्ज्ञो
भूमिं गतो नैव चिचेष्ट किञ्चित् ॥ ६० ॥

एवम् स राजा व्यसनाभिपन्नः । शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः । आलिङ्ग्य पुत्रम् सुविनष्टसम्ज्ञो । मोहम् गतो नैव चिचेश्ट किंचित् ॥ २-३४-६०

श्रीरामके ऐसा कहनेपर पुत्र-बिछोहके संकटमें पड़े हुए राजा दशरथने दुःख और संतापसे पीड़ित हो उन्हें छातीसे लगाया और फिर अचेत होकर वे पृथ्वीपर गिर पड़े । उस समय उनका शरीर जडकी भाँति कुछ भी चेष्टा न कर सका ॥ ६० ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग पुत्र वियोगद सङ्कटदल्लि बिद्दिरुव दशरथनु दुःख मत्तु सन्तापदिन्द पीडितनागि रामनन्नु ऎदॆगॊत्तिकॊण्डनु; मत्तॆ निश्चेष्टितरागि भूमिगॆ कुसिदनु. आग अवन शरीरवु जडदन्तॆ याव चेष्टॆयन्नू माडदायितु.॥60॥

पदच्छेदः

60. aaliNgya = embracing; putra = his son; saH raajaa = that king Dasaratha; evam = who had thus; vyasanaabhipannaH = fallen on evil days; taamyamaanaH = was tormented; shokena = with grief; duHkhena = and distress; mahomgataH = got fainted; suvinashhTa samJNaH = fully losing consciousness; naiva chicheshhTa = not moving; kimchit = even a little.

अनुवादः

Embracing his son, that king Dasaratha, who had thus fallen on evil days, was tormented with grief and distress, got fainted, fully losing his consciousness and not moving even a little.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव्यः समस्ता रुरुदुः समेता-
स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्च्छां
हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥ ६१ ॥

देव्यः समस्ता रुरुदुः समेता-
स्तां वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।
रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छां
हाहाकृतं तत्र बभूव सर्वम् ॥

देव्यस्ततः सम्रुरुदुः समेता । स्ताम् वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् । रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छाम् । हा हा कृतम् तत्र बभूव सर्वम् ॥ २-३४-६१

यह देख राजरानी कैकेयीको छोड़कर वहाँ एकत्र हुई अन्य सभी रानियाँ रो पड़ीं । सुमन्त्र भी रोते-रोते मूर्च्छित हो गये तथा वहाँ सब ओर हाहाकार मच गया ॥ ६१ ॥

इदन्नु नोडि राणि कैकेयियन्नु बिट्टु अल्लि नॆरॆद उळिद ऎल्ल राणियरु अळतॊडगिदरु. सुमन्त्रनू अळुत्ता-अळुत्ता मूर्छॆहोदनु हागू अल्लि ऎल्लॆडॆ हाहाकार उण्टायितु.॥61॥

पदच्छेदः

61. tataH = then; varjayitvaa = leaving out; naradevapatniim = Kaikeyi the wife of king Dasaratha; devyaH = the queens; sametaaH = assembled there; samruduH = began to cry; sumantro.api = Sumantra also; jagaama = got; muurchhaam = the faint; rudan = while weeping; sarvam = everything; tatra = there; babhuuva = became; haahaakR^itam = loud lamenting.

अनुवादः

Then, all the queens assembled there except Kaikeyi began to cry. Sumantra also fell into a swoon, while weeping. Everything there became loud lamenting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥34॥