०२८ वनवासदुःखवर्णनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter Rama describes various troubles of staying in forest and beseeches seetha not to go to forest

स्रोतः: valmikiramayan.net

28. श्रीरामका वनवासके कष्टका वर्णन करते हुए सीताको वहाँ चलनेसे मना करना

स एवं ब्रुवतीं सीतां धर्मज्ञां धर्मवत्सलः ।
न नेतुं कुरुते बुद्धिं वने दुःखानि चिन्तयन् ॥ १ ॥

सएवम् ब्रुवतीम् सीताम् धर्मज्ञो धर्म वत्सलः । निवर्तन अर्थे धर्म आत्मा वाक्यम् एतत् उवाच ह ॥ २-२८-१

धर्मको जाननेवाली सीताके इस प्रकार कहनेपर भी धर्मवत्सल श्रीरामने वनमें होनेवाले दुःखोंको सोचकर उन्हें साथ ले जानेका विचार नहीं किया ॥ १ ॥

धर्मवन्नु तिळिद सीतॆयु हीगॆ हेळिदरू धर्मवत्सल श्रीरामनु वनदल्लि आगुव दुःखगळन्नु नॆनॆदु अवळन्नु जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होगुव विचार माडलिल्ल.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH = Rama; dharmaJNjaH = the knower of righteousness; dharmavatsalaH = who was fond of righteousness; nakurute = did not form; buddhim = the idea; netum = of taking; siitaam = Sita; bruvatiim = who was speaking; evam = thus; chintayan = thinking; duHkhaani = of difficulties; vane = in the forest.

अनुवादः

Thinking of difficulties one will be called upon to bear in the forest, Rama who was fond of righteousness did not form the idea of taking Sita who was speaking as aforesaid.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सान्त्वयित्वा ततस्तां तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।
निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २ ॥

सान्त्वयित्वा पुनस्ताम् तु बाष्पदूषितलोचनाम् । निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २-२८-२

सीताके नेत्रोंमें आँसू भरे हुए थे । धर्मात्मा श्रीराम उन्हें वनवासके विचारसे निवृत्त करनेके लिये सान्त्वना देते हुए इस प्रकार बोले— ॥ २ ॥

सीतॆय कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बित्तु. धर्मात्मा श्रीरामनु अवळन्नु वनवासद विचारदिन्द निवृत्तगॊळिसलु सान्त्वन पडिसुत्ता इन्तॆन्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saantayitvaa = soothening with kind words; taam = to Sita; bhaashhpa duushhita lochanaam = when eyes were blemished with tears; dharmaatmaa = Rama; the virtuous minded; uvaachaha = spoke; etat = these; vaakyam = words; punaH = again; nivartanaarthe = for the purpose of making her turn back.

अनुवादः

Soothening with kind words to Sita, when eyes were blemished with tears, the virtuous Rama spoke again as follows, for the purpose of waking her turn back.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीते महाकुलीनासि धर्मे च निरता सदा ।
इहाचरस्व धर्मं त्वं यथा मे मनसः सुखम् ॥ ३ ॥

सीते महा कुलीना असि धर्मे च निरता सदा । इह आचर स्वधर्मम् त्वम् मा यथा मनसः सुखम् ॥ २-२८-३

‘सीते! तुम अत्यन्त उत्तम कुलमें उत्पन्न हुई हो और सदा धर्मके आचरणमें ही लगी रहती हो; अतःयहीं रहकर धर्मका पालन करो, जिससे मेरे मनको संतोष हो ॥

सीते! नीनु अत्यन्त उत्तम कुलदल्लि हुट्टिरुवॆ हागू सदा धर्माचरणॆयल्लि तॊडगिरुवॆ. आद्दरिन्द इल्लॆ इद्दु धर्मपालनॆ माडु, अदरिन्द नन्न मनस्सिगॆ सन्तोषवागुवुदु.॥3॥

पदच्छेदः

3. siite = Oh; Sita! asi = you are; mahaakuliinaa = born in a high lineage; sadaa = ever; nirataa = devoted to; dharme = righteousness; tvam = you; aachara = perform; svadharmama = your own virtue; iha = here; yathaa = how; sukham = agreeable; me manasaH = to my mind.

अनुवादः

“Sita! Your are born in a high lineage, ever devoted to righteousness. Perform your own virtue here, which is agreable to my mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीते यथा त्वां वक्ष्यामि तथा कार्यं त्वयाबले ।
वने दोषा हि बहवो वसतस्तान् निबोध मे ॥ ४ ॥

सीते यथा त्वाम् वक्ष्यामि तथा कार्यम् त्वया अबले । वने दोषा हि बहवो वदतः तान् निबोध मे ॥ २-२८-४

‘सीते! मैं तुमसे जैसा कहूँ, वैसा ही करना तुम्हारा कर्तव्य है । तुम अबला हो, वनमें निवास करनेवाले मनुष्यको बहुत-से दोष प्राप्त होते हैं; उन्हें बता रहा हूँ, मुझसे सुनो ॥ ४ ॥

सीते! नानु हेळिदन्तॆ माडुवुदु निन्न कर्तव्यवागिदॆ. नीनु अबलॆयागिरुवॆ, वनदल्लि बहळ तॊन्दरॆगळिवॆ. अवन्नु निनगॆ हेळुत्तेनॆ केळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. siite = Oh;Sita; abale = the delicate! yathaa tathaa = whatever manner; vakshhyaami = I shall tell; tvaam = you; kaaryam = is to be done; tvayaa = by you; bahavaH = many; doshhaaH hi = inconveniences indeed; vane = in the forest; nibodha = know; taan = them; me = from me; vadataH = speaking.

अनुवादः

“Oh Sita, the delicate! Do whatever I tell you. There are many inconveniencs in the forest. Know them from me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीते विमुच्यतामेषा वनवासकृता मतिः ।
बहुदोषं हि कान्तारं वनमित्यभिधीयते ॥ ५ ॥

सीते विमुच्यताम् एषा वन वास कृता मतिः । बहु दोषम् हि कान्तारम् वनम् इति अभिधीयते ॥ २-२८-५

‘सीते! वनवासके लिये चलनेका यह विचार छोड़ दो, वनको अनेक प्रकारके दोषोंसे व्याप्त और दुर्गम बताया जाता है ॥ ५ ॥

सीतॆ! वनवासक्कॆ होगुव निन्न विचारवन्नु बिडु. वनवु अनेक प्रकारद दोषगळिन्द व्याप्तवागि दुर्गमवागिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. siite = Oh; Sita; eshaa = this; matiH = thought; vanavaasakR^itaa = made about forest; vimuchyataam = be given up; abhidhiiyati hi = It is indeed said; vanam = forest; kaantaaram = the wilderness; bahudoshhayutam = is fraught with many dangers.

अनुवादः

“Oh, Sita! Let your thought made about forest be given up. It is indeed said that forest with its wilderness is fraught with many dangers.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हितबुद‍्ध्या खलु वचो मयैतदभिधीयते ।
सदा सुखं न जानामि दुःखमेव सदा वनम् ॥ ६ ॥

हित बुद्ध्या खलु वचो मया एतत् अभिधीयते । सदा सुखम् न जानामि दुह्खम् एव सदा वनम् ॥ २-२८-६

‘तुम्हारे हितकी भावनासे ही मैं ये सब बातें कह रहा हूँ । जहाँतक मेरी जानकारी है, वनमें सदा सुख नहीं मिलता । वहाँ तो सदा दुःख ही मिला करता है ॥ ६ ॥

निन्न हितदृष्टियिन्दले नानु इदॆल्लवन्नु हेळुत्तिद्देनॆ. ननगॆ तिळिदन्तॆ काडिनल्लि सदा सुख सिगुवुदिल्ल. अल्लि सदा दुःखवे सिगुत्ता इरुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. etat vachaH = this advice; abhidhiiyate hi = is expressed indeed; mayaa = by me; hita buddhyaa = keeping your welfare in view; sadaa nagaanaami = I do not ever consider; vanam = forest; sukham = as comfortable; sadaa = always; duHkhameva = uncomfortable.

अनुवादः

This advice is given by me, keeping your welfare in view. I do not ever consider a forest as comfortable. It is always uncomfortable."

स्रोतः: valmikiramayan.net

गिरिनिर्झरसम्भूता गिरिनिर्दरिवासिनाम् ।
सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् ॥ ७ ॥

गिरि निर्झर सम्भूता गिरि कन्दर वासिनाम् । सिम्हानाम् निनदा दुह्खाः श्रोतुम् दुह्खम् अतः वनम् ॥ २-२८-७

‘पर्वतोंसे गिरनेवाले झरनोंके शब्दको सुनकर उन पर्वतोंकी कन्दराओंमें रहनेवाले सिंह दहाड़ने लगते हैं । उनकी वह गर्जना सुननेमें बड़ी दुःखदायिनी प्रतीत होती है, इसलिये वन दुःखमय ही है ॥ ७ ॥

पर्वतगळिन्द धुमुकुव जलपातद शब्दवन्नु केळि, पर्वतगळ गुहॆगळल्लि इरुव सिंहगळु गर्जिसतॊडगुत्तवॆ. अवुगळ गर्जनॆ केळलु बहळ दुःखमयवागि इरुत्तदॆ. अदक्कागि वनवु दुःखदायकवागिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. ninadaaH = the sounds; girinirjaharasambhuutaaH = created from water falls in hills; simhaanaam = from lions; girikandharavaasinaam = residing in mountain caves; duHkHaaH = are unpleasant; shrotum = to hear; ataH = that is why; vanam = forest; duHkham = is uncomfortable.

अनुवादः

“The sounds created from waterfalls in hills and from lions resding in mountain caves are unpleasant to hear. That is why living in a forest in uncomfortable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताः शून्ये तथा मृगाः ।
दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥ ८ ॥

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताह् शून्ये महामृगाः । दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम् ॥ २-२८-८

‘सीते! सूने वनमें निर्भय होकर क्रीड़ा करनेवाले मतवाले जंगली पशु मनुष्यको देखते ही उसपर चारों ओरसे टूट पड़ते हैं; अतः वन दुःखसे भरा हुआ है ॥

सीते! निर्जन काडिनल्लि निर्भयवागि क्रीडिसुव कॊब्बिद काडुपशुगळु मनुष्यरन्नु नोडुत्तले अवर मेलॆ आक्रमण माडुत्तवॆ. आद्दरिन्द वनवु दुःखदिन्द तुम्बिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaa mR^igaaH = large animals; visrabdhaaH = which are fearless; mattaaH = intoxicated; kR^iidamaanaaH = sporting; shuunyo = in desolate forest; samabhivartane = come forward; dR^ishhTvaa = after seeing; siite = Oh; Sita! ataH = that is why; vanam = forest; duHkham = is uncomfortable.

अनुवादः

“Large wild animals which are fearless and intoxicated sporting in the desolate forest; come forward, after seeing. Oh, Sita! That is why living in forest is uncomfortable.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यस्तु दुस्तराः ।
मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरं वनम् ॥ ९ ॥

सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यश्च दुस्तराः । मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरम् वनम् ॥ २-२८-९

‘वनमें जो नदियाँ होती हैं, उनके भीतर ग्राह निवास करते हैं, उनमें कीचड़ अधिक होनेके कारण उन्हें पार करना अत्यन्त कठिन होता है । इसके सिवा वनमें मतवाले हाथी सदा घूमते रहते हैं । इस सब कारणोंसे वन बहुत ही दुःखदायक होता है ॥ ९ ॥

काडिनल्लिरुव नदिगळल्लि भयङ्कर मॊसळॆगळु इरुत्तदॆ. अवुगळल्लि कॆसरु हॆच्चागिरुवुदरिन्द अवुगळन्नु दाटुवुदु अत्यन्त कठिणवागिदॆ. इदल्लदॆ काडिनल्लि मत्त गजगळु तिरुगाडुत्ता इरुत्तवॆ. इवॆल्ल कारणगळिन्द वनवु बहळ दुःखदायकवागिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. saritashchaiva = even streams; sagraahaaH = filled with corcodiles; paNkavatyaH cha = full of mire; dustaraaH = are difficult to be crossed; mattaiH gajairapi = by rut elephants also; ataH = hence; vanam = forest; nityam = is always; duHkhatara = very much uncomforable.

अनुवादः

“Even streams filled with crocodiles full of mire are difficult to be crossed by rut elephants also. Hence dwelling in a forest is always very much uncomfortable.

स्रोतः: valmikiramayan.net

लताकण्टकसङ्कीर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।
निरपाश्च सुदुःखाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥ १० ॥

लताकण्टकसम्पूर्णाः कृकवाकूपनादिताः । निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम् ॥ २-२८-१०

‘वनके मार्ग लताओं और काँटोंसे भरे रहते हैं । वहाँ जंगली मुर्गें बोला करते हैं, उन मार्गोंपर चलनेमें बड़ा कष्ट होता है तथा वहाँ आस-पास जल नहीं मिलता, इससे वनमें दुःख-ही-दुःख है ॥ १० ॥

काडिन दारिगळु बळ्ळिगळिन्द, मुळ्ळुगळिन्द तुम्बिरुत्तवॆ. अल्लि काडुकोळिगळु कूगुत्ता इरुत्तवॆ. आ दारिगळल्लि नडॆयलु बहळ कष्टवागुत्तदॆ. कॆलवॊम्मॆ हत्तिरदल्लि नीरू सिगुवुदिल्ल. इदरिन्द काडिनल्लि दुःखवे दुःख इरुत्तदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. maargaaH = pathways; lataakaNtaka sampuurNaaH = covered with creeps and thorns; kR^ikavaakuupanaaditaaH = echoed with noise of wild cocks; nirapaaH = water = less; sudurgaaH cha = and very difficult to enter; ataH = hence; vanam = forest; duHkham = is hardship.

अनुवादः

“Pathways covered with creepers and thorns, echoed with noise of wild cocks, are water-less and very difficult to enter. Hence dwelling in a forest is hardship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुप्यते पर्णशय्यासु स्वयम्भग्नासु भूतले ।
रात्रिषु श्रमखिन्नेन तस्माद् दुःखमतो वनम् ॥ ११ ॥

सुप्यते पर्ण शय्यासु स्वयम् भग्नासु भू तले । रात्रिषु श्रम खिन्नेन तस्मात् दुह्खतरम् वनम् ॥ २-२८-११

‘दिनभरके परिश्रमसे थके-माँदे मनुष्यको रातमें जमीनके ऊपर अपने-आप गिरे हुए सूखे पत्तोंके बिछौनेपर सोना पड़ता है, अतः वन दुःखसे भरा हुआ है ॥ ११ ॥

इडी दिनद बळलिकॆयिन्द मनुष्यनु रात्रियल्लि तानागि बिद्द तरगॆलॆय शय्यॆयल्लि मलगबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द वनवु दुःखदिन्द तुम्बिदॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. shramakhinnena = one distressed by fatigue; supyate = has to sleep; raatrishhu = in nights; bhagnaasu parNa shayyaasu = on a bed of fallen leaves; tasmaat = hence; vanam = forest; duHkhataram = is very much a misery.

अनुवादः

“One distress by fatigue has to sleep in nights on a bed of fallen leaves. Hence, living in a forest is very much a misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहोरात्रं च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।
फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम् ॥ १२ ॥

‘सीते! वहाँ मनको वशमें रखकर वृक्षोंसे स्वतः गिरे हुए फलोंके आहारपर ही दिन-रात संतोष करना पड़ता है, अतः वन दुःख देनेवाला ही है ॥ १२ ॥

सीते! अल्लि मनस्सन्नु वशपडिसिकॊण्डु मरगळिन्द तानागि बिद्द फलगळ आहारदल्ले हगलु रात्रि सन्तोषपडबेकु. आद्दरिन्द काडु दुःखकॊडुवन्तहुदु.॥12॥

पदच्छेदः

12. siite = Oh; Sita! niyataatmanaa = one with mind disciplined; ahoraatram = day and night; kartavyaH = has to necessarily do; santoshhaH = contend with; phalaiH = fruits; vR^ikshhaapatitaiH = fallen from trees; ataH = henc; vanam = forest; duHkham = is suffering.

अनुवादः

“Oh, Sita! With mind disciplined day and night, one has to necessarily satisfy ourself with fruits fallen from trees. Hence, living in a forest is a suffering.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपवासश्च कर्तव्यो यथा प्राणेन मैथिलि ।
जटाभारश्च कर्तव्यो वल्कलाम्बरधारणम् ॥ १३ ॥

उपवासः च कर्तव्या यथा प्राणेन मैथिलि । जटा भारः च कर्तव्यो वल्कल अम्बर धारिणा ॥ २-२८-१३

‘मिथिलेशकुमारी! अपनी शक्तिके अनुसार उपवास करना, सिरपर जटाका भार ढोना और वल्कल वस्त्र धारण करना—यही वहाँकी जीवनशैली है ॥ १३ ॥

मिथिलेशकुमारी! तन्न शक्तिगनुसार उपवास माडुवुदु, तलॆयल्लि जटॆ धरिसुवुदु, वल्कल, नारुबट्टॆयन्नु उडुवुदु अल्लिय जीवन शैलियागिदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. maithili = Oh; Sita; the princess of Mithila! uparaasashcha = fasting also; kartavyaH = is to be done; yathaa praaNena = according to one’s stamina; valkalaambaradhaariNaa = wearing clothes of bark; jataabhaarashcha = and mass of matted hair(on the head) kartavyaH = is to be done.

अनुवादः

“Oh, Sita the princess of Mithila! Fasting is to be done according to one’s stamina. Clothes of bark are to be worn and mass of matted hair has to be worn on the head.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवतानां पितॄणां च कर्तव्यं विधिपूर्वकम् ।
प्राप्तानामतिथीनां च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥ १४ ॥

देवतानाम् पितृइणाम् चकर्तव्यम् विधिपूर्वकम् । प्राप्तानामतिथीनाम् च नित्यशः प्रतिपूजनम् ॥ २-२८-१४

‘देवताओंका, पितरोंका तथा आये हुए अतिथियोंका प्रतिदिन शास्त्रोक्तविधिके अनुसार पूजन करना—यह वनवासीका प्रधान कर्तव्य है ॥ १४ ॥

प्रतिदिन शास्त्रोक्तविधिगनुसार देवतॆगळ, पितृगळ हागू बन्दिरुव अतिथिगळ पूजॆ माडुवुदु - इदे वनवासिय प्रधान कर्तव्यवागिदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. devataanaam = the celestials; pitRuunaam cha = the ancestors; atithiinaam cha = the guests; praaptaanaam = who arrife; kartavyam = are to be; nityashaH = always; pratipuujanam = worshipped; vidhipuurvakam = according to prescribed rites.

अनुवादः

“The celestials, the ancestors, the guests who arrive are to be worshipped always according to the preseribed rites.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कार्यस्त्रिरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।
चरतां नियमेनैव तस्माद् दुःखतरं वनम् ॥ १५ ॥

कार्यस्त्रीरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः । चरता नियमेनैव तस्माद्दुःखतरम् वनम् ॥ २-२८-१५

‘वनवासीको प्रतिदिन नियमपूर्वक तीनों समय स्नान करना होता है । इसलिये वन बहुत ही कष्ट देनेवाला है ॥

वनवासिगॆ दिननित्य नियम पूर्वक मूरु हॊत्तिनल्लियू स्नान माडबेकागुत्तदॆ. इदक्कागि काडु बहळ कष्ट कॊडुवुदागिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. abhishhekaH = bath; kaaryaH = is to be performed; triH = three times; nityashaH = every day; kaale kaale = at appropriate time; charataa = by the one moving in the forest; niyamenaiva = with restraint in the mind; tasmaat = hence; vanam = forest; duHkhataram = is very much a misery.

अनुवादः

“Bath is to be performed three times a day at appropriate time by the one moving in the forest, with one’s mind kept in restraint. Hence, living in a forest is very much a misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः ।
आर्षेण विधिना वेद्यां सीते दुःखमतो वनम् ॥ १६ ॥

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः । आर्षेण विधिना वेद्याम् बाले दुःखमतो वनम् ॥ २-२८-१६

‘सीते! वहाँ स्वयं चुनकर लाये हुए फूलोंद्वारा वेदोक्त विधिसे वेदीपर देवताओंकी पूजा करनी पड़ती है । इसलिये वनको कष्टप्रद कहा गया है ॥ १६ ॥

सीतॆ! अल्लि स्वतः कित्तु-हॆक्कि तन्द हूवुगळिन्द वेदोक्त विधियिन्द वेदिय मेलॆ देवतॆगळन्नु पूजिसबेकागुत्तदॆ. अदक्कागि वनवन्नु कष्टप्रदवॆन्दु हेळलागिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. baale = Oh; Sita the innocent! upahaarashcha = offering; kartavyaH = is to be done; dusumaiH = with flowers; aahR^itaiH = brought; svayam = by one’s self; vedyaam = at the altar; aarshheNa vidhinaa = according to the rites prescribed by sages; ataH = hence; vanam = forest; duHkham = is hardship.

अनुवादः

“Oh, Sita the innocent! Offering is to be done with flowers brought by one’s own self at the altar, according to the rites prescribed by sages. Hence, living in a forest is a hardship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोषस्तेन मैथिलि ।
यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम् ॥ १७ ॥

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोष्स्तेन मैथिलि । यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम् ॥ २-२८-१७

‘मिथिलेशकुमारी जानकी! वनवासियोंको जब जैसा आहार मिल जाय उसीपर संतोष करना पड़ता है; अतः वन दुःखरूप ही है ॥ १७ ॥

मिथिलेशकुमारी जानकी! वनवासिगळिगॆ यावाग ऎन्तह आहार सिगुवुदो अदरल्ले सन्तोषपड बेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द वनवु दुःखरूपवे आगिदॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. maithili = Oh; Sita the princess of Mithila! vanacharaiH = the dwellers of forest; kartavyaH = are to be; santoshhaH = satisfied; yathaa labdhena = with whatever is obtained; tena = there; yataahaaraiH = the rstricted food; ataH = hence; vanam = forest; duHkham = is misery.

अनुवादः

“Oh, Sita the princess of Mithila! The dwellers of forest are to be satisfied with whatever is obtained there, the restricted food. Hence, living in forest is a misery.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीव वातस्तिमिरं बुभुक्षा चाति नित्यशः ।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥ १८ ॥

अतीव वातास्तिमिरं बुभुक्षा चात्रि नित्यशः ।
भयानि च महान्त्यत्र ततो दुःखतरं वनम् ॥

अतीव वातः तिमिरम् बुभुक्षा च अत्र नित्यशः । भयानि च महान्ति अत्र ततः दुह्खतरम् वनम् ॥ २-२८-१८

‘वनमें प्रचण्ड आँधी, घोर अन्धकार, प्रतिदिन भूखका कष्ट तथा और भी बड़े-बड़े भय प्राप्त होते हैं, अतः वन अत्यन्त कष्टप्रद है ॥ १८ ॥

काडिनल्लि प्रचण्ड बिरुगाळि, घोर अन्धकार, प्रतिदिन हसिविन कष्ट हागू इन्नू दॊड्ड-दॊड्ड भयगळु प्राप्तवागुत्तवॆ. आद्दरिन्द वनवु अत्यन्त कष्टप्रदवागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. atra = In the forest; vaataaH = air; timiram = darkness; atiiva = are very much; nityashaH = always; bubukshhaa = hunger; mahaanti = great; bhayaani cha = fears also; ataH = hence; vanam = forest; duHkhataram = is very much a misery.

अनुवादः

“In the forest, air and darkness are too much. There are always hunger and great fears too. Hence, dwelling in a forest is very much a misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सरीसृपाश्च बहवो बहुरूपाश्च भामिनि ।
चरन्ति पथि ते दर्पात् ततो दुःखतरं वनम् ॥१९ ॥

सरी सृपाः च बहवो बहु रूपाः च भामिनि । चरन्ति पृथिवीम् दर्पात् अतः दुखतरम् वनम् ॥ २-२८-१९

‘भामिनि! वहाँ बहुत-से पहाड़ी सर्प, जो अनेक प्रकारके रूपवाले होते हैं, दर्पवश बीच रास्तेमें विचरते रहते हैं; अतः वन अत्यन्त कष्टदायक है ॥ १९ ॥

भामिनि! अल्लि अनेक प्रकारद बहळ काडु सर्पगळु दर्पदिन्द दारियल्लि सञ्चरिसुत्ता इरुत्तवॆ. आद्दरिन्द काडु बहळ कष्टदायकवागिदॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. bhaamini = Oh; Sita! Various creeping animals; bahuruupaaH = of different forms; charanti = room about; pR^ithiviim = on earth; darpaat = with pride; tataH = hence; vanam = forest; duHkhataram = is great misery.

अनुवादः

“Oh, Sita! Various creeping animals of different forms roam about on earth with pride. Hence dwelling in a forst is a great misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नदीनिलयनाः सर्पा नदीकुटिलगामिनः ।
तिष्ठन्त्यावृत्य पन्थानमतो दुःखतरं वनम् ॥ २० ॥

नदी निलयनाः सर्पा नदी कुटिल गामिनः । तिष्ठन्ति आवृत्य पन्थानम् अतः दुह्खतरम् वनम् ॥ २-२८-२०

‘जो नदियोंमें निवास करते और नदियोंके समान ही कुटिल गतिसे चलते हैं, ऐसे बहुसंख्यक सर्प वनमें रास्तेको घेरकर पड़े रहते हैं; इसलिये वन बहुत ही कष्टदायक है ॥ २० ॥

नदिगळल्लि वासिसुव सर्पगळु, नदिगळन्तॆ वक्रगतियिन्द ओडाडुव बहळ सङ्ख्यॆयल्लि हावुगळु काडिन दारियन्नु अड्डगट्टि बिद्दिरुत्तवॆ. इदक्कागि कष्टदायकवागिदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. sarpaaH = snakes; nadiinilayanaaH = dwelling in rivers; nadiikutilagaaminaH = moving crookedly like rivers; tishhThanti = stay; aavR^itya = obstructing; panthaanam = the way; tataH = hence; vanam = forest; duHkhataram = is great misery.

अनुवादः

“Snakes dwelling in rivers, moving crookedly like rivers, stay obstucting the pathways. Hence, living in forest is a great misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतङ्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाश्च मशकैः सह ।
बाधन्ते नित्यमबले सर्वं दुःखमतो वनम् ॥ २१ ॥

पतम्गा वृश्चिकाः कीटा दंशाः च मशकैः सह । बाधन्ते नित्यम् अबले सर्वम् दुह्खम् अतः वनम् ॥ २-२८-२१

‘अबले! पतंगे, बिच्छू, कीड़े, डाँस और मच्छर वहाँ सदा कष्ट पहुँचाते रहते हैं; अतः सारा वन दुःखरूप ही है ॥ २१ ॥

अबलॆ! मिडतॆगळु, चेळुगळु, कीटगळु, सॊळ्ळॆगळु, नॊणगळु अल्लि सदा कष्ट कॊडुत्ता इरुत्तवॆ; आद्दरिन्द इडी वनवु दुःखरूपवे आगिदॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. abale = Oh; frail princess! pataNgaaH = flying insects; vR^ishchikaaH = scorpious; kiitaaH = insects; mashakaiH saha = including mosquiteos; damshaashcha = and flies; nityam = always; baadhante = annoy; sarvam = every one; ataH = hence; vanam = forest; duHkham = is hardship.

अनुवादः

“Oh, frail princess! Flying insects, scropious, insects including mosquitoes and files always annoy every one. Hence, forest is full of hardship.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।
वने व्याकुलशाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम् ॥ २२ ॥

ध्रुमाः कण्टकिनश्चैव कुशाः काशाश्च भामिनि ।
वने व्याकुल शाखाग्रास्तेन दुःखमतो वनम् ॥

द्रुमाः कण्टकिनः चैव कुश काशाः च भामिनि । वने व्याकुल शाखा अग्राः तेन दुह्खतरम् वनम् ॥ २-२८-२२

‘भामिनि! वनमें काँटेदार वृक्ष, कुश और कास होते हैं, जिनकी शाखाओंके अग्रभाग सब ओर फैले हुए होते हैं; इसलिये वन विशेष कष्टदायक होता है ॥ २२ ॥

भामिनि! काडिनल्लि विशालवागि हरडिकॊण्डिरुव कॊम्बॆगळुळ्ळ मुळ्ळिन मरगळु, कुश-काश मुन्ताद हल्लुगळु ऎल्लॆल्लू हरडिकॊण्डिवॆ. अदक्कागि काडु विशेष कष्टदायकवागिदॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. bhaamini = Oh; Sita! drumaaH = trees; kushakaashaH cha = ‘Kusa’ grass(poa cynosuroides; a grass with long pointed stalks) and ‘kasa’ grass(saccharum spontaneum used for mats; roofts etc); kaNTakinashchaiva = bambooes; vyaakula shaakhaagraaH = with ends of branches spread on all sides; vane = are in the forest; tena = henc; vanam = forest; duHkhataram = is very much a misery.

अनुवादः

“Oh, Sita! Forest is full of trees, kusa grass and bambooes with ends of their branches spread on all sides. Hence, living in a forest is a great misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।
अरण्यवासे वसतो दुःखमेव सदा वनम् ॥ २३ ॥

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च । अरण्यवासे वसतो क्धुःखमेव ततो वनम् ॥ २-२८-२३

‘वनमें निवास करनेवाले मनुष्यको बहुत-से शारीरिक क्लेशों और नाना प्रकारके भयोंका सामना करना पड़ता है, अतः वन सदा दुःखरूप ही होता है ॥ २३ ॥

वनदल्लि वासिसुव मनुष्यनु बहळष्टु शारीरिक क्लेशगळन्नु मत्तु नाना प्रकारद भयगळन्नु ऎदुरिसबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द वनवु सदा दुःखरूपवे आगिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. vasataH = inhabitant; araNya vaase = living in a forest; bahuvaH = (has) many; kaaya kleshaaH = bodily troubles; vividhaani = (has) various; bhayaani cha = panies; tataH = hence; vanam = forest; duHkhameva = really a misery.

अनुवादः

“An inhabitant living in a forest has to face various bodily troubles and panics. Hence, forest- life is readly a misery.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधलोभौ विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।
न भेतव्यं च भेतव्ये दुःखं नित्यमतो वनम् ॥ २४ ॥

क्रोधलोभे विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः । न भेतव्यम् च भेतव्ये नित्यम् दुःखमतो वनम् ॥ २-२८-२४

‘वहाँ क्रोध और लोभको त्याग देना होता है, तपस्यामें मन लगाना पड़ता है और जहाँ भयका स्थान है, वहाँ भी भयभीत न होनेकी आवश्यकता होती है; अतः वनमें सदा दुःख-ही-दुःख है ॥ २४ ॥

अल्लि क्रोध मत्तु लोभवन्नु त्यजिसबेकागुत्तदॆ, तपस्सिनल्ले मनस्सन्नु तॊडगिसबेकागुत्तदॆ. भयविरुव स्थानदल्लियू निर्भयनागि इरबेकागुत्तदॆ. आद्दरिन्द अल्लि दुःखवे दुःख इदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. krodha lobhau = anger; greed; vimoktavyau = are to be abandoned; matiH = devotion; kartavyaa = is to be done; tapase = on asceticism; bhetavye = what needs to be feared; bhetavyam = should not be feared; ataH = hence; vanam = forest; nityam = is always; duHkham = suffering.

अनुवादः

“Anger and greed are to be abandoned by the dwellers of forest. Devotion is to be bestowed on asceticism. What needs to be feared, should not be feared. Hence, living in a forest is a suffereing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव ।
विमृशन्निव पश्यामि बहुदोषकरं वनम् ॥ २५ ॥

तदलं ते वनं गत्वा क्षेमं नहि वनं तव ।
विमृशन्नि ह पश्यामि बहुदोषकरं वनम् ॥

तत् अलम् ते वनम् गत्वा क्षमम् न हि वनम् तव । विमृशन्न् इह पश्यामि बहु दोषतरम् वनम् ॥ २-२८-२५

‘इसलिये तुम्हारा वनमें जाना ठीक नहीं है । वहाँ जाकर तुम सकुशल नहीं रह सकती । मैं बहुत सोच-विचारकर देखता और समझता हूँ—कि वनमें रहना अनेक दोषोंका उत्पादक बहुत ही कष्टदायक है ॥ २५ ॥

अदक्कागि नीनु वनक्कॆ बरुवुदु सरियल्ल. अल्लिगॆ होगि नीनु क्षेमदिन्द इरलारॆ. नीनु वनदल्लि इरुवुदु अनेक दोषगळ उत्पादक बहळ कष्टदायकवॆन्दु नानु बहळ विचार माडि नोडिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. ta = therefore; te = to you; alam = enough; gatvaa = went; vanam = to forest; tava = to you; vanam = forest; na hi = is not indeed; kshhamam = bearble; vimR^ishan = reflecting; iha = now; pashyaami = I perceive; vanam = forest; bahudoshhataram = as having too many disadvantages.

अनुवादः

“Therefore, do away with the idea of your coming to the forest. Forest is not indeed bearable for you. Reflecting now, I perceive forest as having too many disadvantages.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वनं तु नेतुं न कृता मतिर्यदा
बभूव रामेण तदा महात्मना ।
न तस्य सीता वचनं चकार तं
ततोऽब्रवीद् राममिदं सुदुःखिता ॥ २६ ॥

वनम् तु नेतुम् न कृता मतिस् तदा । बभूव रामेण यदा महात्मना । न तस्य सीता वचनम् चकार तत् । ततः अब्रवीद् रामम् इदम् सुदुह्खिता ॥ २-२८-२६

जब महात्मा श्रीरामने उस समय सीताको वनमें ले जानेका विचार नहीं किया, तब सीताने भी उनकी उस बातको नहीं माना । वे अत्यन्त दुःखी होकर श्रीरामसे इस प्रकार बोलीं ॥ २६ ॥

महात्मा श्रीरामनु आग सीतॆयन्नु काडिगॆ करॆदुकॊण्डु होगलु विचार माडदिद्दाग सीतॆयू अवन मातन्नु ऒप्पलिल्ल. अवळु अत्यन्त दुःखितळागि श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. yadaa = when; raameNa = by Rama; mahaatmanaa = the great souled; matiH = the mind; na babhuuva = was not; kR^itaa = set; netum = to take; vanam = to forest; tadaa = then; suduHkhitaa = the much aggrieved; siitaa = Sita; nachakaara = did not accept; tasya = his; tat = that; vachanam = word; tataH = afterwords; abraviit = spoke; idam = these words; raamam = to Rama.

अनुवादः

As the great souled Rama did not agree to take her to the forest, the much aggrieved Sita spoke to Rama as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः ॥ २८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें अट्ठाईसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि इप्पत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥28॥