०३२ सम्पद्वितरणम्

32. सीतासहित श्रीरामका वसिष्ठपुत्र सुयज्ञको बुलाकर उनके तथा उनकी पत्नीके लिये बहुमूल्य आभूषण, रत्न और धन आदिका दान तथा लक्ष्मणसहित श्रीरामद्वारा ब्राह्मणों, ब्रह्मचारियों, सेवकों, त्रिजट ब्राह्मण और सुहृज्जनोंको धनका वितरण

ततः शासनमाज्ञाय भ्रातुः प्रियकरं हितम् ।
गत्वा स प्रविवेशाशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ १ ॥

ततः शासनम् आज्ञाय भ्रातुः शुभतरम् प्रियम् । गत्वा स प्रविवेश आशु सुयज्ञस्य निवेशनम् ॥ २-३२-१

तदनन्तर अपने भाई श्रीरामकी प्रियकारक एवं हितकर आज्ञा पाकर लक्ष्मण वहाँसे चल दिये । उन्होंने शीघ्र ही गुरुपुत्र सुयज्ञके घरमें प्रवेश किया ॥ १ ॥

बळिक लक्ष्मणनु प्रियकरवू, शुभकरवू, हितकरवू आद श्रीरामन आज्ञॆयन्नु पडॆदु अल्लिन्द हॊरटु शीघ्रवागि गुरुपुत्र सुयज्ञर मनॆयन्नु प्रवेशिसिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. tataH = thereupon; saH = he; aajJNaaya = obeying; shaasanam = the order; shubhataram = which is very auspicious; priyam = which is kindly; bhraataH = of his brother; gatvaa = went; aashu = immediately; pravivesha = and entered; niveshanam = the house; suyajJNasya = of Suyajna.

अनुवादः

Thereupon, Lakshmana obeying his brother’s order which is kindly and auspicious, went immediately to the house of suyajna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं विप्रमग्न्यगारस्थं वन्दित्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् ।
सखेऽभ्यागच्छ पश्य त्वं वेश्म दुष्करकारिणः ॥ २ ॥

तम् विप्रम् अग्नि अगारस्थम् वन्दित्वा लक्ष्मणो अब्रवीत् । सखे अभ्यागच्च पश्य त्वम् वेश्म दुष्कर कारिणः ॥ २-३२-२

उस समय विप्रवर सुयज्ञ अग्निशालामें बैठे हुए थे । लक्ष्मणने उन्हें प्रणाम करके कहा—‘सखे! दुष्कर कर्म करनेवाले श्रीरामचन्द्रजीके घरपर आओ और उनका कार्य देखो’ ॥ २ ॥

आग सुयज्ञरु यज्ञशालॆयल्लि कुळितिद्दरु. लक्ष्मणनु अवरन्नु वन्दिसि हेळिदनु - मित्रने! दुष्करवाद कर्म माडुव श्रीरामन मनॆगॆ आगमिसि अवन कार्यवन्नु नोडु.॥2॥

पदच्छेदः

2. lakshmanaH = Lakshmana; vanditvaa = after offering salutation; tam vipram = to that brahmana; agnya gaarastham = living in a house of fire; abraviit = spoke (as follows): sakhe = “Oh; friend! abhyaagachchha = come; tvam = you; pashya = see; veshma = the house; dushhkara kaariNaH = of Rama; who is doing an ardons task.

अनुवादः

Offering salutation to that brahmana living in a house of fire, Lakshmana spoke as follows: “Oh, friend! Come and see the house of Rama who is doing an arduous task.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सन्ध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह ।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्म्या रम्यं रामनिवेशनम् ॥ ३ ॥

ततः सन्ध्यामुपास्थाय गत्वा सौमित्रिणा सह ।
ऋद्धं स प्राविशल्लक्ष्य्मा रम्यं रामनिवेशनम् ॥

ततः संध्याम् उपास्य आशु गत्वा सौमित्रिणा सह । जुष्टम् तत् प्राविशल् लक्ष्म्या रम्यम् राम निवेशनम् ॥ २-३२-३

सुयज्ञने मध्याह्नकालकी संध्योपासना पूरी करके लक्ष्मणके साथ जाकर श्रीरामके रमणीय भवनमें प्रवेश किया, जो लक्ष्मीसे सम्पन्न था ॥ ३ ॥

सुयज्ञरु मध्याह्नकालद सन्ध्योपासनॆयन्नु पूरैसि लक्ष्मणनॊन्दिगॆ हॊरटु लक्ष्मियिन्द सम्पन्ननाद रमणीय श्रीरामन भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. tataH = then; upaasya = having performed worship; sandhyaam = at the juncture of day and night; saumitriNaa saha = along with Lakshmana; gatvaa = went ; aashu = at once; praavishat = and entered tat raamanivesham = that Rama’s house; ramyam = which was beautiful; jushhtam = and inhabited; lakshhmyaa = by Lakshmi; the the goddess of wealth.

अनुवादः

Then, Suyajna, having performed worship at the juncture of day and night, came at once along with Lakshmana and entered Rama’s house which was good-looking and inhabited by Lakshmi the goddess of wealth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमागतं वेदविदं प्राञ्जलिः सीतया सह ।
सुयज्ञमभिचक्राम राघवोऽग्निमिवार्चितम् ॥ ४ ॥

तम् आगतम् वेदविदम् प्रान्जलिः सीतया सह । सुयज्ञम् अभिचक्राम राघवो अग्निम् इव अर्चितम् ॥ २-३२-४

होमकालमें पूजित अग्निके समान तेजस्वी वेदवेत्ता सुयज्ञको आया जान सीतासहित श्रीरामने हाथ जोड़कर उनकी अगवानी की ॥ ४ ॥

होमकालदल्लि पूजित अग्नियन्तॆ तेजस्वी, वेद वेत्तराद सुयज्ञरु बन्दिरुवुदन्नु नोडि सीता सहित श्रीरामनु कैमुगिदु स्वागतिसिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raaghavaH = Rama; siitayaa saha = along with; Seetha praaNjaliH = with joined palms; abhichakraama = circumambulated; agnim iva = as around sacrifical fire; tam suyajJNam = that suyajna; architam = the venerable man; veda vidam = who had knowledge of the Vedas; aagatam = who arrived.

अनुवादः

Seeing him arrived, Rama with joined palms along with Seetha, moved clockwise as around sacrificial fire, that Suyajna the venerable man who had the knowledge of Vedas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जातरूपमयैर्मुख्यैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥ ५ ॥
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।

जातरूपमयैर्मुखैरङ्गदैः कुण्डलैः शुभैः ।
सहेमसूत्रैर्मणिभिः केयूरैर्वलयैरपि ॥
अन्यैश्च रत्नैर्बहुभिः काकुत्स्थः प्रत्यपूजयत् ।

तत्पश्चात् ककुत्स्थकुलभूषण श्रीरामने सोनेके बने हुए श्रेष्ठ अङ्गदों, सुन्दर कुण्डलों, सुवर्णमय सूत्रमें पिरोयी हुई मणियों, केयूरों, वलयों तथा अन्य बहुत-से रत्नोंद्वारा उनका पूजन किया ॥ ५ १/२ ॥

बळिक काकुत्स्थ श्रीरामनु स्वर्णमय श्रेष्ठ भुजकीर्तिगळन्नु, सुन्दर कुण्डलगळन्नू, चिन्नद सूत्रदल्लि पोणिसिद मणिसरगळन्नू, केयूर, कडगगळन्नु हागू हेरळवाद रत्नगळन्नु अर्पिसि अवरन्नु पूजिसिदनु.॥5½॥

सुयज्ञं स तदोवाच रामः सीताप्रचोदितः ॥ ६ ॥
हारं च हेमसूत्रं च भार्यायै सौम्य हारय ।
रशनां चाथ सा सीता दातुमिच्छति ते सखी ॥ ७ ॥

इसके बाद सीताकी प्रेरणासे श्रीरामने सुयज्ञसे कहा—‘सौम्य! तुम्हारी पत्नीकी सखी सीता तुम्हें अपना हार, सुवर्णसूत्र और करधनी देना चाहती है । इन वस्तुओंको अपनी पत्नीके लिये ले जाओ ॥ ६-७ ॥

सीतॆय प्रेरणॆयिन्द श्रीरामनु सुयज्ञनिगॆ हेळिदनु - सौम्य! निम्म पत्निय सखियाद सीतॆयु आकॆगॆ तन्न हार, सुवर्णसूत्र, ऒड्याणगळन्नु कॊडलु बयसुत्तिरुवळु. ई वस्तुगळन्नु तम्म पत्निगागि कॊण्डु होगिरि.॥6-7॥

पदच्छेदः

5; 6. kaakutsaH = Rama; pratyapuujayat = adored; suyajJNam = suyajna; mukhyaiH = with excellent; aNgadaiH = Angadas(armlets); kuNdalaiH = earning; shubhaiH = charming; jaataruupamayaiH = composed of gold; maNibhiH = gems; sahema suutraiH = stung on gold threads; keyuuraiH = Keyuras(ornaments similar in shape to angadas but worn above it near the arm pit) valayairapi = and bracelets; bahubhiH = many; anyaiH = other; ratnaishcha = excellent precious stones; tadaa = then; siitaa prachoditaH = urged by Seetha; saH raamaH = that Rama; uvaacha = spoke( as follows):

अनुवादः

Rama adored Suyajna with excellent Angadas(armlets) and beautiful earrings of gold, gems stung on gold threads as also with keyuras( another ornament similar in shape to an Angada but worn above it near the armpit) and bracelets as well as with many other excellent precious stones. urged by Seetha, the said Rama then spoke to suyajna as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. sakhe = Oh; friend; saumya = the gentle sage! adhunaa = now; siitaa = Sita; ichchhati = wants; daatum = to give; bhaaryaayai = for your wife; haaram cha = a pearl necklace; hema suutramcha = a string of gold; rashanaam cha = and a girdle; haaraya = carry(them)

अनुवादः

“Oh the gentle sage, my friend! Now, Seetha wants to give for your wife a pearl necklace, a string of gold and a girdle. please take them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च ।
प्रयच्छति सखी तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥ ८ ॥

अङ्गदानि च चित्राणि केयूराणि शुभानि च ।
प्रयच्छति सखे तुभ्यं भार्यायै गच्छती वनम् ॥

अङ्गदानि विचित्राणि केयूराणि शुभानि च ।

‘वनको प्रस्थान करनेवाली तुम्हारी स्त्रीकी सखी सीता तुम्हें तुम्हारी पत्नीके लिये विचित्र अङ्गद और सुन्दर केयूर भी देना चाहती है ॥ ८ ॥

काडिगॆ हॊरटिरुव निम्म पत्निय सखि सीतॆयु निम्म पत्निगागि चित्रितवाद तोळ्बन्दिगळन्नु सुन्दर केयूरगळन्नु कॊडलु बयसुत्तिरुवळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. sakhe = Oh; friend! gachchhatii = Seetha who is going; vanam = to the forest; praayachchhati = is giving; tubhyam = you; bhaaryaayai = for your wife; aNgadaani = armlets; vichitraaNi = adorned with figures cut in them; keyuuraaNicha = and keuras; shubhaani = which are beautiful.

अनुवादः

“Oh, friend! Seetha who is departing to the forest, is giving you for your wife armlets adorned with figures cut in them and beautiful keyuras.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पर्यङ्कमग्र्यास्तरणं नानारत्नविभूषितम् ।
तमपीच्छति वैदेही प्रतिष्ठापयितुं त्वयि ॥ ९ ॥

पर्यङ्कमग्र्यास्तरणम् नानारत्नविभूषितम् । तम् अपि इच्चति वैदेही प्रतिष्ठापयितुम् त्वयि ॥ २-३२-९ पर्यन्कम् अग्र्य आस्तरणम् नाना रत्न विभूषितम् ।

‘उत्तम बिछौनोंसे युक्त तथा नाना प्रकारके रत्नोंसे विभूषित जो पलंग है, उसे भी विदेहनन्दिनी सीता तुम्हारे ही घरमें भेज देना चाहती है ॥ ९ ॥

उत्तमवाद शय्यॆयिन्द कूडिद नाना प्रकारद रत्नगळिन्द भूषित मञ्चवन्नु विदेहनन्दिनी सीतॆयु निम्म मनॆगॆ कळिसिकॊडलु इच्छिसुत्तिरुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. vaidehii = Seetha; a princess of videha clan; ichchhati = wants; pratishhThaapayitum = to offer; tvayi = you; tam paryaNkam api = that couch also; naanaa ratna vibhuushhitam = inlaid with various jewels; agryyaastaranam = previded with an excellent coverlet.

अनुवादः

“Seetha wants to offer you that couch also inlaid with various jewels and provided with an excellent coverlet.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नागः शत्रुञ्जयो नाम मातुलोऽयं ददौ मम ।
तं ते निष्कसहस्रेण ददामि द्विजपुङ्गव ॥ १० ॥

नागः शत्रुम् जयो नाम मातुलो यम् ददौ मम । तम् ते गज सहस्रेण ददामि द्विज पुम्गव ॥ २-३२-१०

‘विप्रवर! शत्रुञ्जय नामक जो हाथी है, जिसे मेरे मामाने मुझे भेंट किया था, उसे एक हजार अशर्फियोंके साथ मैं तुम्हें अर्पित करता हूँ’ ॥ १० ॥

विप्रवर्य! नन्न मावनु ननगॆ उडुगॊरॆयागि कॊट्ट शत्रुञ्जय आनॆयन्नु ऒन्दु साविन सवर्ण मुद्रॆगळॊन्दिगॆ निमगॆ अर्पिसुत्तिद्देनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. dvija puNgava = Oh; the best of brahmanas! dadaami = I am giving; te = you; ayam = this; naagaH = elephant; shatrunjayonaama = called Satrunjaya; dadau = given; mama = to me; maatulaH = by my meternal uncle; tam = those; gajasahasreNa = thousand elephants.

अनुवादः

“Oh, the best of brahmanas! I am giving you this elephant called Satrunjaya, given earlier to me by my maternal uncle as well as those thousand elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः स तु रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् ।
रामलक्ष्मणसीतानां प्रयुयोजाशिषः शिवाः ॥ ११ ॥

इति उक्तः स हि रामेण सुयज्ञः प्रतिगृह्य तत् । राम लक्ष्मण सीतानाम् प्रयुयोज आशिषः शिवाः ॥ २-३२-११

श्रीरामके ऐसा कहनेपर सुयज्ञने वे सब वस्तुएँ ग्रहण करके श्रीराम, लक्ष्मण और सीताके लिये मङ्गलमय आशीर्वाद प्रदान किये ॥ ११ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग सुयज्ञनु आ ऎल्ल वस्तुगळन्नु स्वीकरिसि श्रीराम, लक्ष्मण मत्तु सीतॆयरिगॆ शुभाशीर्वादवन्नु कॊट्टरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH = suyajJNaH = that Suyajna; iti = thus; uktaH = spken; raameNa = by Rama; pratigR^ihya = accepted; tat = it; prayuyoja = bestowed; shubhaaH = bening; aashishhaH = blessings; raama lakshmaNa siitaanaam = to Rama; Lakshmana and Seetha.

अनुवादः

As requested by Rama, suyajna accepted the gift and bestowed bening blessings to Rama, Lakshmana and Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ भ्रातरमव्यग्रं प्रियं रामः प्रियंवदम् ।
सौमित्रिं तमुवाचेदं ब्रह्मेव त्रिदशेश्वरम् ॥ १२ ॥

अथ भ्रातरम् अव्यग्रम् प्रियम् रामः प्रियम् वदः । सौमित्रिम् तम् उवाच इदम् ब्रह्मा इव त्रिदश ईश्वरम् ॥ २-३२-१२

तदनन्तर श्रीरामने शान्तभावसे खड़े हुए और प्रिय वचन बोलनेवाले अपने प्रिय भ्राता सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे उसी तरह निम्नाङ्कित बात कही, जैसे ब्रह्मा देवराज इन्द्रसे कुछ कहते हैं ॥ १२ ॥

अनन्तर श्रीरामनु शान्तभावदिन्द निन्तिद्द, प्रियवचनगळन्नाडुव, प्रियसहोदर लक्ष्मणनल्लि ब्रह्मदेवरु इन्द्रनल्लि एनो हेळुवन्तॆ इन्तु नुडिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. atha = then; raamaH = Rama; priyamvadaH = who speaks polite words avyagram = coolly; brahmaa = as brahma; tridasheshvaram iva = to Devendra; uvaacha = spoke; idam = thus; tam saumitrim = to that Lakshmana; priyam = his beloved; bhraataram = brother.

अनुवादः

Then, Rama who speaks polite words as coolly as Brahma to Devendra, spoke to his beloved brother Lakshmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवाम्बुभिः ॥ १३ ॥
तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव ।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ १४ ॥

अगस्त्यं कौशिकं चैव तावुभौ ब्राह्मणोत्तमौ ।
अर्चयाहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यमिवामम्बुभिः ॥ तर्पयस्व महाबाहो गोसहस्रेण राघव ।
सुवर्णरजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥

अगस्त्यम् कौशिकम् चैव ताव् उभौ ब्राह्मण उत्तमौ । अर्चय आहूय सौमित्रे रत्नैः सस्यम् इव अम्बुभिः ॥ २-३२-१३ तर्पयस्व महाबाहो गोसहसरैश्च मानद । सुवर्णै रजतैश्चैव मणिभिश्च महाधनैः ॥ २-३२-१४

‘सुमित्रानन्दन! अगस्त्य और विश्वामित्र दोनों उत्तम ब्राह्मणोंको बुलाकर रत्नोंद्वारा उनकी पूजा करो । महाबाहु रघुनन्दन! जैसे मेघ जलकी वर्षाद्वारा खेतीको तृप्त करता है, उसी प्रकार तुम उन्हें सहस्रों गौओं, सुवर्णमुद्राओं, रजतद्रव्यों और बहुमूल्य मणियोंद्वारा संतुष्ट करो ॥ १३-१४ ॥

सुमित्रानन्दन! अगस्त्य मत्तु विश्वामित्र इवरिब्बरु उत्तम ब्राह्मणरन्नु करॆसि रत्नगळिन्द अवरन्नु पूजिसु. महाबाहु रघुनन्दन! मोडगळु मळॆयिन्द हॊलवन्नु तृप्तिपडिसुवन्तॆये नीनु अवरिगॆ साविरारु गोवुगळन्नु, स्वर्णमुद्रॆगळन्नु, बॆळ्ळिनाण्यगळन्नु, अमूल्यवाद मणिगळिन्दलू सन्तुष्टगॊळिसु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13. saumitre = Oh; Lakshmana! aahuuya = call; tau = those; ubhau = two; brahmaNottamau = excellent brahmanas; agastyam = Agastya; kaushikam chaiva = and Kausika; archaya = worship; ratinaiH = with; ratnaiH = valuable gifts; amububhiH iva = as water; sasyam = to a crop of corn.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Call those two excellent brahmanas Agastya and Kausika and worship them with valuable gifts as water is poured to a crop of corn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. maanada = Oh Lakshmana; the honour-giver; mahaabaaho = with great arms! tarpayasva = satiate them; tarpayasva = with thousands of cows; suvarnaiH = with gold; rajataishchaiva = and silver; maNibhishcha = and gems; mahaadhanaiH = and gems; mahaadhanaiH = of great value.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana the honour-giver, with great arms! Satiate them with thousands of cows, gold, silver and with gems of great value.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्यां च य आशीर्भिर्भक्तः पर्युपतिष्ठति ।
आचार्यस्तैत्तिरीयाणामभिरूपश्च वेदवित् ॥ १५ ॥
तस्य यानं च दासीश्च सौमित्रे सम्प्रदापय ।
कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः ॥ १६ ॥

कौसल्याम् च याअशीर्भिर् भक्तः पर्युपतिष्ठति । आचार्यः तैत्तिरीयाणाम् अभिरूपः च वेदवित् ॥ २-३२-१५ तस्य यानम् च दासीः च सौमित्रे सम्प्रदापय । कौशेयानि च वस्त्राणि यावत् तुष्यति स द्विजः ॥ २-३२-१६

‘लक्ष्मण! यजुर्वेदीय तैत्तिरीय शाखाका अध्ययन करनेवाले ब्राह्मणोंके जो आचार्य और सम्पूर्ण वेदोंके विद्वान् हैं, साथ ही जिनमें दानप्राप्तिकी योग्यता है तथा जो माता कौसल्याके प्रति भक्तिभाव रखकर प्रतिदिन उनके पास आकर उन्हें आशीर्वाद प्रदान करते हैं, उनको सवारी, दास-दासी, रेशमी वस्त्र और जितने धनसे वे ब्राह्मणदेवता संतुष्ट हों, उतना धन खजानेसे दिलवाओ ॥ १५-१६ ॥

लक्ष्मण! यजुर्वेदिय तैत्तिरीय शाखॆयन्नु अध्ययन माडिरुव आचार्य मत्तु सम्पूर्ण वेद विद्वांसराद ब्राह्मणरन्नु, दानपडॆयलु योग्यराद ब्राह्मणरन्नु, तायि कौसल्यॆय कुरितु भक्तिभाव विरिसि प्रतिदिन आकॆय बळिगॆ होगि आशीर्वादगळन्नु कॊडुत्तिरुववरन्नु करॆसि अवरिगॆ वाहन, दास-दासियरन्नु, रेश्मॆवस्त्रगळन्नु, अवरिगॆ तृप्तियागुवष्टु धनवन्नु भण्डारदिन्द कॊडिसु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15;16. saumitre = Oh; lakshmana! yaH = which brahmana; taithiriiyaNaam = studying Taittiriya ( a schoolf yajurveda); aachaaryaH = a preceptor; abhiruupashcha = a man of conformity; vedavit = a knower of Vedas; paryupatishhTati = seving; kausalyaam = Kausalya; bhaktaH = with his blessing; tasya = to him; sampradaapaya = in duly gifted; yaanamcha = conveyance; daasiishcha = servant-maids; kaushayaani vastraaNicha = silken clothes; yaavat = till; saH dvijaH = that brahmana; tushhyati = gets satisfied.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Which brahman is studying Taittiriya(a school of yajurveda), a preceptor, a man of conformity; a knower of Vedas, serving Kausalya with his devotion and blessing, to him see that he is duly gifted conveyance, servant maids and silken clothing till he gets satisfied.”

टिप्पनी

comment: Taittiriya was first taught by sage Vaisampayana to 27 pupils, among whom was Yagnavalkya, Subsequently Vaisampayana being offended with Yaganavalkya, made him disgorge the Veda committed to him which he did in a tangible form; whereupon the older disciples of Vaisampayana being commanded to pick it up, took in the form of patridges, and swallowed the soiled texts, hence named black(called Krishna Yajurveda) the other name of Taittiriya referring to the partridges Yagnavalkya then received from the Sun a new or white version of the yajurveda (called Shukla Yajurveda)

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूतश्चित्ररथश्चार्यः सचिवः सुचिरोषितः ।
तोषयैनं महार्हैश्च रत्नैर्वस्त्रैर्धनैस्तथा ॥ १७ ॥
पशुकाभिश्च सर्वाभिर्गवां दशशतेन च ।

सूतः चित्र रथः च आर्यः सचिवः सुचिर उषितः । तोषय एनम् महा अर्हैः च रत्नैः वस्त्रैः धनैअः तथा ॥ २-३२-१७ पशुकाभिकछ सर्वाभिर्गवाम् दशशतेन च ।

‘चित्ररथ नामक सूत श्रेष्ठ सचिव भी हैं । वे सुदीर्घकालसे यहीं राजकुलकी सेवामें रहते हैं । इनको भी तुम बहुमूल्य रत्न, वस्त्र और धन देकर संतुष्ट करो । साथ ही, इन्हें उत्तम श्रेणीके अज आदि सभी पशु और एक सहस्र गौएँ अर्पित करके पूर्ण संतोष प्रदान करो ॥ १७ १/२ ॥

सूतश्रेष्ठ चित्ररथ ऎम्ब सचिवनिद्दानॆ. अवनु दीर्घकालदिन्द इदे राजकुलद सेवॆयल्लि इद्दानॆ. अवनिगू नीनु अमूल्य रत्न, वस्त्र, धनवन्नु कॊट्टु सन्तुष्टगॊळिसु. जॊतॆगॆ अवनिगॆ उत्तम जातिय आडु मॊदलाद पशुगळन्नू, ऒन्दु साविर हसुगळन्नू अर्पिसि सन्तोषगॊळिसु.॥17½॥

पदच्छेदः

17. suutaH = the charioteer; chitrarathaH = called Chitraratha; aarya sachivaH = the companion of our venerable father; suchiroshhitaH = was of very long standing; enam = to him; toshhaya = gratify; ratnaishcha = with valuable gifts; mahaarhai evaH = of great worth; vastraiH = with clothes; tathaa = and; dhanaiH = with money; sarvaabhiH = with all; pashukaabhiH cha = small animals; dashashatena = and with thousands; gavaam = of cows.

अनुवादः

“The charioteer called Chitraratha the companion of our venerable father was of very long standing. Gratify him with valuable gifts of great worth, with clothes, with money, with all types of small animals and with thousands of cows.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ १८ ॥
नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत् कुर्वन्ति किञ्चन ।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापि सम्मताः ॥ १९ ॥
तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय ।
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ॥ २० ॥

ये चेमे कठकालापा बहवो दण्डमाणवाः ॥ नित्यस्वाद्यायशीलत्वान्नान्यत् कुर्वन्ति किञ्चन ।
अलसाः स्वादुकामाश्च महतां चापिसम्मताः ॥ तेषामशीतियानानि रत्नपूर्णानि दापय
शालिवाहसहस्रं च द्वे शते भद्रकांस्तथा ॥

ये चेमे कथकालापा बहवो दण्डमाणवाः । २-३२-१८ नित्यस्वाध्यायशीलत्वान्नान्यत्कुर्वन्ति किंचन । २-३२-१९ शालि वाह सहस्रम् च द्वे शते भद्रकांस् तथा ।

‘मुझसे सम्बन्ध रखनेवाले जो कठशाखा और कलाप-शाखाके अध्येता बहुत-से दण्डधारी ब्रह्मचारी हैं, वे सदा स्वाध्यायमें ही संलग्न रहनेके कारण दूसरा कोई कार्य नहीं कर पाते । भिक्षा माँगनेमें आलसी हैं, परंतु स्वादिष्ट अन्न खानेकी इच्छा रखते हैं । महान् पुरुष भी उनका सम्मान करते हैं । उनके लिये रत्नोंके बोझसे लदे हुए अस्सी ऊँट, अगहनी चावलका भार ढोनेवाले एक सहस्र बैल तथा भद्रक नामक धान्यविशेष (चने, मूँग आदि) का भार लिये हुए दो सौ बैल और दिलवाओ ॥

नन्नॊन्दिगॆ सम्बन्धविरिसिकॊण्ड कठशाखॆ मत्तु कलाप शाखॆयन्नु अध्ययन माडुव अनेक दण्डधारी ब्रह्मचारिगळु सदा अध्ययनदल्ले मुळुगिद्द कारण बेरॆ याव कॆलसवन्नू माडुवुदिल्ल. भिक्षॆ ऎत्तलू अलसिगळागिद्दरू रुचिकरवाद अन्न उण्णलु बयसुत्तारॆ. महापुरुषरू अवरन्नु सम्मानिसुत्तारॆ. अवरिगू रत्नगळन्नु हेरिद ऎम्भत्तु ऒण्टॆगळन्नु, अक्किमूटॆगळन्नु हॊत्त ऒन्दु साविर ऎत्तुगळन्नु, कडलॆ, हॆसरु मुन्ताद धान्यविशेषगळिन्द तुम्बिद इन्नूरु बण्डिगळन्नु कॊडिसु.॥18-20॥

पदच्छेदः

18;19;20. ye = which; bahavaH = many; daNda maaNavaaH = religious students carrying stuffs; kaThakaalaapaaH = of katha and kalaapa branches; of Yajurveda; nitya svaadhyaaya shiilatvaat = having the habit of regularly studying the sacred scriptures; ime = these students; na kurvanti = do not perform; knehana = any; anyat = other ansterity; alasaaH = are inactive(in the sense they do not move out for alms) svaadukaamaashcha = and crave for sweets; sammataaH = highly honoured; mahataamcha api = even by noble man; teshhaam = to them; daapaya = cause them to be given; ashiitiyaanaani = eighty carts; ratnaapuurNaami = loaded with jewels; shaalivaahaa sahasramcha = a thousand bullock carrying loads of rice; dveshate = two hundred; bhadrakaan = bullocks used for cultivation; upaakuru = give; gosaharam = a thousand cows; vyanjanaartham = for use in nourishment; saumitre = Oh; Lakshman!.

अनुवादः

Here are many religious students carrying staffs, belonging to katha and kalaapa branches of Yajurveda, who being always engaged in studying the sacred scriptures, do not perform any other austerities but are highly honoured by even noble men, are inactive( in the sense, they do not move out for alms) and crave for sweets. Cause them to be given eighty carts loaded with jewels, a thousand bullocks carrying loads of rice and two hundred bullocks used for cultivation. Give a thousand cows for use in their nourishment, Oh Lakshmana!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यञ्जनार्थं च सौमित्रे गोसहस्रमुपाकुरु ।
मेखलीनां महासङ्घः कौसल्यां समुपस्थितः ।
तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं सम्प्रदापय ॥ २१ ॥

मेखलीनाम् महासघः कौसल्याम् समुपस्थितः । तेषाम् सहस्रम् सौमित्रे प्रत्येकम् सम्प्रदापय ॥ २-३२-२१ व्यन्जन अर्थम् च सौमित्रे गो सहस्रम् उपाकुरु ।

‘सुमित्राकुमार! उपर्युक्त वस्तुओंके सिवा उनके लिये दही, घी आदि व्यञ्जनके निमित्त एक सहस्र गौएँ भी हँकवा दो । माता कौसल्याके पास मेखलाधारी ब्रह्मचारियोंका बहुत बड़ा समुदाय आया है । उनमेंसे प्रत्येकको एक-एक हजार स्वर्णमुद्राएँ दिलवा दो ॥ २१ ॥

सुमित्राकुमार! मेलॆ हेळिद वस्तुगळल्लदॆ अवरिगॆ मॊसरु, तुप्प मॊदलाद व्यञ्जनगळ निमित्त ऒन्दु साविर आकळुगळन्नु कळिसिकॊडु. तायि कौसल्यॆयु मेखलाधारि बहळ दॊड्ड ब्रह्मचारी समुदायवन्नु पोषिसुत्तिरुवळु. अवरल्लि प्रतियॊब्बनिगू ऒन्दॊन्दु साविर स्वर्णमुद्रॆगळन्नु कॊडिसु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saumitre = Oh; Lakshmana! mahasaughaH = a loarge group; makhaliinaam = of celivates wearing fillets; samupashritaH = stand near; kausalyaam = kausalya; teshaam = to them; sampradaapaya = cause to be given; sahasram = a thousand cows; pratyekam = to each person.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! Many celebates wearing fillets stand near Kausalya, cause them to be given a thousand cows each.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम् ।
तथा द्विजातींस्तान् सर्वाल्ँलक्ष्मणार्चय सर्वशः ॥ २२ ॥

अम्बा यथा नो नन्देच्च कौसल्या मम दक्षिणाम् ।
तथा द्विजातींस्तान् सर्वान्ल्लक्ष्मणार्चय सर्वशः ॥

अम्बा यथा च सा नन्देत्कौसल्या मम दक्षिणाम् । तथा द्विजातीम् स्तान्सर्वान् लक्ष्मणार्च ॥ २-३२-२२

‘लक्ष्मण! उन समस्त ब्रह्मचारी ब्राह्मणोंको मेरे द्वारा दिलायी हुई दक्षिणा देखकर जिस प्रकार मेरी माता कौसल्या आनन्दित हो उठे, उसी प्रकार तुम उन सबकी सब प्रकारसे पूजा करो’ ॥ २२ ॥

लक्ष्मण! आ ऎल्ल ब्रह्मचारी ब्राह्मणरिगॆ नावु कॊट्ट दक्षिणॆयिन्द नन्न तायि कौसल्यॆयु सन्तोष पडुवन्तॆ अवरॆल्लरन्नु ऎल्ल रीतियिन्द पूजिसु.॥22॥

पदच्छेदः

22. lakshmana = OH; Lakshmana! yathaa = how; ambaa = my mother; saa kausalyaa = that Kausalya; nandet = will feel happy; mama dakshhiNaam = to my gift; tathaa = in that manner; archaya = honour; sarvashaH = in all ways; sarvaan = all; taan = those; dvijaatiin = brahmanas.

अनुवादः

“Honour all those brahmanas in every way, so that my mother Kausalya will feel happy to see my gifts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पुरुषशार्दूलस्तद् धनं लक्ष्मणः स्वयम् ।
यथोक्तं ब्राह्मणेन्द्राणामददाद् धनदो यथा ॥ २३ ॥

ततः स पुरुष व्याघ्रः तत् धनम् लक्ष्मणः स्वयम् । यथा उक्तम् ब्राह्मण इन्द्राणाम् अददात् धनदो यथा ॥ २-३२-२३

इस प्रकार आज्ञा प्राप्त होनेपर पुरुषसिंह लक्ष्मणने स्वयं ही कुबेरकी भाँति श्रीरामके कथनानुसार उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको उस धनका दान किया ॥ २३ ॥

ई रीति अप्पणॆ पडॆदु पुरुषसिंह लक्ष्मणनु स्वतः कुबेरनन्तॆ श्रीरामनु हेळिदन्तॆ आ श्रेष्ठब्राह्मणरिगॆ हेरळवागि धनवन्नु दान माडिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; saH lakshhmaNaH = that Lakshman; purushha vyaaghraH = the tiger among men; svayam = himself; adadaat = gave; dhanado yathaa = like Kubera; braahmaNendraaNaam = to the best of brahmanas; tat dhanam = that wealth; yathoktam = as instructed.

अनुवादः

Then, Lakshmana the tiger among men himself gave that wealth, like Kubera, to the best of brahmanas as instructed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाब्रवीद् बाष्पगलांस्तिष्ठतश्चोपजीविनः ।
स प्रदाय बहुद्रव्यमेकैकस्योपजीवनम् ॥ २४ ॥
लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहं च यदिदं मम ।
अशून्यं कार्यमेकैकं यावदागमनं मम ॥ २५ ॥

अथ अब्रवीद् बाष्प कलांस् तिष्ठतः च उपजीविनः । सम्प्रदाय बहु द्रव्यम् एकैकस्य उपजीविनः ॥ २-३२-२४ लक्ष्मणस्य च यद् वेश्म गृहम् च यद् इदम् मम । अशून्यम् कार्यम् एकैकम् यावद् आगमनम् मम ॥ २-३२-२५

इसके बाद वहाँ खड़े हुए अपने आश्रित सेवकोंको जिनका गला आँसुओंसे रुँधा हुआ था, बुलाकर श्रीरामने उनमेंसे एक-एकको चौदह वर्षोंतक जीविका चलानेयोग्य बहुत-सा द्रव्य प्रदान किया और उन सबसे कहा—‘जबतक मैं वनसे लौटकर न आऊँ, तबतक तुमलोग लक्ष्मणके और मेरे इस घरको कभी सूना न करना—छोड़कर अन्यत्र न जाना’ ॥ २४-२५ ॥

अनन्तर अल्लि निन्तिरुव दुःखदिन्द गण्टलु कट्टिहोगिद्द तम्म आश्रित सेवकरन्नु करॆदु श्रीरामनु अवरल्लि ऒब्बॊब्बरिगॆ हदिनाल्कुवर्ष जीवन निर्वहणॆगॆ साकागुवष्टु हेरळवागि धनवन्नु कॊट्टु, अवरल्लि हेळिदनु - ‘नानु काडिनिन्द बरुव तनक नीवु लक्ष्मणन मत्तु नन्न भवनवन्नु बिट्टु ऎल्लिगू होगबारदु’ अन्दरॆ बरिदागिसबारदु.॥24-25॥

पदच्छेदः

24. atha = then; sampradaaya = after giving; bahu = abundant; dravyam = wealth; ekaikasya = to each one of; upajiivinaH = the dependents; tishhTataH = standing; bhaashhpagaLan = with tears in their throat; abraviit = spoke(as follows)

अनुवादः

Rama, after giving abundant wealth to each one of the dependents, standing there with tears in their throats, spoke to them as follows;

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

25. mama yaavadaagamanam = till my return; ashuunyam kaaryam = not to be made empty; yat = in; lakshmaNasya = Lakshma’s veshma = house; yat = in; idam = this; mama = my; gR^ihamcha = house; ekaikam = one by one.

अनुवादः

“Till my return, the house belonging to Lakshmana and also this house which is occupied by me, should be guarded by each one of you, by turn.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा दुःखितं सर्वं जनं तमुपजीविनम् ।
उवाचेदं धनाध्यक्षं धनमानीयतां मम ॥ २६ ॥

इति उक्त्वा दुह्खितम् सर्वम् जनम् तम् उपजीविनम् । उवाच इदम् धन ध्यक्षम् धनम् आनीयताम् इति ॥ २-३२-२६

वे सब सेवक श्रीरामके वनगमनसे बहुत दुःखी थे । उनसे उपर्युक्त बात कहकर श्रीराम अपने धनाध्यक्ष (खजांची) से बोले—‘खजानेमें मेरा जितना धन है, वह सब ले आओ’ ॥ २६ ॥

आ ऎल्ल सेवकरु श्रीरामन वनगमनदिन्द बहळ दुःखितरागिद्दरु. अवरिगॆ सान्त्वनहेळि श्रीरामनु तन्न धनाध्यक्ष (खजाञ्चि)नल्लि - ‘भण्डारदल्लि इरुव नन्न ऎल्ल धनवन्नु इवरिगॆ कॊट्टुबिडु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. iti uktvaa = having thus spoke; tam janam = to those people; sarvam = all; upajiivanam = dependent on him; duHkhitam = distressed as they were; uvaacha = he spoke; dhanaakshhyam = to treasurer; idam = these words; iti = thus; aamiiyataam dhanam = “Let my wealth be brought.”

अनुवादः

Having thus ordered those servants distressed as they were, he instructed his treasurer as follows: “Let my wealth be brought(here).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्य धनमाजह्रुः सर्व एवोपजीविनः ।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥ २७ ॥

ततोऽस्य धनमाजह्नुः सर्व एवोपजीविनः ।
स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥

ततः अस्य धनम् आजह्रुः सर्वम् एव उपजीविनः । स राशिः सुमहांस्तत्र दर्शनीयो ह्यदृश्यत ॥ २-३२-२७

यह सुनकर सभी सेवक उनका धन ढो-ढोकर ले आने लगे । वहाँ उस धनकी बहुत बड़ी राशि एकत्र हुई दिखायी देने लगी, जो देखने ही योग्य थी ॥ २७ ॥

इदन्नु केळि ऎल्ल सेवकरु धनवन्नु हॊत्तुकॊण्डु होगतॊडगिदरु. अल्लि आ धनद बहळ दॊड्ड राशिये कण्डुबन्तु, अदन्नु नोडलु योग्यवागित्तु.॥27॥

पदच्छेदः

27. tataH = theeafter; upajiivanaH = the servants; aajahruH = brought; sarvameva = all; dhanam = the wealth; asya = of rama; saH raashiH = that heap of wealth; sumahaan = which was very large; aadR^ishyata = appeared; darshaniiyaH = good-looking; tatra = there.

अनुवादः

Thereafter, the servants brought all the wealth of Rama. That very large heap of wealth there appeared good-looking.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद् धनं सहलक्ष्मणः ।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापयत् ॥ २८ ॥

ततः स पुरुषव्याघ्रस्तद्धनं सहलक्ष्मणः ।
द्विजेभ्यो बालवृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो ह्यदापवत् ॥

ततः स पुरुष व्याघ्रः तत् धनम् सह लक्ष्मणः । द्विजेभ्यो बाल वृद्धेभ्यः कृपणेभ्यो अभ्यदापयत् ॥ २-३२-२८

तब लक्ष्मणसहित पुरुषसिंह श्रीरामने बालक और बूढ़े ब्राह्मणों तथा दीन-दुःखियोंको वह सारा धन बँटवा दिया ॥ २८ ॥

आग लक्ष्मण सहित पुरुषसिंह श्रीरामनु बालकरु मत्तु वृद्धब्राह्मणरिगॆ हागू दीन-दुःखितरिगॆ आ ऎल्ल धनवन्नु हञ्चिबिट्टनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. tataH = then; saH = that Rama; purushhavyaaghraH = the tiger among men; sahalakshhmaNaH = along with Lakshmana; aadaapayat = caused to be given; tata dhanam = that wealth; dvijabhyaH = brahmanas; baalavR^iddhabhyaH = to children and the old aged; kR^i paNabhyaH = and to the pitiable.

अनुवादः

Rama, the tiger among men, along with Lakshmana then caused that wealth to be distributed among the brahmanas, the children, the old-aged and the pitiable.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गली ॥ २९ ॥

तत्रासीत् पिङ्गलो गार्ग्यस्त्रिजटो नाम वै द्विजः ।
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं फालकुद्दाललाङ्गुली ॥

तत्र आसीत् पिन्गलो गार्ग्यः त्रिजटः नाम वै द्विजः । क्षतवृत्तिर्वने नित्यम् फालकुद्दाललाङ्गली ॥ २-३२-२९

उन दिनों वहाँ अयोध्याके आस-पास वनमें त्रिजट नामवाले एक गर्गगोत्रीय ब्राह्मण रहते थे । उनके पास जीविकाका कोई साधन नहीं था, इसलिये उपवास आदिके कारण उनके शरीरका रंग पीला पड़ गया था । वे सदा फाल, कुदाल और हल लिये वनमें फल-मूलकी तलाशमें घूमा करते थे ॥ २९ ॥

आ दिनगळल्लि अयोध्यॆय समीपद वनदल्लि त्रिजट ऎम्ब गर्गगोत्रीय ब्राह्मणनु इरुत्तिद्दनु. अवन बळि जीवन निर्वाहद याव साधनवू इरलिल्ल. इदक्कागि उपवासादिगळिन्द अवनु बिळिचिकॊण्डिद्दनु. अवनु सदा गुद्दलि, नेगिलु हिडिदुकॊण्डु काडिनल्लि फल-मूलद शोधदल्लि अलॆयुत्तिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. tatra = there; aasiit = remained; dvijaH = a brahmana; trijaTonaama = by name Trijata; gaargyaH = who was born in garga community; piNgaLaH = reddish-born in color; kshata vR^iHiH = with an occupation of digging the soil; vane = in the forest; nityam = always; phaala kuNdaalalaaNgalii = having an axe; a spade and a plough.

अनुवादः

“There lived a brahmana by name Trijata who was born in garga community and was reddish born in colour. He used to make his living in the forest by digging the soil, always carrying an axe, a spade and a plough.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वृद्धं तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् ।
अब्रवीद् ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ता हि देवता ॥ ३० ॥
अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि ॥ ३१ ॥

तं वृद्धं तरुणी बार्या बालानादाय दारकान् ।
अब्रवीद्ब्राह्मणं वाक्यं स्त्रीणां भर्ताहिदेवता ॥ अपास्य फालं कुद्दालं कुरुष्व वचनं मम ।
रामं दर्शय धर्मज्ञं यदि किञ्चिदवाप्स्यसि ॥

तम् वृद्धम् तरुणी भार्या बालानादाय दारकान् । अब्रवीद्बाह्मणम् वाक्यम् दारिद्र्येणाभिपीडिता ॥ २-३२-३० अपास्य फालम् कुद्दालम् कुरुष्व वचनम् ममम् । रामम् दर्शय धर्मज्ज़्नम् यदि किंचिदवाप्स्यसि ॥ २-३२-३१

वे स्वयं तो बूढ़े हो चले थे, परंतु उनकी पत्नी अभी तरुणी थी । उसने छोटे बच्चोंको लेकर ब्राह्मणदेवतासे यह बात कही—‘प्राणनाथ! (यद्यपि) स्त्रियोंके लिये पति ही देवता है, (अतः मुझे आपको आदेश देनेका कोई अधिकार नहीं है, तथापि मैं आपकी भक्त हूँ; इसलिये विनयपूर्वक यह अनुरोध करती हूँ कि—) आप यह फाल और कुदाल फेंककर मेरा कहना कीजिये । धर्मज्ञ श्रीरामचन्द्रजीसे मिलिये । यदि आप ऐसा करें तो वहाँ अवश्य कुछ पा जायँगे’ ॥ ३०-३१ ॥

अवनु मुदुकनागिद्द, आदरॆ अवन पत्नी इन्नू तरुणियागिद्दळु. आकॆयु पुट्ट मगुवन्नॆत्तिकॊण्डु गण्डनल्लि - प्राणनाथ! स्त्रीयरिगॆ पतिये देवतॆयागिदॆ. (आद्दरिन्द निमगॆ आदेशिसुव अधिकार ननगिल्ल. आदरू नानु निम्म भक्तळागिरुवॆनु. अदक्कागि विनयपूर्वक तम्मल्लि बेडिकॊळ्ळुवॆ) नीवु ई गुद्दलि, नॊग ऎसॆदुबिट्टु धर्मज्ञनाद श्रीरामनन्नु भॆट्टियागि. नीवु हीगॆ माडिदरॆ अल्लि अवश्यवागि एनादरू सिगबहुदु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30. bhaaryaa = his wife; taruNii = who was young; abhipiiDitaa = afflicted; daaridryeNa = with poverty; aadaaya = taking; baalaan = small; daarakaan = children; abraviit = spoke; tam braahmaNam = to that brahmana; VR^iddham = who was aged.

अनुवादः

His young wife, having been afflicted with poverty, taking her small children with her, spoke to that aged brahmana as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. aapaasya = throw away; phaalam = the axe; kuddaalam = and the spade; kurushhva = carry out; mama = my; vachanam = word; darshaya = seek for presence of raamama = Rama; dharmajJNam = who knows dis duty; avaapasyasi yadi = if you can get; kimchit = a little.

अनुवादः

“Throw away the axe and the spade. Carry out my word. Seek for the presence of Rama who knows his duty and see if you get at least something.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स भार्याया वचः श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् ।
स प्रातिष्ठत पन्थानं यत्र रामनिवेशनम् ॥ ३२ ॥

स भार्यावचनम् श्रुत्वा शाटीमाच्छाद्य दुश्छदाम् । स प्रतिष्ठत पन्थानम् यत्र रामनिवेशनम् ॥ २-३२-३२

पत्नीकी बात सुनकर ब्राह्मण एक फटी धोती, जिससे मुश्किलसे शरीर ढक पाता था, पहनकर उस मार्गपर चल दिये, जहाँ श्रीरामचन्द्रजीका महल था ॥ ३२ ॥

पत्निय मातन्नु केळि ब्राह्मणनु हरिद पञ्चॆ उट्टु, कष्टदिन्द शरीरवन्नु मुच्चिकॊण्डनु. अवनु श्रीरामचन्द्रन भवनविरुव दारियन्नु हिडिदनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH = He; shrutvaa = listed to; bharyaa vachanam = his wife’s words; aachchhaadya = wrapped; shatiim = a strip of cloth; duHshchhadaam = that could hardly cover his body; praatishhThata = set out; panthaanam = towards the track; yatra = wherein(lies) raama niveshanam = Rama’s palace.

अनुवादः

He heard the request of his wife, wrapped a strip of cloth that could hardly cover his body and set out towards the track wherein lies Rama’s palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

भृग्वङ्गिरःसमं दीप्त्या त्रिजटं जनसंसदि ।
आपञ्चमायाः कक्ष्याया नैतं कश्चिदवारयत् ॥ ३३ ॥

भृग्वङ्गिरसमम् दीप्त्या त्रिजटम् जनसंसदि । आ पन्चमायाः कक्ष्याया न एनम् कश्चित् अवारयत् ॥ २-३२-३३

भृगु और अङ्गिराके समान तेजस्वी त्रिजट, जनसमुदायके बीचसे होकर श्रीराम-भवनकी पाँचवीं ड्यौढ़ीतक चले गये, परंतु उनके लिये किसीने रोक-टोक नहीं की ॥ ३३ ॥

भृगु मत्तु अङ्गिरस्सुनन्तॆ तेजस्वी त्रिजटनु जनसमुदायद नडुवॆ नुसुळि श्रीरामभवनद ऐदनॆय हजारक्कॆ होदनु. आदरॆ अवनन्नु यारू तडॆयलिल्ल.॥33॥

पदच्छेदः

33. evam = this; trijaTam = Trijata; bhR^igvaNgirasamam = who was equal to sages of Bhrign and Angrira; diiptyaa = by splendour; jana sanasadi = in a society of men; na avaarayat = could not be obstructd; kashchit = by any one; aa paNchamaayaaH kakashhyaayaaH = upto the fifth gate.

अनुवादः

Up to the fifth gate, none in that society of men could obstruct this Trijata, who was equal in spiritual splendour with the sages Bhrigu and Angira.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राममासाद्य तदा त्रिजटो वाक्यमब्रवीत् ।
निर्धनो बहुपुत्रोऽस्मि राजपुत्र महाबल ॥ ३४ ॥
क्षतवृत्तिर्वने नित्यं प्रत्यवेक्षस्व मामिति ।

स राज पुत्रम् आसाद्य त्रिजटः वाक्यम् अब्रवीत् । निर्धनो बहु पुत्रः अस्मि राज पुत्र महा यशः । क्षतवृत्तिर्वने नित्यम् प्रत्यवेक्षस्व मामिति ॥ २-३२-३४

उस समय श्रीरामके पास पहुँचकर त्रिजटने कहा—‘महाबली राजकुमार! मैं निर्धन हूँ, मेरे बहुत-से पुत्र हैं, जीविका नष्ट हो जानेसे सदा वनमें ही रहता हूँ, आप मुझपर कृपादृष्टि कीजिये’ ॥ ३४ १/२ ॥

आग श्रीरामन बळिगॆ होगि त्रिजटनु हेळिदनु - महाबलि राजकुमारा! नानु निर्धननागिद्देनॆ, ननगॆ अनेक मक्कळिद्दारॆ. जीवन निर्वाह कष्टवाद्दरिन्द सदा काडिनल्ले इरुत्तेनॆ. नीनु नन्न मेलॆ कृपादृष्टि बीरु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. saH trijaTaH = that Tijata; aasaadya = having approached; raajaputram = the prince Rama; abraviit = spoke; vaakyam = (these) words; mahaayashaH = “Oh; the most famous raajaputra = prince; nirdhanaH = I am poor; bahuputraH = having many children; asmi = I am; nityam = always; vane = in the forest; kshhata vR^ittiH = with digging the soil as an occupation; pratyavekshhasva = look; maam = to me; iti = as you know.

अनुवादः

That Trijata having approached the prince Rama, spoke the following words: “Oh, the most illustrious prince! I am a destitute, having many children in my family. I always dwell in the forest, with an occupation of digging the soil. Look to me, as you know.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् ॥ ३५ ॥
गवां सहस्रमप्येकं न च विश्राणितं मया ।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसे ॥ ३६ ॥

तमुवाचततो रामः परिहाससमन्वितम् ॥ गवां सहस्रमप्येकं नच विश्राणितं मया ।
परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्स्यसॆ ॥

तमुवाच ततो रामः परिहाससमन्वितम् । गवाम् सहस्रमप्येकम् न च विश्राणितम् मया । परिक्षिपसि दण्डेन यावत्तावदवाप्य्ससि ॥ २-३२-३५ स शाटीम् त्वरितः कट्याम् सम्ब्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् । आविद्ध्य दण्डम् चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगितः ॥ २-३२-३६

तब श्रीरामने विनोदपूर्वक कहा—

‘ब्रह्मन्! मेरे पास असंख्य गौएँ हैं, इनमेंसे एक सहस्रका भी मैंने अभीतक किसीको दान नहीं किया है । आप अपना डंडा जितनी दूर फेंक सकेंगे, वहाँतककी सारी गौएँ आपको मिल जायँगी’ ॥ ३६ ॥

आग श्रीरामनु विनोददिन्द हेळिदनु - ब्राह्मण! नन्न बळि असङ्ख्य गोवुगळिवॆ. इवुगळल्लि ऒन्दु साविरवन्नु नानु यारिगू इष्टरवरॆगॆ दान माडलिल्ल. नीवु निम्म दण्डवन्नु ऎष्टु दूर ऎसॆयबल्लिरो अल्लियवरॆगिन ऎल्ल गोवुगळु निम्मदागुववु.॥35-36॥

पदच्छेदः

35. tataH = thereupon; raamaH = Rama; uvaacha = replied; parihaasa samanvitam = jestingly; tam = to him ( as follows:) mayaa = by me; ekam gavaam sahasramapi = even one thousand of cows; na cha vishraaNitam = were not given away; avaapsyasi = you will get; yaavat = as many(cows) taavat = to such an extent; parikshhipasi = as you will throw; daNDena = by the staff.

अनुवादः

Thereupon, Rama replied jestingly to him as follows: " By me, even one thousand cows were not given away so far. You will get as many cows to such an extent as you will throw this staff.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. saH = He; sambhraantaH = having been excited; tvaritam = hurrily; parivesTya = winding round; taam shatiim = that cloth; katyaam = to his waist; aaviddhya = twirling; vegitaH = swiftly; daNDam = the staff; sarvapraaNena = with all his strength; chikshhepa = threw(it)

अनुवादः

Winding his loin cloth round his waist hurrily and twirling his staff, he swiftly threw it with all his strength, excited as he was.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स शाटीं परितः कट्यां सम्भ्रान्तः परिवेष्ट्य ताम् ।
आविध्य दण्डं चिक्षेप सर्वप्राणेन वेगतः ॥ ३७ ॥

स तीर्त्वा सरयूपारम् दण्डस्तस्य कराच्च्युतः । गोव्रजे बहुसाहास्रे पपातोक्षणसन्निधौ ॥ २-३२-३७

यह सुनकर उन्होंने बड़ी तेजीके साथ धोतीके पल्लेको सब ओरसे कमरमें लपेट लिया और अपनी सारी शक्ति लगाकर डंडेको बड़े वेगसे घुमाकर फेंका ॥

इदन्नु केळि अवनु लगुबगॆयिन्द पञ्चॆयन्नु सॊण्टक्कॆ गट्टियागि कट्टि, तन्न ऎल्ल बलवन्नु हाकि दण्डवन्नु बीसि वेगवागि ऎसॆदनु.॥37॥

पदच्छेदः

37. saH = daNDaH = that staff; tasya = of his; chyutaH = flying away from; karaat = his hand; tiirtvaa = crossed; sarayuupaaram = the bank of Sarayu river; sapaata = and fell; ukshhaNa sannidhau = near a bull; govraje = in a flock of cows; bahusaahasre = numbering several thousands.

अनुवादः

Flying away from his hand and crossing across the Sarayu river, that staff fell close to a bull amidst a flock of cows numbering in several thousands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणसन्निधौ ॥ ३८ ॥

स तीर्त्वा सरयूपारं दण्डस्तस्य कराच्च्युतः ।
गोव्रजे बहुसाहस्रे पपातोक्षणससन्धौ ॥

तम् परिष्वज्य धर्मात्मा आतस्मात्सरयूतटात् । आनयामास ता गोपैस्त्रिजटायाश्रमम् प्रति ॥ २-३२-३८

ब्राह्मणके हाथसे छूटा हुआ वह डंडा सरयूके उस पार जाकर हजारों गौओंसे भरे हुए गोष्ठमें एक साँड़के पास गिरा ॥ ३८ ॥

ब्राह्मणनु ऎसॆदिरुव आ दण्डवु सरयु नदिय आचॆ दडदल्लिरुव साविरारु गोवुगळ हट्टियल्लि ऒन्दु गूळिय बळिगॆ होगि बित्तु.॥38॥

पदच्छेदः

38. dharmaatmaa = Rama; of virtuous mind; parishhvajya = embraced; tam = him; aanayaamaasa = having caused to be delivered; gopaiH = by cowherds; taaH = those cows; aasarayuu taTaat = extending upto Sarayu; aashramampati = to his hermitage; trijaTaaya = for Trijata.

अनुवादः

Embracing him, Rama of virtuous mind caused to be delivered to Trijata’s hermitage the cows up to that bank of Sarayu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं परिष्वज्य धर्मात्मा आ तस्मात् सरयूतटात् ।
आनयामास ता गावस्त्रिजटस्याश्रमं प्रति ॥ ३९ ॥

उवाच च ततो रामस्तम् गार्ग्यमभिसान्त्वयन् । मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययम् मम ॥ २-३२-३९

धर्मात्मा श्रीरामने त्रिजटको छातीसे लगा लिया और उस सरयूतटसे लेकर उस पार गिरे हुए डंडेके स्थानतक जितनी गौएँ थीं, उन सबको मँगवाकर त्रिजटके आश्रमपर भेज दिया ॥ ३९ ॥

धर्मात्मा रामनु त्रिजटनन्नु अप्पिकॊण्डु, सरयू तटदिन्द हिडिदु आचॆय दडदल्लि बिद्दिरुव दण्डद स्थानदवरॆगिन ऎल्ल गोवुगळन्नु त्रिजटन आश्रमक्कॆ कळिसि कॊट्टनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. tataH = thereupon; raamaH = Rama; abhisaantvayan = pacifyingly; uvacha = spoke; tam gaargyam = to that son of Garga(as follows:) nakaravyaH khalu = not fit for making; manyuH = expression of contempt; ayam = this; mama = my; parihaasaH = jest.

अनुवादः

Thereupon, Rama pacifyingly spoke to that son of Gargi as follows: “You need not express your contempt, for this was only a jest indulged in by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाच च तदा रामस्तं गार्ग्यमभिसान्त्वयन् ।
मन्युर्न खलु कर्तव्यः परिहासो ह्ययं मम ॥ ४० ॥

इदम् हि तेजस्तव यद्धुरत्ययम् । तदेव जिज्ञासितु मिच्छता मया । इमम् भवानर्थमभिप्रचोदितो । वृणीष्व किंचेदपरम् व्यवस्यति ॥ २-३२-४०

उस समय श्रीरामने गर्गवंशी त्रिजटको सान्त्वना देते हुए कहा—‘ब्रह्मन्! मैंने विनोदमें यह बात कही थी, आप इसके लिये बुरा न मानियेगा ॥ ४० ॥

आग श्रीरामन गर्गवंशी त्रिजटनन्नु सान्त्वनगॊळिसुत्ता हेळिदनु-विप्रोत्तमने! नानु विनोददिन्द ई मातु हेळिद्दॆ; नीवु बेसरपडबारदु.॥40॥

पदच्छेदः

40. yat = which; idam tejaH = this strength; tava = of you; duratyaayam = which is unfathomable; tat = that; ichchhataa iva = is only desired; mayaa by me; jijJNaasitum = to know; imam artham = for this sake; bhavaan = you; abhiprachoditaH = were instigated; vyavasyati chat = If you desire; kim = any; aparam = other thing; vR^iNiishhva = opt for (it).

अनुवादः

“I only desired to know your strength, which is unfathomable and hence this trial for you. If you desire any other thing, opt for it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं हि तेजस्तव यद् दुरत्ययं
तदेव जिज्ञासितुमिच्छता मया ।
इमं भवानर्थमभिप्रचोदितो
वृणीष्व किञ्चेदपरं व्यवस्यसि ॥ ४१ ॥

ब्रवीमि सत्येन न तेऽस्ति यन्त्रणा । धनम् हि यद्यन्मम विप्रकारणात् । भवत्सु सम्यक्र्पतिपादनेन त । न्मयार्जितम् प्रीतियश्स्करम् भवेत् ॥ २-३२-४१

‘आपका यह जो दुर्लङ्घ्य तेज है, इसीको जाननेकी इच्छासे मैंने आपको यह डंडा फेंकनेके लिये प्रेरितकिया था, यदि आप और कुछ चाहते हों तो माँगिये ॥ ४१ ॥

निम्म ई दुर्लङ्घ्य तेजवन्नु तिळियलिक्कागिये नानु निमगॆ दण्डवन्नु ऎसॆयलु प्रेरेपिसिद्दॆ. नीवु इन्नु एनादरू बेकिद्दरॆ बेडिकॊळ्ळिरि.॥41॥

पदच्छेदः

41. braviimi = I am telling; satyena = truth here; naasti = no; yantraNaa = limitation; te = for you; yadyat = whatever; mama = my; dhanam = riches; viprakaaraNaat hi = are indeed; intended for brahmanas; tat = that wealth; aarjitam = earned; mayaa = by me; pratipaadanena = if it is given; samyak = abundantly; bhavatsu = to you; bhavet = will become; priitiyashaskaram = given of joy and fame.

अनुवादः

" I am telling the truth here. There is no limitation for you. Whatever riches belonging to me, are indeed for brahmanas. If the wealth earned by me is given abundantly to you, it will bring in joy and fame."

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणा
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन
मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत् ॥ ४२ ॥

ब्रवीमि सत्येन न ते स्म यन्त्रणां
धनं हि यद्यन्मम विप्रकारणात् ।
भवत्सु सम्यक्प्रतिपादनेन
मयार्जितं चैव यशस्करं भवेत् ॥

तत स्सभार्य स्त्रिजटो महामुनि । र्गवामनीकम् प्रतिगृह्य मोदितः । यशोबलप्रीतिसुखोपबृम्हणी । स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ २-३२-४२

मैं सच कहता हूँ कि इसमें आपके लिये कोई संकोचकी बात नहीं है । मेरे पास जो-जो धन हैं, वह सब ब्राह्मणोंके लिये ही है । आप-जैसे ब्राह्मणोंको शास्त्रीय विधिके अनुसार दान देनेसे मेरे द्वारा उपार्जित किया हुआ धन मेरे यशकी वृद्धि करनेवाला होगा’ ॥

नानु सत्यवागि हेळुत्तेनॆ - नीवु यावुदे सङ्कोच पडबेडि. नन्न बळि इरुव ऎल्ल धनवू ब्राह्मणरिगागिये इदॆ. निम्मन्तह ब्राह्मणरिगॆ शास्त्रविधिगनुसार दान माडुवुदरिन्द नानु गळिसिद धनवु नन्न यशवन्नु वृद्धिपडिसुवुदु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = thereupon; trijaTaH = Trijata; mahaamuniH = the great sage; sabhaaryaH = along with his wife; pratigR^ihya = accepted; aniikam = the flock; gavaam = of cows; maditaH = was delighted; tadaa = then; pratyavadat = pronounced; mahaatmanaH = on Rama the virtuous man; aashishhaH = the blessings; yashobalapriiti sukhopabR^imhaNii = to enhance reputation; strength; delight and happiness.

अनुवादः

Thereupon, Trijata along with his wife accepted that flock of cows and were delighted. Then, he pronounced on Rama the virtuous man, the blessings to enhance reputation, strength, delight and happiness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सभार्यस्त्रिजटो महामुनि-
र्गवामनीकं प्रतिगृह्य मोदितः ।
यशोबलप्रीतिसुखोपबृंहिणी-
स्तदाशिषः प्रत्यवदन्महात्मनः ॥ ४३ ॥

स चापि रामः प्रतिपूर्णमानसो । महद्धनम् धर्मबलैरुपार्जितम् । नियोजयामास सुहृज्जनेऽचिरा । द्यथार्हसम्मानवचःप्रचोदितः ॥ २-३२-४३

गौओंके उस महान् समूहको पाकर पत्नीसहित महामुनि त्रिजटको बड़ी प्रसन्नता हुई, वे महात्मा श्रीरामको यश, बल, प्रीति तथा सुख बढ़ानेवाले आशीर्वाद देने लगे ॥ ४३ ॥

गोवुगळ आ दॊड्ड गुम्पन्नु पडॆदु पत्नीसहित महामुनि त्रिजटनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु महात्मा श्रीरामनिगॆ यश, बल, प्रीति हागू सुख हॆच्चुवन्तॆ आशीर्वदिसतॊडगिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. saH = that; raamaHchaapi = Rama also; pratipuurNa maanasaH = having his heart satisfies; yathaarha sammaana vachaH prachoditaH = being inspired by suitable words of honour; achiraat = immediately; niyogayaamaasa = bestwed on; suhR^ijjane = the friendly people; mahat dhanam = a great wealth; upaarjitam = earned; dharmabalaiH = by righteous might.

अनुवादः

Rama being inspired by the befitting words of honour and having his heart satisfied, immediately bestowed on friendly people, a great wealth earned by righteous might.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चापि रामः प्रतिपूर्णपौरुषो
महाधनं धर्मबलैरुपार्जितम् ।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्
यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥ ४४ ॥

स चापि रामः परिपूर्णपौरुषो
महाधनन्धर्मबलैरुपार्जितम् ।
नियोजयामास सुहृज्जने चिराद्
यथार्हसम्मानवचः प्रचोदितः ॥

द्विजः सुहृद्भृत्यजनोऽथवा तदा । दरिद्रभिक्षाचरणश्च योऽभवत् । न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो । यथार्ह सम्मानन दान सम्ब्रमैः ॥ २-३२-४४

तदनन्तर पूर्ण पराक्रमी भगवान् श्रीराम धर्मबलसे उपार्जित किये हुए उस महान् धनको लोगोंके यथायोग्य सम्मानपूर्ण वचनोंसे प्रेरित हो बहुत देरतक अपने सुहृदोंमें बाँटते रहे ॥ ४४ ॥

अनन्तर पूर्णपराक्रमि भगवान् श्रीरामनु धर्मबलदिन्द गळिसिद महाधनवन्नु जनरिगॆ यथायोग्य सम्मानपूर्वक मातुगळिन्द प्रेरितनागि बहळ हॊत्तु तन्न सुहृदरिगॆ हञ्चुत्ता इद्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tadaa = at that time; yaH = whoever of; dvijaH = the brahmana; suhR^it = the relative; athavaa = or; bhR^ityujanaH = the dependent; daridrabhikshhaacharaNashcha = or the panper or the mendicant; tatra = there; nababhuuva = not; kashchit = anyone of them; na tarpitaH = was not satiated; yathaarha sammaananadaana sambhramaiH = with befittingly desrving honour; by gifts; by respect.

अनुवादः

At that time in Ayodhya, there was no brahmana, relative, dependant, pauper or mendicant who was not satiated with befittingly deserving honour, gifts and respect.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्विजः सुहृद् भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्च यो भवेत् ।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः ॥ ४५ ॥

द्विजः सुहृद् भृत्यजनोऽथवा तदा
दरिद्रभिक्षाचरणश्चयो भवत् ।
न तत्र कश्चिन्न बभूव तर्पितो
यथार्हसम्माननदानसम्भ्रमैः ॥

उस समय वहाँ कोई भी ब्राह्मण, सुहृद्, सेवक, दरिद्र अथवा भिक्षुक ऐसा नहीं था, जो श्रीरामके यथायोग्य सम्मान, दान तथा आदर-सत्कारसे तृप्त न किया गया हो ॥ ४५ ॥

आग अल्लि श्रीरामनु यथायोग्य सम्मान, दान, आदर-सत्कारगळिन्द तृप्तनागदे इरुव याव ब्राह्मणरु, सुहृदरु, सेवकरु, दरिद्ररु, अथवा भिक्षुकरु यारू उळियलिल्ल.॥45॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः ॥ ३२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें बत्तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३२ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥32॥