०३१ लक्ष्मणानुगमनम्

31. श्रीराम और लक्ष्मणका संवाद, श्रीरामकी आज्ञासे लक्ष्मणका सुहृदोंसे पूछकर और दिव्य आयुध लाकर वनगमनके लिये तैयार होना, श्रीरामका उनसे ब्राह्मणोंको धन बाँटनेका विचार व्यक्त करना

एवं श्रुत्वा स संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः ।
बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन् ॥ १ ॥

जिस समय श्रीराम और सीतामें बातचीत हो रही थी, लक्ष्मण वहाँ पहलेसे ही आ गये थे । उन दोनोंका ऐसा संवाद सुनकर उनका मुखमण्डल आँसुओंसे भींग गया । भाईके विरहका शोक अब उनके लिये भी असह्य हो उठा ॥ १ ॥

कौसल्यॆय अन्तःपुरदिन्द श्रीरामन जॊतॆगे बन्दिद्द लक्ष्मणनु पति-पत्नियर ई संवादगळॆल्लवन्नू केळि अवन मुखमण्डल कण्णीरिनिन्द तॊय्दु होयितु. अण्णन विरहद शोकवु अवनिन्द सहिसलागलिल्ल.॥1॥

स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः ।
सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम् ॥ २ ॥

रघुकुलको आनन्दित करनेवाले लक्ष्मणने ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामचन्द्रजीके दोनों पैर जोरसे पकड़ लिये और अत्यन्त यशस्विनी सीता तथा महान् व्रतधारी श्रीरघुनाथजीसे कहा— ॥ २ ॥

रघुनन्दन लक्ष्मणनु अण्णन चरणगळन्नु गट्टियागि हिडिदुकॊण्डु अत्यन्त यशस्विनी सीतॆ हागू महा व्रतधारी श्रीरघुनाथनल्लि ई रीतियागि प्रार्थिसिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

1;2. lakshhmaNaH = Lakshmana; aagataH = who came there; puurvam = earlier; shrutvaa = heard; samvaadam = the conversation; evam = thus; bhaashhpa paryaakulekshhanaH = having his eyes filled with tears; ashaknuvan = being unable; sodhum = to bear; shokam = the anguish; saH = that; raghunandanaH = Lakshmana; nipiidya = pressed; charaNau = the feet; bhraatuH = of his brother; gaadham = firmly; uvaacha = spoke; raaghavamcha = to Rama; mahaavratam = performing a great vow; siitaam = and to Seetha; atiyashaam = of great honour.

अनुवादः

Lakshmana who came there earlier, heard the conversation of Seetha and Rama, having his eyes glut with tears, being unable to bear the anguish, tightly pressed the feet of his bother and spoke (as floows) to Rama who was performing a great vow and to Seetha who enjoyed great honour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि गन्तुं कृता बुद्धिर्वनं मृगगजायुतम् ।
अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः ॥ ३ ॥

यदि गन्तुम् कृता बुद्धिर्वनम् मृगगजायुतम् । अहम् त्वानुगमिष्यामि वनमद्रे धनुर्धरः ॥ २-३१-३

‘आर्य! यदि आपने सहस्रों वन्य पशुओं तथा हाथियोंसे भरे हुए वनमें जानेका निश्चय कर ही लिया है तो मैं भी आपका अनुसरण करूँगा । धनुष हाथमें लेकर आगे-आगे चलूँगा ॥ ३ ॥

आर्य! नीवु साविरारु काडुप्राणिगळिन्द, आनॆगळिन्द तुम्बिद वनक्कॆ होगुवुदन्नु निश्चयिसिदरॆ नानू निम्मन्नु अनुसरिसुवॆनु. धनुर्बाणगळन्नु धरिसि मुन्दॆ-मुन्दॆ नडॆयुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. buddhiH kR^itaayadi = If decision was made; gantum = to go; vanam = to forest; mR^igagajaayutam = filled with antelopes and elephants; aham = I; dhanurdharaH = wearing the bow; agre = in front; anugamishhyaami = shall accompany; tvaa = your; vanam = to forest.

अनुवादः

“If you decided to go to the forest filled with antelopes and elephants, I, in front wearingthe bow, shall accompany you to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मया समेतोऽरण्यानि रम्याणि विचरिष्यसि ।
पक्षिभिर्मृगयूथैश्च सङ्घुष्टानि समन्ततः ॥ ४ ॥

मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि । पक्षिभिर्मृगयूथैश्च सम्घुष्टानि समन्ततः ॥ २-३१-४

‘आप मेरे साथ पक्षियोंके कलरव और भ्रमर[??]-समूहोंके गुञ्जारवसे गूँजते हुए रमणीय वनोंमें सब ओर विचरण कीजियेगा ॥ ४ ॥

नीवु नन्नॊन्दिगॆ पक्षिगळ कलरव, भृङ्गगळ गुञ्जारवदिन्द गुञ्जितवाद रमणीय वनदल्लि ऎल्लॆडॆ सञ्चरिसिरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. sametaH = together; mayaa = with me; vicharishhyasi = you will travel; bahuuni araNyaani = in many forests; samghushhTaani = resonant; samastataH = of all; pakshhibhiH = birds; mR^igayoothaiH = and troops of wild animals.

अनुवादः

“Together with me, you will travel in the various forests, resonant with sounds of birds and herds of wild animals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।
ऐश्वर्यं चापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥ ५ ॥

नदेवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे ।
ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना ॥

‘मैं आपके बिना स्वर्गमें जाने, अमर होने तथा सम्पूर्ण लोकोंका ऐश्वर्य प्राप्त करनेकी भी इच्छा नहीं रखता’ ॥ ५ ॥

निन्नन्नु बिट्टु स्वर्गक्कॆ होगुवुदु, अमरवागुवुदु, समस्त लोकगळ ऐश्वर्य प्राप्तिमाडिकॊळ्ळुवुदु इवु यावुदन्नू नानु इच्छिसुवुदिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. tvayaa vinaa = without you; aham = I; navR^iNe = do not want; devalokakramaNam = ascendency to heaven; na = nor desiring; amaratvam = immortality; na kaamaye = now wishing; aishvaryam vaapi = even sovereignity; lokaanaam = over the globes.

अनुवादः

“Without you, I do not want ascendency to heaven now do I desire immortality now do I wish for sovereignity over the globes.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणः सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः ।
रामेण बहुभिः सान्त्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत् ॥ ६ ॥

एवम् ब्रुवाणः सौमित्रिर्विनवासाय निश्चितः । रामेण बहुभिः सान्वैर्निषिद्धः पुनरब्रवीत् ॥ २-३१-६

वनवासके लिये निश्चित विचार करके ऐसी बात कहनेवाले सुमित्राकुमार लक्ष्मणको श्रीरामचन्द्रजीने बहुत-से सान्त्वनापूर्ण वचनोंद्वारा समझाकर जब वनमें चलनेसे मना किया, तब वे फिर बोले— ॥ ६ ॥

वनवासक्कागि निश्चयिसि हेळुत्तिद्द सुमित्रानन्दन लक्ष्मणनिगॆ श्रीरामचन्द्रनु अनेक सान्त्वनापूर्ण मातुगळिन्द समजायिसि, काडिगॆ तन्नॊन्दिगॆ बरलु ऒप्पिकॊळ्ळदिद्दाग अवनु पुनः नुडिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. saumitriH = Lakshmana; bruvaaNaH = who was speaking; evam = thus; nishchitaH = determined; vanavaasaaya = to dwell in the forest; nishhiddhaH = was forbidden; raameNa = by Rama; bahubhiH saantvaiH = through many pacifying words; punaH = again; abraviit = spoke.

अनुवादः

Lakshmana who was speaking in favour of coming to the forst, was forbidden by Rama through many of his pacifying words. After hearing them, Lakshmana again soke as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुज्ञातस्तु भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् ।
किमिदानीं पुनरपि क्रियते मे निवारणम् ॥ ७ ॥

अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम् । किमिदानीम् पुनरिदम् क्रियते मे निवारणम् ॥ २-३१-७

‘भैया! आपने तो पहलेसे ही मुझे अपने साथ रहनेकी आज्ञा दे रखी है, फिर इस समय आप मुझे क्यों रोकते हैं? ॥ ७ ॥

अण्णा! नीवादरो मॊदलिनिन्दले तन्नॊडनॆ इरलु आज्ञापिसिद्दीरि. मत्तॆ ईग निन्नॊन्दिगॆ बरलु एकॆ तडॆयुत्तिरुवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. aham = I; asmiyat = am indeed; anujJNaataH = permitted; bhavataa = by you; puurvameva = even earlier; idaaniim = now; kim = why; punaH = again; idam = this; nivaaraNam = hindrance; kriyate = is being done?

अनुवादः

“I was indeed permitted by you earlier. How is it that you are prohibiting me now?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः ।
एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ ॥ ८ ॥

‘निष्पाप रघुनन्दन! जिस कारणसे आपके साथ चलनेकी इच्छावाले मुझको आप मना करते हैं, उस कारणको मैं जानना चाहता हूँ । मेरे हृदयमें इसके लिये बड़ा संशय हो रहा है’ ॥ ८ ॥

निष्पाप रघुनन्दन! निम्मॊन्दिगॆ बरुव इच्छॆयुळ्ळ नन्नन्नु याव कारणदिन्द तडॆयुत्तिरुवॆ? आ कारणवन्नु तिळियलु बयसुत्तिरुवॆनु. नन्न हृदयदल्लि इदर कुरितु संशय उण्टागुत्तदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. anagha = Oh; the faultless man! ichchhaami = I desire; vijJNaatum = to know; yadartham = for what reason; pratishhedhaH = prohibition; kriyate = is done; etat = at this time; me = for me; ichhataH = who is willing; gautum = to go; samshayaH hi = there is indeed doubt; me = in me.

अनुवादः

“Oh, the faultless man! I desire to know the reason for prohibiting me, who is indeed willing to come to the forest, because there is doubt in my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः ।
स्थितं प्राग्गामिनं धीरं याचमानं कृताञ्जलिम् ॥ ९ ॥

ततः अब्रवीन् महा तेजा रामः लक्ष्मणम् अग्रतः । स्थितम् प्राग् गामिनम् वीरम् याचमानम् कृत अन्जलिम् ॥ २-३१-९

ऐसा कहकर धीर-वीर लक्ष्मण आगे जानेके लिये तैयार हो भगवान् श्रीरामके सामने खड़े हो गये और हाथ जोड़कर याचना करने लगे । तब महातेजस्वी श्रीरामने उनसे कहा— ॥ ९ ॥

हीगॆ हेळि धीर-वीर लक्ष्मण मुन्दागि हॊरडलु सिद्धनागि भगवान् श्रीरामन ऎदुरिगॆ निन्तुकॊण्डु कैजोडिसि प्रार्थिसतॊडगिदनु. आग महातेजस्वी श्रीरामनु अवनल्लि हेळिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tataH = thenafter; raamaH = Rama; mahaatejaaH = of great splendour; abraviit = spoke; lakshhmaNam = to Lakshmana; sthitam = standing; agrataH = in front; praaggaaminam = intending to go before; viiram = the valiant man; yaachamaanam = soliciting; kR^itaaNjalim = with joined palms.

अनुवादः

Thereafter Rama of great splendour spoke to Lakshmana the valiant man who was standing in front, intending to preceede Sri Rama and soliciting with joined palms.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्निग्धो धर्मरतो धीरः सततं सत्पथे स्थितः ।
प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे ॥ १० ॥

स्निग्धो धर्मरतो वीरः सततं सत्पथे स्थितः ।
प्रियः प्राणसमो वश्यो विजेयश्च सखा च मे ॥

स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततम् सत्पथे स्थितः । प्रियः प्राणसमो वशो भ्राता चापि सखा च मे ॥ २-३१-१०

‘लक्ष्मण! तुम मेरे स्नेही, धर्मपरायण, धीर-वीर तथा सदा सन्मार्गमें स्थित रहनेवाले हो । मुझे प्राणोंके समान प्रिय हो तथा मेरे वशमें रहनेवाले आज्ञापालक और सखा हो ॥ १० ॥

लक्ष्मण! नीनु नन्न स्नेही, धर्मपरायण, धीर-वीरनागिद्दु सदा सन्मार्गदल्लि स्थितनागिरुवॆ. ननगॆ प्राणगळन्तॆ प्रियनागिरुवॆ. नन्न वशदल्लि इद्दु आज्ञापालक सखनागिरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. snigdhaH = friendly; dharmarataH = interested in righeousness; viiraH = valiant; sthitaH = always; satpathe = in good path; priyaH = the beloved one; praaNa samaH = as dear as life; vashyaH = obedient; bhraatraachaapi = the brother; sakhaacha = and a companion.

अनुवादः

“You are so friendly, interested in righteousness, valiant, abiding always in a good path, dear to me as life, obedient, my brother and a companion.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयाद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम् ।
को भजिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम् ॥ ११ ॥

मया अद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्चति तत् वनम् । को भरिष्यति कौसल्याम् सुमित्राम् वा यशस्विनीम् ॥ २-३१-११

‘सुमित्रानन्दन! यदि आज मेरे साथ तुम भी वनको चल दोगे तो परमयशस्विनी माता कौसल्या और सुमित्राकी सेवा कौन करेगा? ॥ ११ ॥

सुमित्रानन्दन! इन्दु नीनु नन्नॊडनॆ काडिगॆ हॊरटरॆ परम यशस्वी मातॆ कौसल्यॆ मत्तु सुमित्रा देविय सेवॆ यारु माडुवरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saumitre = Oh; Lakshmana! tvayi = you; gachchhati = having proceeded; tatvanam = to that forest; mayaa saha = along with me; adya = now; kaH = who; bharishhyati = will support; kausalyaam = Kausalaya; sumitraam vaa = or Sumira; yashashiviniim = the illustrious.

अनुवादः

“Oh Lakshmana! If you proceed to the forest along with me now, who will support Kausalya or the illustrious Sumitra?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव ।
स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः ॥ १२ ॥

अभिवर्षति कामैः यः पर्जन्यः पृथिवीम् इव । स काम पाश पर्यस्तः महा तेजा मही पतिः ॥ २-३१-१२

‘जैसे मेघ पृथ्वीपर जलकी वर्षा करता है, उसी प्रकार जो सबकी कामनाएँ पूर्ण करते थे, वे महातेजस्वी महाराज दशरथ अब कैकेयीके प्रेमपाशमें बँध गये हैं ॥ १२ ॥

मोडगळु पृथिविय मेलॆ मळॆगरॆयुवन्तॆ ऎल्लर कामनॆगळन्नु पूर्ण गॊळिसुत्तिद्द महातेजस्वी महाराजरु ईग कैकॆयिय प्रेमपाशदल्लि बन्धितरागिरुवरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. yaH = which; mahiipatiH = emporor; mahaatejaH = of great splendour; abhivarshhati = used to shower; kaamaiH = objects of desire; parjanyaH iva = as a cloud; pR^ithiviim = to the earth; saH = he; kaamapaashaparyantaH = stands circumscribed by cord of love.

अनुवादः

“That emperor of great splendour, who used to shower blessings on the people as a cloud sends down rain on the earth, stands circumscribed by cord of love.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपतेः सुता ।
दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम् ॥ १३ ॥

सा हि राज्यम् इदम् प्राप्य नृपस्य अश्व पतेः सुता । दुह्खितानाम् सपत्नीनाम् न करिष्यति शोभनम् ॥ २-३१-१३

‘केकयराज अश्वपतिकी पुत्री कैकेयी महाराजके इस राज्यको पाकर मेरे वियोगके दुःखमें डूबी हुई अपनी सौतोंके साथ अच्छा बर्ताव नहीं करेगी ॥ १३ ॥

केकॆय राजा अश्वपतिय पुत्रि कैकॆयियु महाराजर ई राज्यवन्नु पडॆदु, नन्न वियोगद दुःखदल्लि मुळुगिद तन्न सवतियरॊन्दिगॆ चॆन्नागि वर्तिसलारळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. saa = that Kaikeyi; sutaa = daughter; nR^ipasya = of king; ashvapateH = Aswapathi; praapya = after getting; idam raajyam = this kingdom; na karishhyati hi = will certainly not accord; shobhanam = good treatment; sapatniinaam = to step-wives; duHkhitaanaam = who are at grief.

अनुवादः

“That Kaikeyi daughter of king Aswapathi, after obtaining this kingdom, will certainly not accord good treatment to her step-wives, who are at grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम् ।
भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः ॥ १४ ॥

न स्मरिष्यति कौसल्याम् सुमित्राम् च सुदुःखिताम् । भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्याम् पर्यवस्थितः ॥ २-३१-१४

‘भरत भी राज्य पाकर कैकेयीके अधीन रहनेके कारण दुःखिया कौसल्या और सुमित्राका भरण-पोषण नहीं करेंगे ॥ १४ ॥

भरतनू कूड राज्य पडॆदु कैकॆयिय अधीननागिरुवुदरिन्द दुःखितॆयाद कौसल्यॆ मत्तु सुमित्रॆयरन्नु सरियागि नोडिकॊळ्ळलारनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. bharataH = Bharata; aasaadya = obtaining; raajyamm = the kingdom; paryavasthitaH = will be devoted; kaikeyyaam = to Kaikeyi; na smarishhyati = will not think; kausalyaam = of Kausalya; suduHkhitaam = who is in great sorrow; sumitraameha = and Sumitra.

अनुवादः

“Bharata on acquiring the kingdom will be devoted to Kaikeyi and will not think of sorrowful Kausalya or Sumitra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा ।
सौमित्रे भर कौसल्यामुक्तमर्थममुं चर ॥ १५ ॥

तामार्याम् स्वयमेवेह राजाऽनुग्रहणेन वा । सौमित्रे भर कौसल्या मुक्तमर्थमिमम् चर ॥ २-३१-१५

‘अतः सुमित्राकुमार! तुम यहीं रहकर अपने प्रयत्नसे अथवा राजाकी कृपा प्राप्त करके माता कौसल्याका पालन करो । मेरे बताये हुए इस प्रयोजनको ही सिद्ध करो ॥

आद्दरिन्द सुमित्राकुमार! नीनु इल्ले इद्दु तन्न प्रयत्नदिन्द अथवा राजन कृपॆ सम्पादिसि मातॆ कौसल्यॆयन्नु पालिसु. नानु हेळिद ई प्रयोजन वन्नु सिद्धगॊळिसु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saumitre = Oh; Lakshmana! iha = you stay here; bhara = support; svayameva = through your own salf; raajaanugraheNa = or by obtaining favour through the king; taam kausalyaam = that Kausalya; aaryaam = the venerable lady; chara = do; imam = this; artham = thing; uktam = as said.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana! You stay here and support the venerable Kausalya through your own self or by obtaining favour through the king. Do this thing, as said.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।
धर्मज्ञगुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥ १६ ॥

एवं मयि च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता ।
धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्माश्चाप्यतुलो महान् ॥

एवम् मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता । धर्मज्ञ गुरुपूजायाम् धर्मश्चाप्यतुलो महान् ॥ २-३१-१६

‘ऐसा करनेसे मेरे प्रति जो तुम्हारी भक्ति है, वह भी भलीभाँति प्रकट हो जायगी तथा धर्मज्ञ गुरुजनोंकी पूजा करनेसे जो अनुपम एवं महान् धर्म होता है, वह भी तुम्हें प्राप्त हो जायगा ॥ १६ ॥

हीगॆ माडुवुदरिन्द नन्न कुरितु इरुव निन्न भक्तियू चॆन्नागि प्रकटवागुवुदु हागू धर्मज्ञ गुरु हिरियर पूजॆ माडुवुदरिन्द सिगुव अनुपम धर्मवू निनगॆ प्राप्तवागुवुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. dharmajJNaa = Oh; Lakshmana; knower of righteousness! evam = thus; te = your; te = your; bhaktiH = devotion; mama = towards me; bhavishhyati = will be; sudarshitaa = well demonstrated; gurupuujaayaam = by honouring the elders; mahaan; a great; atulaH = unequalled; dharmashcha = religious merit(will accrue).

अनुवादः

“Oh, Lakshmana the knower of righteousness! Thus, your devotion towards me will have been fully demonstrated by you. By honouring the elders, a great unqualled religious merit will accrue to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन ।
अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत् सुखम् ॥ १७ ॥

एवम् कुरुष्व सौमित्रे मत्क्ऱ्^ते रघुनन्दन । अस्माभिर्विप्रहीनाया मातुर्नो न भवेत्सुखम् ॥ २-३१-१७

‘रघुकुलको आनन्दित करनेवाले सुमित्राकुमार! तुम मेरे लिये ऐसा ही करो; क्योंकि हमलोगोंसे बिछुड़ी हुई हमारी माँको कभी सुख नहीं होगा (वह सदा हमारी ही चिन्तामें डूबी रहेगी)’ ॥ १७ ॥

रघुनन्दन लक्ष्मण! नीनु ननगागि हीगॆ माडु; एकॆन्दरॆ नम्मिन्द अगलिद नम्म मातॆगॆ ऎन्दू सुखवागलारदु. (अवळु सदा नम्म चिन्तॆयल्ले मुळुगि इरुवळु..॥17॥

पदच्छेदः

17. saumitre = OH; Lakshmana; raghunandana = who exhilarates Raghu dynasty; kurushhva = do; evam = thus; matkR^ite = for my sake; na bhavet = there will be no; sukham = happiness; naH = maatuH = to our mother; viprahiinaayaaH = who is left behind; naH = bye us.

अनुवादः

“Oh, Lakshmana, the exhilarator of Raghu dynasty! Do this for my sake. There will be no happiness to our mother, if she is left behind by us.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा ।
प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ॥ १८ ॥

एवम् उक्तः तु रामेण लक्ष्मणः श्लक्ष्णया गिरा । प्रत्युवाच तदा रामम् वाक्यज्ञो वाक्य कोविदम् ॥ २-३१-१८

श्रीरामके ऐसा कहनेपर बातचीतके मर्मको समझनेवाले लक्ष्मणने उस समय बातका तात्पर्य समझनेवाले श्रीरामको मधुर वाणीमें उत्तर दिया— ॥ १८ ॥

श्रीरामनु हीगॆ हेळिदाग मातिन मर्मवन्नु तिळिद लक्ष्मणनु मातिन तात्पर्य बल्ल श्रीरामनल्लि मधुरवाणियिन्द हीगॆ उत्तरिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. lakshmaNaH = Lakshmana; vaakyaajJNaH = who is intelligent in speech; uktaH = who was spoken; evam = thus; raameNa = by Rama; pratyuvaacha = replied; tadaa = then; giraa = with the voice; shlakshhNayaa = so gentle; raamam = to Rama; vaakyakovidam = who is skilled in speech.

अनुवादः

Lakshmana who is intelligent in speech, after hearing Rama’s words, replied in a gentle voice to him who is skilled in speech.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नास्ति संशयः ॥ १९ ॥

तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति ।
कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः ॥

तव एव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति । कौसल्याम् च सुमित्राम् च प्रयतः न अत्र संशयः ॥ २-३१-१९

‘वीर! आपके ही तेज (प्रभाव) से भरत माता कौसल्या और सुमित्रा दोनोंका पवित्र भावसे पूजन करेंगे, इसमें संशय नहीं है ॥ १९ ॥

वीरने! निन्न तेजदिन्दले भरतनु माता कौसल्यॆय मत्तु सुमित्रॆयरिब्बरन्नु पवित्रभावदिन्द पूजिसुवनु, इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥19॥

पदच्छेदः

19. viiraH = Oh; Rama the valiant! bharataH = Bharata; prayataH = being piously dispossed; tava tejasaiva = by your splendour of such a kind; puujayishhyati = will respect; kausalyaamena = Kausalya; sumitraamcha = and Sumitra; na = no; samshayaH = doubt; atra = in this matter.

अनुवादः

“Oh, Rama the valiant! Bharata being inspired by your splendour of morality will respect Kausalya and Sumitra. There is no doubt in this matter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् ।
प्राप्य दुर्मनसा वीर गर्वेण च विशेषतः ॥ २० ॥
तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः ।
तत्पक्षानपि तान् सर्वांस्त्रैलोक्यमपि किं तु सा ॥ २१ ॥
कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि ।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्तमुपजीविनाम् ॥ २२ ॥

यदि दुःस्थो न रक्षेत भरतो राज्यमुत्तमम् ।
प्राप्य दुर्मनसा वीरगर्वेण च विशेषतः ॥ तमहं दुर्मतिं क्रूरं वधिष्यामि न संशयः ।
तत्पक्षानपि तान् सर्वां स्त्रॆೖलोक्यमपिकिं नु सा ॥ कौसल्या बिभृयादार्या सहस्रं मद्विधानपि ।
यस्याः सहस्रं ग्रामाणं साम्प्राप्तमुपजीविनाम् ॥

‘वीरवर! इस उत्तम राज्यको पाकर यदि भरत बुरे रास्तेपर चलेंगे और दूषित हृदय एवं विशेषतः घमण्डके कारण माताओंकी रक्षा नहीं करेंगे तो मैं उन दुर्बुद्धि और क्रूर भरतका तथा उनके पक्षका समर्थन करनेवाले उन सब लोगोंका वध कर डालूँगा; इसमें संशय नहीं है । यदि सारी त्रिलोकी उनका पक्ष करने लगे तो उसे भी अपने प्राणोंसे हाथ धोना पड़ेगा, परंतु बड़ी माता कौसल्या तो स्वयं ही मेरे-जैसे सहस्रों मनुष्योंका भी भरण कर सकती हैं; क्योंकि उन्हें अपने आश्रितोंका पालन करनेके लिये एक सहस्र गाँव मिले हुए हैं ॥

पदच्छेदः

20. yasyaaH = upon which Kausalya; sahasram = thousand; graamaaNaam = villages; sampraaptam = obtained by her; upajiivinaam = are living in dependence; aaryaa = that venerable; kausalyaa = Kausalya; bibhR^iyaat = can maintain; sahasramapi = even thousand; madvidhaan = of my type.

अनुवादः

“Kausalya obtained (by grant) thousand villages , which are dependent on her. Hence, that venerable Kausalya can maintain even thousand people like me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीरवरने! ई उत्तम राज्यवन्नु पडॆदु भरतनु तप्पु दारियल्लि नडॆदरॆ, दूषित हृदयदिन्द हागू उद्धटतनदिन्द तायन्दिरन्नु रक्षिसदिद्दरॆ नानु आ दुर्बुद्धि, क्रूर भरतनन्नु, मत्तु अवन पक्षवन्नु समर्थिसुव ऎल्ल जनरन्नु वधिसिबिडुवॆनु; इदरल्लि संशयविल्ल. मूरु लोकगळू अवन पक्षवन्नु वहिसिदरॆ अवरु यमसदनक्कॆ होगबेकागुवुदु. आदरॆ दॊड्डम्म कौसल्यॆयादरो स्वतः नन्नन्तह साविरारु मनुष्यरन्नु साकबल्लळु; एकॆन्दरॆ अवळिगॆ तन्न आश्रितरन्नु पालिसलु ऒन्दु साविर ऊरुगळु सिक्किवॆ.॥20-22॥

पदच्छेदः

21. tat = that is why; yashasvinii = the illustrious Kausalya; paryaaptaa = is competent not only; aatmabharaNaichaiva = to maintain herself; tathaivacha = but also; mama maatuH = my mother; bharaNaayacha = and the support of; madvidhaanaamcha = people like me.

अनुवादः

“The illustrious Kausalya is competent not only to maintain herself but also my mother and people like me in addition.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. kurushhva = make; maam = me; amcharam = your attendant; iha = in this; navidyate = there is no; vaidharmyam = unlawfulness; aham = I; bhavishhyaami = will be; kR^itaarthaH = accomplishing my object; tava = your; arthattcha = purpose also; prakalpate = will be fulfilled.

अनुवादः

“Make me your attendant. In this, there is no unrighteousness. Besides, I will be accomplishing my object. Your purpose also will be fulfilled.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनस्विनी ॥ २३ ॥

तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च ।
पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय मनशस्विनी ॥

धनुर् आदाय सशरम् खनित्र पिटका धरः । अग्रतः ते गमिष्यामि पन्थानम् अनुदर्शयन् ॥ २-३१-२३

‘इसलिये वे मनस्विनी कौसल्या स्वयं ही अपना, मेरी माताका तथा मेरे-जैसे और भी बहुत-से मनुष्योंका भरण-पोषण करनेमें समर्थ हैं ॥ २३ ॥

आद्दरिन्द महात्मळाद कौसल्यॆयु स्वयं तन्नन्नु, नन्न तायियन्नु हागू नन्नन्तह अनेक जनरन्नु पोषिसिवुदरल्लि समर्थळागिद्दाळॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. aadaaya = having taken; dhamh = the bow; sasharam = with arrows; khamitra pitakaadharaH = carrying a spade and a basket; gamishhyaami = I will travel; anudarshayan = showing; panthaanam = the path; agrataH = in front; te = of you.

अनुवादः

“Taking my bow and arrows and carrying a spade and a basket, I will walk in front of you showing the path.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।
कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्प्यते ॥ २४ ॥

कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते ।
कृतार्थोहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते ॥

आहरिष्यामि ते नित्यम् मूलानि च फलानि च । वन्यानि यानि च अन्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम् ॥ २-३१-२४

‘अतः आप मुझको अपना अनुगामी बना लीजिये । इसमें कोई धर्मकी हानि नहीं होगी । मैं कृतार्थ हो जाऊँगा तथा आपका भी प्रयोजन मेरे द्वारा सिद्ध हुआ करेगा ॥ २४ ॥

आद्दरिन्द नीवु नन्नन्नु तम्म अनुगामियागिसिकॊळ्ळि. इदरल्लि यावुदे धर्मद हानियागलारदु. नानु कृतार्थनागुवॆनु मत्तु निमगू नन्निन्द प्रयोजनवागुवुदु.॥24॥

पदच्छेदः

24. aaharishhyaami = I will procure; te = for you; nityam = for all time; muulaani = the tubers; phalaanicha = fruits; anyaanicha = and other things; yaani = which; svaahaaraaNi = are good food stuffs; vanyaani = available in the forest; tapasvinaam = for sages.

अनुवादः

“I will procure for you for all time the tubers, fruits and other things which are good food stuffs available in the forest for sages.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धनुरादाय सगुणं खनित्रपिटकाधरः ।
अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानं तव दर्शयन् ॥ २५ ॥

भवांस् तु सह वैदेह्या गिरि सानुषु रंस्यते । अहम् सर्वम् करिष्यामि जाग्रतः स्वपतः च ते ॥ २-३१-२५

‘प्रत्यञ्चासहित धनुष लेकर खंती और पिटारी लिये आपको रास्ता दिखाता हुआ मैं आपके आगे-आगे चलूँगा ॥ २५ ॥

गुद्दलि मत्तु मङ्करिगळॊडनॆ धनुर्बाणगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डु निनगॆ दारियन्नु तोरिसुत्ता निन्न मुन्दॆ-मुन्दॆ नडॆयुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. bhavaamstu = be it so; that you; vaidehyaasaha = along with Seetha; ramsyate = enjoy yourself; girisaamushhu = on mountain = ridges; aham = I; karishhyaami = I shall do; sarvam = everything; te = (while) you; jaagrataH = are waking; svapatashcha = or sleeping.

अनुवादः

“You along with Seetha enjoy yourself on mountain-ridges. I shall do everything while you are waking or sleeping.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च ।
वन्यानि च तथान्यानि स्वाहार्हाणि तपस्विनाम् ॥ २६ ॥

आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च लानि च ।
वन्यानि च तथान्यानि स्वाहार्हाणि तपस्विनाम् ॥

रामः तु अनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् । व्रज आपृच्चस्व सौमित्रे सर्वम् एव सुहृज् जनम् ॥ २-३१-२६

‘प्रतिदिन आपके लिये फल-मूल लाऊँगा तथा तपस्वीजनोंके लिये वनमें मिलनेवाली तथा अन्यान्य हवन-सामग्री जुटाता रहूँगा ॥ २६ ॥

प्रतिदिन निमगागि फल-मूलगळन्नु तरुवॆनु हागू तपस्विगळिगॆ काडिनल्लि सिगुव इतर हवन सामग्रिगळन्नु ऒदगिसिकॊडुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. raamastu = Rama; supriitaH = very much delighted; anena vaakyena = by these words; pratyuvaacha = replied; tam = to him( as follows); saumitre = Oh; Lakshmana! vraja = go; aapR^ichchhasva = take leave; sarvameva = of all; suhR^ijjanam = your friends.

अनुवादः

Rama, very much delighted of hearing these words, said to him: “Oh, Lakshmana! Go, take leave of all your friends.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यसे ।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥ २७ ॥

भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्य ते ।
अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रतः स्वपतश्च ते ॥

‘आप विदेहकुमारीके साथ पर्वतशिखरोंपर भ्रमण करेंगे । वहाँ आप जागते हों या सोते, मैं हर समय आपके सभी आवश्यक कार्य पूर्ण करूँगा’ ॥ २७ ॥

नीवु विदेह कुमारिय जॊतॆगॆ पर्वत शिखरगळल्लि भ्रमण माडुवाग, नीवु मलगिरुवाग, ऎच्चरवागिरुवाग ऎल्ल समयदल्लि निम्म ऎल्ल आवश्यकतॆगळन्नु पूर्णगॊळिसुवॆनु.॥27॥

रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम् ।
व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम् ॥ २८ ॥

लक्ष्मणकी इस बातसे श्रीरामचन्द्रजीको बड़ी प्रसन्नता हुई और उन्होंने उनसे कहा—‘सुमित्रानन्दन! जाओ, माता आदि सभी सुहृदोंसे मिलकर अपनी वनयात्राके विषयमें पूछ लो—उनकी आज्ञा एवं अनुमति ले लो ॥ २८ ॥

लक्ष्मणन ई माति निन्द श्रीरामचन्द्रनिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. अवनु हेळिदनु - सुमित्रानन्दन! होगु, तायिये मॊदलाद ऎल्ल सुहृदरन्नु भॆट्टियागि वनवासद विषयवन्नु तिळिसि अवरिन्द अनुमतियन्नु मत्तु आज्ञॆयन्नु पडॆदुको.॥28॥

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ २९ ॥
अभेद्ये कवचे दिव्ये तूणी चाक्षय्यसायकौ ।
आदित्यविमलाभौ द्वौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ ३० ॥
सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।
सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥ ३१ ॥

ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुणः स्वयम् ।
जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने ॥ अभेद्ये कवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ ।
आदित्यविमलाभौ द्वौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ ॥ सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि ।
सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण ॥

‘लक्ष्मण! राजा जनकके महान् यज्ञमें स्वयं महात्मा वरुणने उन्हें जो देखनेमें भयंकर दो दिव्य धनुष दिये थे, साथ ही, जो दो दिव्य अभेद्य कवच, अक्षय बाणोंसे भरे हुए दो तरकस तथा सूर्यकी भाँति निर्मल दीप्तिसे दमकते हुए जो दो सुवर्णभूषित खड्ग प्रदान किये थे (वे सभी दिव्यास्त्र मिथिलानरेशने मुझे दहेजमें दे दिये थे), उन सबको आचार्यदेवके घरमें सत्कारपूर्वक रखा गया है । तुम उन सारे आयुधोंको लेकर शीघ्र लौट आओ’ ॥ २९—३१ ॥

पदच्छेदः

27;28;29. lakshmana = Oh; Lakshmana! varuNaH = Varuna; mahatmaa = the great souled; svayam = himself; mahaayajJNe = at a grand sacrifice; janakasya = of Janaka; raajJNaH = the king; dadau = gave; ye = which; dhanushhii = bows; divye = which are heavenly; raudra darshane = (one) dreadful to look at; divye = divine; abhedya kavache = impentrable pieces of armour; tuuNiicha = and quivers; akshhayasaayake = containing an inexhaustible; ubhau = two; khadgau = swords; hemaparishhkR^ite = decked with gold; aaditya vimalau = with spotless lustre like that of a sun; etat sarvam = all these; nihitam = were kept; achaarya sadmani = at the residence of our receptor; Vasista;satkR^itya = after paying due reverence; aadaaya = take; sarvam = all those; aayudham = arms; aavraja = (and)return; skhhipram = soon.

अनुवादः

“Oh, Lakshma! At a grand sacrifice perfomed by Janaka, the great-souled Varuna(god of water) personally gave heavently bows which are dreadful to look at, divine impenetrable pices of armour, quivers containing an inexhanstible stock of arms, two swords decked with gold and with spotless lustre like that of a sun - all these were kept at the residence of our receptor Vasista, after paying due reverence. Take all those arms and return soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मण! राजा जनकन महायज्ञदल्लि स्वयं महात्मा वरुणनु नोडलु भयङ्करवाद ऎरडु दिव्य धनुस्सुगळन्नु कॊट्टिद्दनु; जॊतॆगॆ ऎरडु दिव्य अभेद्य कवचगळु, अक्षयबाणगळिन्द तुम्बिद ऎरडु बत्तळिकॆगळु, सूर्यनन्तॆ हॊळॆयुव ऎरडु सुवर्णभूषित खड्गगळु, इवन्नु मिथिला नरेशनु ननगॆ बळुवळियागि कॊट्टिद्दनु. अवॆल्ल वन्नु आचार्यदेवन मनॆयल्लि सत्कारपूर्वक इडलागिदॆ. नीनु अवॆल्ल आयुधगळन्नु ऎत्तिकॊण्डु बेगने बन्दु बिडु.॥29-31॥

पदच्छेदः

30. lakshmaNaH = Lakshmana; nishahitaH = who was assured; vanavaasaaya = of his sojourn in the forest; aamantrya = after bidding good bye; suhR^ijjanam = to his griends; aagamya = approached; ikshhvaakugurum = Vasista; the preceptor of Ikshvaku dynasty; garaaha = took; uttamam = the excellent; aayudham = arms.

अनुवादः

Lakshmana, who was assured of his sojourn in the forest, after bidding good bye ot his friends, approached Vasista the preceptor of Ikshvaku dynasty and took the excellent armoury.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. saumitriH = Lakshmana; raajashaarduulaH = a tiger among princes; dadarshayaamaasa = showed; raamaaya = to Rama; sarvam = all; tat aayadham = those arms; divyam = which are divine; satkR^itam = which were worshipped maalya bhuushhitam = and decorated by garlands.

अनुवादः

Lakshmana, a tiger among princes, showed to Rama all those arms, which were divine, being worshipped and decorated by garlands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सुहृज्जनमामन्त्र्य वनवासाय निश्चितः ।
इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम् ॥ ३२ ॥

तम् उवाच आत्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणम् आगतम् । काले त्वम् आगतः सौम्य कान्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ २-३१-३२

आज्ञा पाकर लक्ष्मणजी गये और सुहृज्जनोंकी अनुमति लेकर वनवासके लिये निश्चितरूपसे तैयार हो इक्ष्वाकुकुलके गुरु वसिष्ठजीके यहाँ गये । वहाँसे उन्होंने उन उत्तम आयुधोंको ले लिया ॥ ३२ ॥

रामनिन्द आज्ञॆयन्नु पडॆदु लक्ष्मणनु होगि सुहृदर अनुमति पडॆदु, वनवासक्कागि सिद्धनागि इक्ष्वाकु कुलगुरु वसिष्ठरल्लिगॆ होदनु. अल्लिन्द अवनु उत्तम आयुधगळन्नु तॆगॆदुकॊण्डनु.॥32॥

पदच्छेदः

32. raamaH = Rama; aatmavaan = who has controlled his mind; priitya = affectinately; uvaacha = soke(as follows) tama lakshhmaNam to Lakshmana; aagatam = who arrived; lakshmana = “Oh; Lakshmana saumya = the excellent man! tvam = you; aagataH = came; kaale = in time; kaaNkshhite = as desired; mama = by me.

अनुवादः

Rama, who had fully controlled his mind, affectionately spoke as follows to Lakshmana who arrived: “Oh, Lakshmana, the excellent man! You came in time as desired by me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् दिव्यं राजशार्दूलः सत्कृतं माल्यभूषितम् ।
रामाय दर्शयामास सौमित्रिः सर्वमायुधम् ॥ ३३ ॥

अहम् प्रदातुम् इच्चामि यद् इदम् मामकम् धनम् । ब्राह्मणेभ्यः तपस्विभ्यः त्वया सह परम्तप ॥ २-३१-३३

क्षत्रियशिरोमणि सुमित्राकुमार लक्ष्मणने सत्कारपूर्वक रखे हुए उन माल्यविभूषित समस्त दिव्य आयुधोंको लाकर उन्हें श्रीरामको दिखाया ॥ ३३ ॥

क्षत्रिय शिरोमणि सुमित्राकुमार लक्ष्मणनु सत्कारपूर्वक इट्टिरुव, मालॆगळिन्द अलङ्करिसल्पट्ट आ दिव्य आयुधगळन्नु तन्दु श्रीरामन मुन्दिट्टनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. paramtapa = Lakshmana; the chastiser of foes! aham = I; tvayaa saha = along with you; ichchhaami = desire; pradaatum = to give away; yat = which; idam = this; dhanam = wealth; mamakam = pertaining to me; braahmaNebhyaH = to brahmanas; tapasvibhyaH = practising ansterities.

अनुवादः

“Lakshmana, the chastiser of foes! along with you, I want to give all this wealth pertaining to me to brahmanas, practising ansterities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम् ।
काले त्वमागतः सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण ॥ ३४ ॥

वसन्ति इह दृढम् भक्त्या गुरुषु द्विज सत्तमाः । तेषाम् अपि च मे भूयः सर्वेषाम् च उपजीविनाम् ॥ २-३१-३४

तब मनस्वी श्रीरामने वहाँ आये हुए लक्ष्मणसे प्रसन्न होकर कहा—‘सौम्य! लक्ष्मण! तुम ठीक समयपर आ गये । इसी समय तुम्हारा आना मुझे अभीष्ट था ॥ ३५ ॥

आग महात्मा श्रीरामनु अल्लिगॆ बन्दिरुव लक्ष्मणनन्नु नोडि प्रसन्ननागि - सौम्य! लक्ष्मण! नीनु सरियाद समयक्कॆ बन्दिरुवॆ. ईगले नीनु बरुवुदु ननगॆ इष्टवित्तु.॥34॥

पदच्छेदः

34. teshhaamapicha = to those; dvijasattamaaH = excellent brahmanas; vasanti = residing; iha = here; dR^idham = as strong; bhaktaaH = devotees; gurushhu = to preceptors; bhuuyaH = and; sarveshhaam = all; me = of my; upajiivinaamcha = dependants.

अनुवादः

“I also desire to give to those excellent brahmanas residing here as strong devotees to their proceptors and to all my dependents.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम् ।
ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप ॥ ३५ ॥

वसिष्ठ पुत्रम् तु सुयज्ञम् आर्यम् । त्वम् आनय आशु प्रवरम् द्विजानाम् । अभिप्रयास्यामि वनम् समस्तान् । अभ्यर्च्य शिष्टान् अपरान् द्विजातीन् ॥ २-३१-३५

‘शत्रुओंको संताप देनेवाले वीर! मेरा जो यह धन है, इसे मैं तुम्हारे साथ रहकर तपस्वी ब्राह्मणोंको बाँटना चाहता हूँ ॥ ३५ ॥

परन्तप लक्ष्मण! ई नन्न धनवन्नु नानु निन्न जॊतॆगॆ तपस्वी ब्राह्मणरिगॆ हञ्चलु बयसुत्तिरुवॆनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tvam = you; aanaya = bring; aashu = soon; aaryam = the venerable; suyajJNam = Suyagna; vashishhTaputram = the son of Vasista; pravaram = the best; abhyarchya = after adoring; aparaan samastaan dvijaatiin = all other brahmanas; shishhTaan = who are cultured; abhiprayaasyaami = I will go; vanam = to the forest.

अनुवादः

“You bring boon the venerable Suyagna, the son of Vasista, the best. After adoring all other brahmanas also who are cultured, I will go to the forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः ।
तेषामपि च मे भूयः सर्वेषां चोपजीविनाम् ॥ ३६ ॥

‘गुरुजनोंके प्रति सुदृढ़ भक्तिभावसे युक्त जो श्रेष्ठ ब्राह्मण यहाँ मेरे पास रहते हैं, उनको तथा समस्त आश्रितजनोंको भी मुझे अपना यह धन बाँटना है ॥ ३६ ॥

गुरुहिरियर कुरितु सुदृढ भक्तिभावदिन्द कूडिद्दु, नम्म बळि इरुव श्रेष्ठ ब्राह्मणरिगॆ हागू समस्त आश्रित जनरिगू नन्न ई धनवन्नु हञ्चुवुदिदॆ.॥36॥

वसिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यं
त्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम् ।
अपि प्रयास्यामि वनं समस्ता-
नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥ ३७ ॥

वसिष्ठ पुत्रं तु सुयज्ञमार्यं
त्वमानयाशु प्रवरन्द्विजानाम् ।
अपि प्रायास्यामि वनं समस्ता-
नभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन् ॥

‘वसिष्ठजीके पुत्र जो ब्राह्मणोंमें श्रेष्ठ आर्य सुयज्ञ हैं, उन्हें तुम शीघ्र यहाँ बुला लाओ । मैं इन सबका तथा और जो ब्राह्मण शेष रह गये हों, उनका भी सत्कार करके वनको जाऊँगा’ ॥ ३७ ॥

ब्राह्मणरल्लि श्रेष्ठराद वसिष्ठर पुत्र आर्य सुयज्ञरन्नु नीनु बेगनॆ इल्लिगॆ करॆदुकॊण्डु बा. नानु इदॆल्लवन्नु अवरिगॆ इत्तु, उळिदुदन्नु इतर ब्राह्मणरिगॆ सत्कारपूर्वक कॊट्टु काडिगॆ होगुवॆनु.॥37॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः ॥ ३१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें इकतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३१ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥31॥