०३३ पितृदर्शनगमनम्

33. सीता और लक्ष्मणसहित श्रीरामका दुःखी नगरवासियोंके मुखसे तरह-तरहकी बातें सुनते हुए पिताके दर्शनके लिये कैकेयीके महलमें जाना

दत्त्वा तु सह वैदेह्या ब्राह्मणेभ्यो धनं बहु ।
जग्मतुः पितरं द्रष्टुं सीतया सह राघवौ ॥ १ ॥

विदेहकुमारी सीताके साथ श्रीराम और लक्ष्मण ब्राह्मणोंको बहुत-सा धन दान करके वन जानेके लिये उद्यत हो पिताका दर्शन करनेके लिये गये ॥ १ ॥

श्रीराम-लक्ष्मणरु सीतॆयॊडनॆ ब्राह्मणरिगॆ अपारवाद धनवन्नु दानमाडिद बळिक तन्दॆयन्नु दर्शिसलु सीतॆयॊडनॆ हॊरटनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raaghava = Rama and Lakshmana; vaidehyaa sha = along with Seetha; datvaa = gave away; bahu = abundant; dhanam = wealth; braahmanebhyaH = to brahmans; jagmatuH = went; siitayaa saha = along with Seetha; drashhTum = to see; pitaram = their father.

अनुवादः

Rama and Lakshmana along with Seetha gave away abundant riches to brahmanas and went along with Seetha to see their father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो गृहीते प्रेष्याभ्यामशोभेतां तदायुधे ।
मालादामभिरासक्ते सीतया समलङ्कृते ॥ २ ॥

ततो गृहीते प्रॆष्याभ्यामशोभेतान्तदायुधे ।
मालादामभिरासक्ते सीतया समलङ्कृते ॥

ततो गृहीते दुष्प्रेक्ष्येअशोभेताम् तदा आयुधे । माला दामभिर् आसक्ते सीतया समलम्कृते ॥ २-३३-२

उनके साथ दो सेवक श्रीराम और लक्ष्मणके वे धनुष आदि आयुध लेकर चले, जिन्हें फूलकी मालाओंसे सजाया गया था और सीताजीने पूजाके लिये चढ़ाये हुए चन्दन आदिसे अलंकृत किया था । उन दोनोंके आयुधोंकी उस समय बड़ी शोभा हो रही थी ॥ २ ॥

अवरॊन्दिगॆ इब्बरु सेवकरु श्रीराम मत्तु लक्ष्मणर धनुस्सॆ मुन्ताद आयुधगळन्नु हिडिदुकॊण्डु हॊरटरु. आ आयुधगळन्नु पुष्पमालॆगळिन्द अलङ्करिसिद्दु, सीतॆयु पूजिसिद चन्दनादिगळिन्द अवु बहळ शोभिसुत्तिद्दवु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tataH = thereupon; tadaayudhe = those weapons; gR^ihiite = held by Rama and Lakshman; dushhprekshhe = difficult to be looked at; aabaddhe = tied on; maalaadaamabhiH = with garlands; siitayaa = by Seetha; samlankR^ite = which were highly decorated; ashobhetaam = were shining brilliantly.

अनुवादः

Those weapons held by Rama and Lakshmana were tied on with garlands by Seetha. The weapons thus decorated were shining brilliantly and were fearful to look at.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रासादहर्म्याणि विमानशिखराणि च ।
अभिरुह्य जनः श्रीमानुदासीनो व्यलोकयत् ॥ ३ ॥

ततः प्रासाद हर्म्याणि विमान शिखराणि च । अधिरुह्य जनः श्रीमान् उदासीनो व्यलोकयत् ॥ २-३३-३

उस अवसरपर धनी लोग प्रासादों (तिमंजिले महलों), हर्म्यगृहों (राजभवनों) तथा विमानों (सात मंजिले महलों) की ऊपरी छतोंपर चढ़कर उदासीन भावसे उन तीनोंकी ओर देखने लगे ॥ ३ ॥

सीता-राम-लक्ष्मणरु राजमार्गदल्लि होगुत्तिद्दाग श्रीमन्त जनरु मनॆगळ महडि मेलॆ, राजभवनगळ मेलॆ, एळु अन्तस्तिन महडि मनॆगळन्नु हत्ति विषण्णवदनरागि अवरन्नु नोडुत्तिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tataH = then; shriimaan = wealthy; janaH = people; adhiruhya = ascended; praasaada harmyaaNi = lofty palatial mansions and large buildings; vimaana sikharaaNicha = and top of palaces of seven stories high; vyalokayat = and saw them; udaasiinaH = spiritlessly.

अनुवादः

Then, wealthy people ascended lofty palatial mansions, large buildings and tops of palaces of seven stories high and saw them spiritlessly,

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि रथ्याः सुशक्यन्ते गन्तुं बहुजनाकुलाः ।
आरुह्य तस्मात् प्रासादाद् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ ४ ॥

न हि रथ्याः स्म शक्यन्ते गन्तुम् बहु जन आकुलाः । आरुह्य तस्मात् प्रासादान् दीनाः पश्यन्ति राघवम् ॥ २-३३-४

उस समय सड़कें मनुष्योंकी भीड़से भरी थीं । इसलिये उनपर सुगमतापूर्वक चलना कठिन हो गया था । अतः अधिकांश मनुष्य प्रासादों (तिमंजिले मकानों) पर चढ़कर वहींसे दुःखी होकर श्रीरामचन्द्रजीकी ओर देख रहे थे ॥ ४ ॥

आग दारियु जननिबिडवागित्तु. अदरिन्द सुगमवागि नडॆयुवुदे कष्टवागित्तु. आद्दरिन्द हॆच्चिन जनरु उप्परिगॆगळ मेलॆ हत्ति अल्लिन्द दुःखितरागि श्रीरामन कडॆगॆ नोडुत्तिद्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. rathyaaH = the streets; na shakyante hi = were indeed difficult; gantum = to walk; bahujanaakulaaH = congested as they were; with many men; tasmaat = for that reason; diiraaH = being distressed; pashyanti = they were seeing; raaghavam = Rama; aaruhya = by ascending; praasaadaan = lofty palatial buildings.

अनुवादः

The streets were indeed difficult to walk, congested as they were, with many men. For that reason, being in distress, they were seeing Rama by ascending lofty palatial buildings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदातिं सानुजं दृष्ट्वा ससीतं च जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुजना वाचः शोकोपहतचेतसः ॥ ५ ॥

पदातिं सानुजं दृष्ट्वाससीतं च जनास्तदा ।
ऊचुर्बहुजना वाचः शोकोपहतचेसः ॥

पदातिम् वर्जितच् चत्रम् रामम् दृष्ट्वा तदा जनाः । ऊचुर् बहु विधा वाचः शोक उपहत चेतसः ॥ २-३३-५

श्रीरामको अपने छोटे भाई लक्ष्मण और पत्नी सीताके साथ पैदल जाते देख बहुत-से मनुष्योंका हृदय शोकसे व्याकुल हो उठा । वे खेदपूर्वक कहने लगे— ॥ ५ ॥

श्रीरामनु पत्नी सीतॆ मत्तु अनुज लक्ष्मणनॊन्दिगॆ काल्नडिगॆयिन्द होगुवुदन्नु नोडि अनेक जनर हृदय शोकदिन्द व्याकुलवायितु. अवरु खेदगॊण्डु ई रीति मातनाडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tadaa = then; dR^ishhTvaa = by seeing; raamam = Rama; padaatim = as a pedestrian; varjitachchhatram = without umbrella; janaaH = the people; shokopahata chetasaH = with their hearts struck by grief; uuchuH = were uttering; vaachaH = words; bahuvidhaaH = of many sorts.

अनुवादः

Then, by seeing Rama as a pedestrian without an umbrella, the people with their hearts struck by grief were uttering words of many sorts.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यं यान्तमनुयाति स्म चतुरङ्गबलं महत् ।
तमेकं सीतया सार्धमनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ ६ ॥

यम् यान्तम् अनुयाति स्म चतुर् अन्ग बलम् महत् । तम् एकम् सीतया सार्धम् अनुयाति स्म लक्ष्मणः ॥ २-३३-६

‘हाय! यात्राके समय जिनके पीछे विशाल चतुरङ्गिणी सेना चलती थी, वे ही श्रीराम आज अकेले जा रहे हैं और उनके पीछे सीताके साथ लक्ष्मण चल रहे हैं ॥ ६ ॥

अय्यो! हिन्दॆ श्रीरामनु राजबीदियल्लि होगुत्तिरुवाग चतुरङ्गबलवु अनुसरिसि होगुत्तित्तु. अन्तह सीतासमेतनाद रामनन्नु एकाकियाद लक्ष्मणनु मात्र अनुसरिसुत्तिद्दानॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. yaantam = marching; yam = along whom; mahat = a strong; chaturaNga balam = four wings of army(comprising elephants; chariots; cavalry and infantry); anuyaati sma = sued to follow; tam = to such of him; ekam = who is lonely; anuyaati sma = is following; lakshhmaNaH = Lakshmana; siitayaa saartham = along with Seetha.

अनुवादः

The same Sri Rama who was followed by a strong four wings of army(comprising elephants, chariots, cavalry and infantry), is walking lonely with Seetha followed by Lakshmana.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामानां चाकरो महान् ।
नेच्छत्येवानृतं कर्तुं वचनं धर्मगौरवात् ॥ ७ ॥

ऐश्वर्यस्य रसज्ञः सन् कामिनाम् चैव कामदः । न इच्चति एव अनृतम् कर्तुम् पितरम् धर्म गौरवात् ॥ २-३३-७

‘जो ऐश्वर्यके सुखका अनुभव करनेवाले तथा भोग्य वस्तुओंके महान् भण्डार थे—जहाँ सबकी कामनाएँ पूर्ण होती थीं, वे ही श्रीराम आज धर्मका गौरव रखनेके लिये पिताकी बात झूठी करना नहीं चाहते हैं ॥ ७ ॥

ऐश्वर्यद सुखवन्नु अनुभविसुव, भोग्यवस्तुगळ बण्डारवे आगिद्द, ऎल्लर कामनॆगळन्नु पूर्णगॊळिसुत्तिद्द श्रीरामनु इन्दु धर्मवन्नु गौरविसलिक्कागि तन्दॆय मातन्नु सत्यवागिसलु बयसुत्तिरुवनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. rasajJNaH san = though knowing the taste; aishvaryasya = of sovernignity; kaamadaHchaiva = though granting desires; kaaminaam = to the desirous; nechchhatyeva = Rama is not willing; kartum = to do; vachanam- his father’s words; anR^itam = untrue; dharmagauravaat = because of his respect for virtue.

अनुवादः

Rama knew the taste of sovereignty. He can grant desires to the desirous. Even then, because of his respect for virtue, he is careful not to believe his father’s words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

या न शक्या पुरा द्रष्टुं भूतैराकाशगैरपि ।
तामद्य सीतां पश्यन्ति राजमार्गगता जनाः ॥ ८ ॥

या न शक्या पुरा द्रष्टुम् भूतैः आकाशगैः अपि । ताम् अद्य सीताम् पश्यन्ति राज मार्ग गता जनाः ॥ २-३३-८

‘ओह! पहले जिसे आकाशमें विचरनेवाले प्राणी भी नहीं देख पाते थे, उसी सीताको इस समय सड़कोंपर खड़े हुए लोग देख रहे हैं ॥ ८ ॥

अय्यो! मॊदलु आकाशदल्लि सञ्चरिसुव प्राणिगळू कूड नोडदिरुव सीतॆयन्नु ईग दारियल्लि निन्तिरुव जनरु नोडुत्ता इद्दारॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. puraa = earlier; yaa = which Seetha; bhuutairapi = even beings; aakashagaiH = going through the air; na shakyaa = could not; drashhTum = see; adya = today; taam siitaam = such Seetha janaaH = people; maarga gataaH = walking on road; pashyanti = are seeing.

अनुवादः

Even people walking on road are able to see Seetha, who could not earlier be seen even by beings going through the air.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु विवर्णताम् ॥ ९ ॥

अङ्गरागोचितां सीतां रक्तचन्दनसेविनीम् ।
वर्षमुष्णं च शीतं च नेष्यत्याशु वविर्णताम् ॥

अङ्ग राग उचिताम् सीताम् रक्त चन्दन सेविनीम् । वर्षम् उष्णम् च शीतम् च नेष्यति आशु विवर्णताम् ॥ २-३३-९

‘सीता अङ्गराग-सेवनके योग्य हैं, लाल चन्दनका सेवन करनेवाली हैं । अब वर्षा, गर्मी और सर्दी शीघ्र ही इनके अङ्गोंकी कान्ति फीकी कर देगी ॥ ९ ॥

अङ्गरागवन्नु हच्चिकॊळ्ळलु हागू कस्तूरी-चन्दनादिगळ अनुलेपक्कॆ योग्यळाद सीतॆय मुखवु मळॆ, चळि-बिसिलुगळिन्द बेगने कुन्दि होदीतु.॥9॥

पदच्छेदः

9. siitaam = to Seetha; aNgaraagochitam = who was applying suitable cosmetics to the body; rakta chandana seviniim = and was fond of red sandal; varshham = rain; ushhNamcha = heat; shiitam cha = and cold; neshhyanti = will change position; vivarNataam = to colourlessness; aashu = quickly.

अनुवादः

Rain, heat and cold will quickly wane to pallor Seetha, who was fond of applying suitable cosmetics and red sandal to the body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविश्य भाषते ।
नहि राजा प्रियं पुत्रं विवासयितुमर्हति ॥ १० ॥

अद्य नूनं दशरथः सत्त्वमाविष्य भाषते ।
नहि राजा प्रियं पुत्रंविवासयितुमर्हति ॥

अद्य नूनम् दशरथः सत्त्वम् आविश्य भाषते । न हि राजा प्रियम् पुत्रम् विवासयितुम् अर्हति ॥ २-३३-१०

‘निश्चय ही आज राजा दशरथ किसी पिशाचके आवेशमें पड़कर अनुचित बात कह रहे हैं; क्योंकि अपनी स्वाभाविक स्थितिमें रहनेवाला कोई भी राजा अपने प्यारे पुत्रको घरसे निकाल नहीं सकता ॥ १० ॥

निश्चयवागि इन्दु दशरथनु यावुदो पिशाचिय आवेशदल्लि बिद्दु अनुचित वाद मातन्नु हेळुत्तिरुवनु; एकॆन्दरॆ तन्न स्वाभाविक स्थितियल्लि इरुव याव राजनू कूड तन्न प्रिय पुत्रनन्नु मनॆयिन्द हॊर हाकुवने.॥10॥

पदच्छेदः

10. adya = today; dasharathaH = Dasaratha; nuunam = certainy; bhaashhate = is talking; aavishya = by taking possession of sattvam = some evil spirit; raajaa = the king; na arhati hi vivaasayitum = to send to exile; priyam = his affectionate; putram = son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्गुणस्यापि पुत्रस्य कथं स्याद् विनिवासनम् ।
किं पुनर्यस्य लोकोऽयं जितो वृत्तेन केवलम् ॥ ११ ॥

निर्गुणस्य अपि पुत्रस्या काथम् स्यात् विप्रवासनम् । किम् पुनर् यस्य लोको अयम् जितः वृत्तेन केवलम् ॥ २-३३-११

‘पुत्र यदि गुणहीन हो तो भी उसे घरसे निकाल देनेका साहस कैसे हो सकता है? फिर जिसके केवल चरित्रसे ही यह सारा संसार वशीभूत हो जाता है, उसको वनवास देनेकी तो बात ही कैसे की जा सकती है? ॥

पुत्रनु गुणहीननागिद्दरू अवनन्नु मनॆयिन्द हॊरगॆ हाकुव साहस हेगागबल्लदु? हागिरुवाग केवल चरित्रदिन्दले ई इडी जगत्तु वशीभूतवागुत्तदो अन्तहवनिगॆ वनवास विधिसुव मातु हेगॆ हेळबहुदु.॥11॥

पदच्छेदः

11. katham = how; putrasya = on a son; nirguNasyaapi = even devoid of virtues; vipravaasanam = banishment; syaat = can be affected? kim punaH = why moreover tell; yasya = of whom; ayam lokaH = this world; jitaH = is conquered; vR^ittena kevalam = merely by his mode of conuct.

अनुवादः

How banishment can be affected on a son, even devoid of virtues? Why to tell further of whom, this world is conquered merely by his mode of conduct?

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते षड्गुणाः पुरुषर्षभम् ॥ १२ ॥

आनृशंस्यम् अनुक्रोशः श्रुतम् शीलम् दमः शमः । राघवम् शोभयन्ति एते षड् गुणाः पुरुष उत्तमम् ॥ २-३३-१२

‘क्रूरताका अभाव, दया, विद्या, शील, दम (इन्द्रियसंयम) और शम (मनोनिग्रह)—ये छः गुण नरश्रेष्ठ श्रीरामको सदा ही सुशोभित करते हैं ॥ १२ ॥

क्रूरतॆय अभाव, दयॆ, विद्यॆ, शील, दम (इन्द्रियसंयम), शम (मनोनिग्रह) - ई आरु गुणगळिन्द श्रीरामनु सदा शोभिसुत्तिरुवनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. ete = these; shhaT = six; guNaaH = virtues; anR^ishamsyam = harmlessness; anukroshaH = compassion; shrutam = learning; shiilam = good nature; damaH = self-control; shamaH = tranquility; shobhayanti = adorn; raaghavam = Rama; purushhottamam = the best of men.

अनुवादः

Harmlessness, compassion, learning, good nature, self-control and tranquillity - these six virtues adorn Rama, the best of men.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् तस्योपघातेन प्रजाः परमपीडिताः ।
औदकानीव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिलसङ्क्षयात् ॥ १३ ॥

तस्मात् तस्य उपघातेन प्रजाः परम पीडिताः । औदकानि इव सत्त्वानि ग्रीष्मे सलिल सम्क्षयात् ॥ २-३३-१३

‘अतः इनके ऊपर आघात करने—इनके राज्याभिषेकमें विघ्न डालनेसे प्रजाको उसी तरह महान् क्लेश पहुँचा है, जैसे गर्मीमें जलाशयका पानी सूख जानेसे उसके भीतर रहनेवाले जीव तड़पने लगते हैं ॥

आद्दरिन्द इवन मेलॆ आघात माडुवुदरिन्द इवन पट्टाभिषेकदल्लि विघ्नवन्नॊड्डुवुदरिन्द बेसिगॆयल्लि जलाशयद नीरु इङ्गि होदाग नीरिनल्लिरुव जीविगळु चडपडिसुवन्तॆ, प्रजॆगळिगॆ अन्तह महाक्लेशवन्नु कॊट्टिरुवरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tasmaat = therefore; prajaaH = people; paramapiiditaaH = are extremely painful; upaghaatena = for the injury; tasya = concerning him; andakaani sattvaaniiva = as aquatic beings; griishhme = in summer; salila samkshhayaat = because of depletion of water.

अनुवादः

Therefore, people are extremely painful for the injury done to him, as aquatic beings in summer are afflicted because of depletion of water.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य जगत्पतेः ।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पफलोपगः ॥ १४ ॥

पीडया पीडितं सर्वं जगदस्य सगत्पतेः ।
मूलस्येवोपघातेन वृक्षः पुष्पलोपगः ॥

पीडया पीडितम् सर्वम् जगद् अस्य जगत् पतेः । मूलस्य इव उपघातेन वृक्षः पुष्प फल उपगः ॥ २-३३-१४

‘इन जगदीश्वर श्रीरामकी व्यथासे सम्पूर्ण जगत् व्यथित हो उठा है, जैसे जड़ काट देनेसे पुष्प और फलसहित सारा वृक्ष सूख जाता है ॥ १४ ॥

ई जगदीश्वर श्रीरामन व्यथॆयिन्द समस्त जगत्तु बुड कडिदुदरिन्द फल-पुष्पगळ सहित इडी मरवु ऒणगि होगुवन्तॆ व्यथितवागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. sarvam = the entire; jagat = world; piiditam = is afflicted; piidayaa = by the hardship; asya = of Rama; jagatpate = the protector of the world; vR^ikshhaH iva = as a tree; pushhpa phalopagaH = which acquired flowers and fruits; upaghaatena = is damaged; muulasya = in root.

अनुवादः

The entire world feels afflicted by the hardship inflicted on this protector of the world, as a tree which acquired flowers and fruits is damaged by injury caused to its root.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मूलं ह्येष मनुष्याणां धर्मसारो महाद्युतिः ।
पुष्पं फलं च पत्रं च शाखाश्चास्येतरे जनाः ॥ १५ ॥

‘ये महान् तेजस्वी श्रीराम सम्पूर्ण मनुष्योंके मूल हैं, धर्म ही इनका बल है । जगत् के दूसरे प्राणी पत्र, पुष्प, फल और शाखाएँ हैं ॥ १५ ॥

ई महातेजस्वी श्रीरामनु समस्त मनुष्यर मूलनागिद्दानॆ, धर्मवे इवन बलवागिदॆ. जगत्तिन इतर प्राणिगळु पत्र, पुष्प, फल मत्तु रॆम्बॆगळागिवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. eshhaH = this Rama; dharma saaraH = the essence of virtue; mahaadyutiH = having great lustre; muulam = is indeed the origin; manushhyaaNaam = of men; itare = other; janaaH = men; asya = are his; pushhpam = flower; phalamcha = fruit; shaakhaashcha = and branches.

अनुवादः

This Rama, the essence of virtue possessing great lustre, is indeed the root of the tree of humanity. Other men are his flowers, fruits and branches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते लक्ष्मण इव क्षिप्रं सपत्न्यः सहबान्धवाः ।
गच्छन्तमनुगच्छामो येन गच्छति राघवः ॥ १६ ॥

ते लक्ष्मणैव क्षिप्रम् सपत्न्यः सह बान्धवाः । गच्चन्तम् अनुगच्चामः येन गच्चति राघवः ॥ २-३३-१६

‘अतः हमलोग भी लक्ष्मणकी भाँति पत्नी और बन्धु-बान्धवोंके साथ शीघ्र ही इन जानेवाले श्रीरामके ही पीछे-पीछे चल दें । जिस मार्गसे श्रीरघुनाथजी जा रहे हैं, उसीका हम भी अनुसरण करें ॥ १६ ॥

आद्दरिन्द नावू कूड लक्ष्मणनन्तॆ पत्नी मत्तु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ काडिगॆ होगुत्तिरुव श्रीरामन दारियल्ले अवन हिन्दॆ-हिन्दॆ हॊरटु बिडोण.॥16॥

पदच्छेदः

16. te = we; as such; sapatnyaH = along with our wives; sahabaandhavaaH = and relatives; kshhipram = at once; anugachchhaama = will follow; yena = in which path; raaghava = Rama; gachchhati = is going; lakshhmaNa iva = as Lakshman; gachchhantam = the departing Rama.

अनुवादः

We as such along with our wives and relatives atone will follow Rama in the same way as Lakshmana is going with the departing Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च ।
एकदुःखसुखा राममनुगच्छाम धार्मिकम् ॥ १७ ॥

उद्यानानि परित्यज्य क्षेत्राणि च गृहाणि च । एक दुह्ख सुखा रामम् अनुगच्चाम धार्मिकम् ॥ २-३३-१७

‘बाग-बगीचे, घर-द्वार और खेती-बारी—सब छोड़कर धर्मात्मा श्रीरामका अनुगमन करें । इनके दुःख-सुखके साथी बनें ॥ १७ ॥

मनॆ-मठ, हॊल-तोट ऎल्लवन्नु बिट्टु धर्मात्म श्रीरामनन्नु अनुसरिसोण. इवन सुख, दुःखदल्लि भागियागुवा.॥17॥

पदच्छेदः

17. parityajya = abandoning; udyaanaani = gardens; kshhetraani = fields; gR^ihaaNicha = and houses; anugachchhaama = we shall follow; dhaarmikam = the righteous; raamam Rama; eka duHkhasukhaaH = owning the same sorrows and joys.

अनुवादः

Abandoning gardens fields and houses, we shall follow Rama the righteous man, and share his joys and sorrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समुद‍्धृतनिधानानि परिध्वस्ताजिराणि च ।
उपात्तधनधान्यानि हृतसाराणि सर्वशः ॥ १८ ॥
रजसाभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः ।
मूषकैः परिधावद्भिरुद‍‍्बिलैरावृतानि च ॥ १९ ॥
अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च ।
प्रणष्टबलिकर्मेज्यामन्त्रहोमजपानि च ॥ २० ॥
दुष्कालेनेव भग्नानि भिन्नभाजनवन्ति च ।
अस्मत्त्यक्तानि कैकेयी वेश्मानि प्रतिपद्यताम् ॥ २१ ॥

समुद्धृत निधानानि परिध्वस्त अजिराणि च । उपात्त धन धान्यानि हृत साराणि सर्वशः ॥ २-३३-१८ रजसा अभ्यवकीर्णानि परित्यक्तानि दैवतैः । मूषकैः परिधावद्भिरुद्बिलैरावृतानि च ॥ २-३३-१९ अपेतोदकधूमानि हीनसम्मार्जनानि च । प्रनष्टबलिकर्मेज्यमन्त्रहोमजपानि च ॥ २-३३-२० दुष्कालेनेव भग्नानि भिभाजनवन्ति च । अस्मत् त्यक्तानि वेश्मानि कैकेयी प्रतिपद्यताम् ॥ २-३३-२१

‘हम अपने घरोंकी गड़ी हुई निधि निकालें । आँगनकी फर्श खोद डालें । सारा धन-धान्य साथ ले लें । सारी आवश्यक वस्तुएँ हटा लें । इनमें चारों ओर धूल भर जाय । देवता इन घरोंको छोड़कर भाग जायँ । चूहे बिलसे बाहर निकलकर इनमें चारों ओर दौड़ लगाने लगें और उनसे ये घर भर जायँ । इनमें न कभी आग जले, न पानी रहे और न झाड़ू ही लगे । यहाँ बलिवैश्वदेव, यज्ञ, मन्त्रपाठ, होम और जप बंद हो जाय । मानो बड़ा भारी अकाल पड़ गया हो, इस प्रकार ये सारे घर ढह जायँ । इनमें टूटे बर्तन बिखरे पड़े हों और हम सदाके लिये इन्हें छोड़ दें—ऐसी दशामें इन घरोंपर कैकेयी आकर अधिकार कर ले ॥ १८—२१ ॥

नावु नम्म मनॆयल्लि हूतिट्टिद्द निधियन्नु अगॆदु तॆगॆदु ऎल्ल धनवन्नु ऎत्तिकॊळ्ळुवा. ऎल्ल आवश्यक वस्तुगळु इल्ले इरलि. अवुगळ मेलॆ धूळु तुम्बि होगलि. देवतॆगळु ई मनॆगळन्नु बिट्टु ओडि होगलि. इलिगळु बिलदिन्द हॊरबन्दु ऎल्लॆडॆ ओडाडलि. अवुगळिन्द ई मनॆ तुम्बिहोगलि. इदरल्लि ऎन्दू ऒलॆ उरियदिरलि, नीरु इल्लदिरलि, कस गुडिसदिरलि. इल्लि बलिवैश्यदेव, यज्ञ, वेद मन्त्रपठण, होम, जप निन्तु होगलि. दॊड्ड क्षामवे बन्दिरुवन्तॆ ई मनॆ पाळु बीळलि. इदरल्लि ऒडॆद पात्रॆगळु चॆल्लिहोगलि, नावु ऎन्दॆन्दिगू इदन्नु बिट्टुबिडोण - इन्तह स्थितियल्लि ई मनॆगळ मेलॆ कैकॆयियु अधिकार नडॆसलि.॥18-21॥

पदच्छेदः

18;19;20;21. kaikeyii pratipadyataam = let Kaikeyi obtain; veshaani = the houses; asmattyaktaani = deserted by us; samaddhR^itanidhaanaani = their treasures unearthed; paridhvanstaajiraaNicha = their court yards in ruined state; upaatta dhana dhaanyaani = their wealth and foodgrains removed; hR^itasaaraaNi = their best parts robbed off; sarvashaH = from all sides; abhyavakiirNaani = covered by; rajasaa = dust; parityaktaani = deserted; daivataiH = by the deities(presiding over them) paridhaavadbhiH = over run; muushhikaiH = by mice; udbilaiH = coming out of their holes; aavR^itaanicha = and turning round here and there; apetodaka dhuumaani = without water and smoke; hiina sammaarjanaanicha = unswept; pranashhTa bali karme jyaamantra homajapaanicha = the rites of offering oblations to all creatures as well as the sacred fire; worship of gods; the chanting of sacred texts and muttering of prayers having alotogether ceased; bhagnaani iva = as though ruined; dushhkaalena = by adverse times; bhinna bhaajanavanticha = and scattered with broken vessels.

अनुवादः

Let Kaikeyi obtain the houses deserted by us, their treasures unearthed, their court-yards in ruined state, their wealth and food grains removed, their best parts robbed off from all sides, covered by dust, deserted by the deities(presiding them), overrun by mice, coming out of their holes and turning round here and there, without water and smoke, upswept, the rises of offering oblations to all creatures as well as the sacred fire, worship of gods, the chanting of sacred texts and muttering of prayers having altogether ceased, as though dilapidated by adverse times and scattered with broken vessels.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं नगरमेवास्तु येन गच्छति राघवः ।
अस्माभिश्च परित्यक्तं पुरं सम्पद्यतां वनम् ॥ २२ ॥

वनम् नगरम् एव अस्तु येन गच्चति राघवः । अस्माभिः च परित्यक्तम् पुरम् सम्पद्यताम् वनम् ॥ २-३३-२२

‘जहाँ पहुँचनेके लिये ये श्रीरामचन्द्रजी जा रहे हैं, वह वन ही नगर हो जाय और हमारे छोड़ देनेपर यह नगर भी वनके रूपमें परिणत हो जाय ॥ २२ ॥

श्रीरामनु होगुत्तिरुव वनवे नगरवागलि. नावु बिट्टुहोदाग ई नगरवू वनवागि परिणतवागि होगलि.॥22॥

पदच्छेदः

22. yena = for which reason; raaghavaH = Rama; gachchhati = is going away(for that reason) vanameva astu = let that forest really become; nagaram = a city; puramcha = this city; parityaktam = deserted; asmaabhiH = by us; sampadyataam = let is become; vnam = a forest.

अनुवादः

As Rama is going away to the forest, let that forest become a city and let this city being deserted by us become a forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बिलानि दंष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृगपक्षिणः ।
त्यजन्त्वस्मद्भयाद्भीता गजाः सिंहा वनान्यपि ॥ २३ ॥

बिलानि दम्ष्ट्रिणः सर्वे सानूनि मृग पक्षिणः । अस्मत् त्यक्तम् प्रपद्यन्ताम् सेव्यमानम् त्यजन्तु च ॥ २-३३-२३ इति एवम् विविधा वाचो नाना जन समीरिताः ।

‘वनमें हमलोगोंके भयसे साँप अपने बिल छोड़कर भाग जायँ । पर्वतपर रहनेवाले मृग और पक्षी उसके शिखरोंको छोड़ दें तथा हाथी और सिंह भी उन वनोंको त्यागकर दूर चले जायँ ॥ २३ ॥

काडिनल्लि नम्म भयदिन्द हावुगळु बिलगळन्नु बिट्टु ओडिहोगलि. पर्वतद मेलॆ वासिसुव मृग, पक्षिगळु आ शिखरगळन्नु बिट्टु बिडलि. आनॆ, सिंहगळू आ वनवन्नु त्यजिसि दूर हॊरटु होगलि.॥23॥

पदच्छेदः

23. bhiitaaH = scared; asmadbhayaat = by fear of us; sarve = all; damshhTriNaH = the snakes let them; tyajantu = let them abandon; bilaani = their holes; mR^iga pakshhinaH = the deers and birds; saamaani = the mountain peaks; gajaaH simhaaH = elephants and lions; vanaanicha = the forest; prapadyantaam = let them obtain; asmattyaktam = that which is desrted by us; tyajantucha = and let them leave; sevyamaanam = the region going to be inhabited by us.

अनुवादः

Scared by fear of us, let all the snakes abandon their holes, the dears and birds the mountain peaks, the elephants and the lions the forest itself. let them leave the region going to be inhabited by us and reach the city of Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अस्मत्त्यक्तं प्रपद्यन्तु सेव्यमानं त्यजन्तु च ।
तृणमांसफलादानां देशं व्यालमृगद्विजम् ॥ २४ ॥
प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सह बान्धवैः ।
राघवेण वयं सर्वे वने वत्स्याम निर्वृताः ॥ २५ ॥

अस्मत्यक्तं प्रपद्यन्तुं सेव्यमानं त्यजन्तु च ।
तृणमांसलादानां देशं व्यालमृगद्विजम् ॥ प्रपद्यतां हि कैकेयी सपुत्रा सहबान्धवैः ।
राघवेण वयं सर्वे वने वत्स्याम निर्वृताः ॥

तृणमांसफलादानाम् देशम् व्यालमृगद्विजम् ॥ २-३३-२४ प्रपद्यताम् हि कैकेयी सपुत्रा सहबान्धवैः । राघावेण वने सर्वे सह वत्स्याम निर्वृताः ॥ २-३३-२५

‘वे सर्प आदि उन स्थानोंमें चले जायँ, जिन्हें हमलोगोंने छोड़ रखा है और उन स्थानोंको त्याग दें, जिनका हम सेवन करते हैं । यह देश घास चरनेवाले पशुओं, मांसभक्षी हिंसक जन्तुओं और फल खानेवाले पक्षियोंका निवासस्थान बन जाय । यहाँ सर्प, पशु और पक्षी रहने लगें । उस दशामें पुत्र और बन्धु-बान्धवोंसहित कैकेयी इसे अपने अधिकारमें कर ले । हम सब लोग वनमें श्रीरघुनाथजीके साथ बड़े आनन्दसे रहेंगे’ ॥ २४-२५ ॥

आ सर्पवे मॊदलादवुगळु नावु बिट्टिरुव स्थानगळिगॆ हॊरटु होगलि. नावु वासिसुव स्थानवन्नु बिट्टु होगलि. ई ऊरु हुल्लु तिन्नुव पशुगळ, मांसभक्षि हिंस्र प्राणिगळिन्द, हण्णु तिन्नुव पक्षिगळ निवास स्थानवागलि. इल्लि हावु, पशु-पक्षि इरतॊडगलि. इन्तह स्थितियल्लि पुत्र मत्तु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ कैकॆयियु इदन्नु तन्न अधिकारक्कॆ तॆगॆदुकॊळ्ळलि. नावॆल्लरू वनदल्लि श्रीरघुनाथनॊन्दिगॆ बहळ आनन्ददल्लि इरुवा.॥24-25॥

पदच्छेदः

24;25. kaikeyii = Kaikeyi; saputraa = with her son; shabaandhavaiH = along with her relatives; prapadyataam hi = let her indeed obtain; desham = the region; tR^iNa maamsa phalaadaanaam = where grass; meat and fruits can be had; vyaala mR^iga dvijam = with ferocious animals and birds; sarve = let us all; vatsyaama = live; nivR^itaaH = happily; vane = in the forest; raaghaveNa saha = along with Rama.

अनुवादः

Let Kaikeyi with her son along with her relatives indeed inhabit the region where ferocious animals and vultures live with grass, meat and fruits. Let us all (on the other hand) live happily in the forest along with Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवं विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः ।
शुश्राव राघवः श्रुत्वा न विचक्रेऽस्य मानसम् ॥ २६ ॥
स तु वेश्म पुनर्मातुः कैलासशिखरप्रभम् ।
अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः ॥ २७ ॥

इत्येवम् विविधा वाचो नानाजनसमीरिताः। शुश्राव रामः श्रुत्वा च न विचक्रे अस्य मानसम् ॥ २-३३-२६ स तु वेश्म पितुर्दूरा त्कैलासशिखरप्रभम् । अभिचक्राम धर्मात्मा मत्तमातङ्गविक्रमः ॥ २-३३-२७

इस प्रकार श्रीरामचन्द्रजीने बहुत-से मनुष्योंके मुँहसे निकली हुई तरह-तरहकी बातें सुनीं; किंतु सुनकर भी उनके मनमें कोई विकार नहीं हुआ । मतवाले गजराजके समान पराक्रमी धर्मात्मा श्रीराम पुनः माता कैकेयीके कैलासशिखरके सदृश शुभ्र भवनमें गये ॥ २६-२७ ॥

ई प्रकार अनेक जनरु आडुत्तिद्द मातुगळन्नु श्रीरामनु केळिदनु; आदरॆ केळियू अवन मनस्सिनल्लि यावुदे विकार उण्टागलिल्ल. मत्त गजराजनन्तॆ पराक्रमि धर्मात्मा श्रीरामनु पुनः कैलास शिखर दन्तिरुव तायि कैकेयिय शुभ्र भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. raamaH = Rama; shushraava = heard; vividhaaH = various kinds; vaachaH = of words; ityevam = thus; naanaajane samiiritaaH = spoken by many people; shrutvaacha = hearing them also; asya = his; maanasam = mind; na vichakre = was not distruebed.

अनुवादः

Rama heard various kinds of remarks thus made by many people. Hearing them also, his mind was not disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. saH = that Rama; dharmaatmaa = the virtuous man; maatta maataNga vikramaH = with strides of an elephant in rut; abhichakraama = approached; pituH = his father’s; veshma = palace; kailaasa shikhara prabham = which glowed like a peak of the Kailasa mountain; kuuraat = from a distance.

अनुवादः

That Rama the virtuous man, by walking with strides of an elephant in rut, approached his father’s palace, which from a distance glowed like a peak of the Kailasa mountain.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् ।
ददर्शावस्थितं दीनं सुमन्त्रमविदूरतः ॥ २८ ॥

विनीतवीरपुरुषं प्रविश्य तु नृपालयम् । ददर्शवस्थितम् दीनम् सुमन्त्रमविदूरतः ॥ २-३३-२८

विनयशील वीर पुरुषोंसे युक्त उस राजभवनमें प्रवेश करके उन्होंने देखा—सुमन्त्र पास ही दुःखी होकर खड़े हैं ॥ २८ ॥

विनयशील वीर पुरुषरिन्द कूडिद आ राजभवनदल्लि प्रवेशिसि अवनु नोडुत्तानॆ-सुमन्तनु बळियल्ले दुःखितनागि निन्तिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28.pravishyatu = after entering; nR^ipaalayam = the royal palace; viniita viira purushham = which had disciplined and valiant attendants; dadarsha = saw; sumantram = Sumantra; avasthitam = standing; diinam = dejected; aviduurataH = not very far.

अनुवादः

After entering the royal palace, which had in it disciplined and valiant attendants, saw Sumantra standing dejected not far from the palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतीक्षमाणोऽभिजनं तदार्त-
मनार्तरूपः प्रहसन्निवाथ ।
जगाम रामः पितरं दिदृक्षुः
पितुर्निदेशं विधिवच्चिकीर्षुः ॥ २९ ॥

प्रतीक्षमाणो अभिजनम् तदा आर्तम् । अनार्त रूपः प्रहसन्न् इव अथ। जगाम रामः पितरम् दिदृक्षुः । पितुर् निदेशम् विधिवच् चिकीर्षुः ॥ २-३३-२९

पूर्वजोंकी निवासभूमि अवधके मनुष्य वहाँ शोकसे आतुर होकर खड़े थे । उन्हें देखकर भी श्रीराम स्वयं शोकसे पीड़ित नहीं हुए—उनके शरीरपर व्यथाका कोई चिह्न प्रकट नहीं हुआ । वे पिताकी आज्ञाका विधिपूर्वक पालन करनेकी इच्छासे उनका दर्शन करनेके लिये हँसते हुए-से आगे बढ़े ॥ २९ ॥

पूर्वजर निवासभूमियाद अवधद जनरु अल्लि शोकातुररागि निन्तिद्दरु. अवरन्नु नोडियू श्रीरामनु स्वतः शोकदिन्द पीडितनागलिल्ल. अवन शरीरदल्लि व्यथॆय याव चिह्नॆयू प्रकटवागलिल्ल. अवनु तन्दॆय आज्ञॆयन्नु विधिवत्तागि पालिसुव इच्छॆ यिन्द अवनन्नु दर्शिसलु नगुत्ता मुन्दरिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. raamaH = Rama; tadaa = then; pratiikshhamaNo.api = even on seeing; janam = people; aartam = disturbed; anaartaruupaH = appeared unmoved; ather = and; prahasanniva = smiling; chikiirshhuH = intending to perform; pituH = his father’s; nidesham = instruction; vidhivat = as directed; jagaama = went; didR^ikshhuH = to see; pituram = his father.

अनुवादः

The, Rama even on seeing the people disturbed, appeared unmoved and smiling, intending to fulfill his father’s behest and went to see his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्पूर्वमैक्ष्वाकसुतो महात्मा
रामो गमिष्यन् नृपमार्तरूपम् ।
व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रं
पितुर्महात्मा प्रतिहारणार्थम् ॥ ३० ॥

तत् पूर्वम् ऐक्ष्वाक सुतः महात्मा । रामः गमिष्यन् वनम् आर्त रूपम् । व्यतिष्ठत प्रेक्ष्य तदा सुमन्त्रम् । पितुर् महात्मा प्रतिहारण अर्थम् ॥ २-३३-३०

शोकाकुलरूपसे पड़े हुए राजाके पास जानेवाले महात्मा महामना इक्ष्वाकुकुलनन्दन श्रीराम वहाँ पहुँचनेसे पहले सुमन्त्रको देखकर पिताके पास अपने आगमनकी सूचना भेजनेके लिये उस समय वहीं ठहर गये ॥ ३० ॥

शोकाकुलनागि बिद्दिरुव महाराजन बळिगॆ होगुव महात्मा, महामना इक्ष्वाकु नन्दन श्रीरामनु अल्लिगॆ तलुपुव मॊदलु सुमन्त्र नन्नु नोडि तन्दॆगॆ तानु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु कळिसलु आग अल्ले निन्तुबिट्टनु.॥30॥

पदच्छेदः

raamaH = Rama; aikshhvaakasutaH = son of Dasaratha(a scion of Ikshvaku) mahaatmaa = whose mind is mighty is mighty; gamishhyan = setting out; vanam = to the forest; tadaa = then; prekshhya = seeing; sumantram = Sumantra; aartaruupam = appearing disturbed; tat puurvam = before that; vyatishhthata = waited; pratihaaraNaartham = to have one’s self announced to pituH = his father.

अनुवादः

Seeing Sumantra appearing disturbed before that, Rama the son of Dasaratha( a scion of Ikshhvaaku) whose mind is mighty and who is setting out to the forest, waited awhile to have his presence announced to his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो
वनप्रवेशे कृतबुद्धिनिश्चयः ।
स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रमब्रवी-
न्निवेदयस्वागमनं नृपाय मे ॥ ३१ ॥

पितुर्निदेशेन तु धर्मवत्सलो । वन प्रवेशे कृत बुद्धि निश्चयः । स राघवः प्रेक्ष्य सुमन्त्रम् अब्रवीन् । निवेदयस्व आगमनम् नृपाय मे ॥ २-३३-३१

पिताके आदेशसे वनमें प्रवेश करनेका बुद्धिपूर्वक निश्चय करके आये हुए धर्मवत्सल श्रीरामचन्द्रजी सुमन्त्रकी ओर देखकर बोले—‘आप महाराजको मेरे आगमनकी सूचना दे दें’ ॥ ३१ ॥

तन्दॆय आदेशदन्तॆ वनवन्नु प्रवेशिसलु बुद्धि पूर्वक निश्चयिसि बन्दिरुव धर्मवत्सल श्रीरामचन्द्रनु सुमन्त्रन कडॆगॆ नोडि - नीवु महाराजरिगॆ नानु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु कॊडिरि ऎन्दु हेळिदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. saH raaghavaH = that Rama; dharma vatsalaH = who had passion towards piety; kR^iti buddhinishchayaH = having made up his mind positively; vana praveshe = to enter the excile; nideshena = as per the command; pituH = of his father; abraviit = spoke(thus) prekshhya = seeing; sumantram = Sumantra; nivedayasya = “Inform; me = my; aagamanam = arrival; nR^ipaaya = to the king.”

अनुवादः

That Rama, who had passion towards piety, having made up his mind positively to enter the exile as per his father’s command, spoke thus, seeing Sumantra, “Inform my arrival to the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्रयस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें तैंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३३ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तमूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥33॥