०२६ सीता-रामयोर्संवादः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Seeing Rama being sad seetha wants to know the reason Rama then lets her know his father’s wish and his decision to go to forest. He then askes her to stay in Ayodhya.

स्रोतः: valmikiramayan.net

26. श्रीरामको उदास देखकर सीताका उनसे इसका कारण पूछना और श्रीरामका पिताकी आज्ञासे वनमें जानेका निश्चय बताते हुए सीताको घरमें रहनेके लिये समझाना

अभिवाद्य तु कौसल्यां रामः सम्प्रस्थितो वनम् ।
कृतस्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः ॥ १ ॥

धर्मिष्ठ मार्गपर स्थित हुए श्रीराम माताद्वारा स्वस्तिवाचन-कर्म सम्पन्न हो जानेपर कौसल्याको प्रणाम करके वहाँसे वनके लिये प्रस्थित हुए ॥ १ ॥

धर्मिष्ठर मार्गानुवर्तियाद श्रीरामनु कौसल्यादेवियन्नु अभिवादनपूर्वक नमस्करिसि अवळिन्द मङ्गळाशासवन्नु पडॆदु अरण्यक्कॆ हॊरडलु उद्युक्तनादनु.॥1॥

विराजयन् राजसुतो राजमार्गं नरैर्वृतम् ।
हृदयान्याममन्थेव जनस्य गुणवत्तया ॥ २ ॥

उस समय मनुष्योंकी भीड़से भरे हुए राजमार्गको प्रकाशित करते हुए राजकुमार श्रीराम अपने सद्‍गुणोंके कारण लोगोंके मनको मथने-से लगे (ऐसे गुणवान् श्रीरामको वनवास दिया जा रहा है, यह सोचकर वहाँके लोगोंका जी कचोटने लगा) ॥ २ ॥

श्रीरामन दर्शनाकाङ्क्षिगळागिद्द अनेक पौररिन्द निबिडवाद राजमार्गवन्नु बॆळगुत्ता होगुत्तिद्द राजपुत्रनु तन्न गुणातिशयगळिन्द नागरीकर मनस्सु कलकुत्तिरुवनो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

1;2. raamaH = Rama; raajaHsutaH = the prince; kR^itasvastyayanaH = having been invoked blessings; maatraa = by his mother; abhivaadyacha = and after saluting; kausalyaam = Kausalya; sthitaH = and remaining; vartmani = in the path; dharmishhTe = which is very virtuous; samprasthitaH = setting out journey; vanam = to forest; raajamaargam = making the royal road; vR^itam = filled; janaiH = with people; viraajayan = shine with brilliance; aamamantheva = stiring ; hR^idayaani = the hearts; janasya = of people ; guNavathayaa = because of his virtuous qualities.

अनुवादः

The prince Rama, having been invoked blessings by his mother, after having salutation to Kausalya and remaining firmly in his virtuous path, set out journey to the forest. Entering to the road filled with people, he made it shine with his splendour and stirred the hearts of the people because of his excellent qualities.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदेही चापि तत् सर्वं न शुश्राव तपस्विनी ।
तदेव हृदि तस्याश्च यौवराज्याभिषेचनम् ॥ ३ ॥

वैदेही च अपि तत् सर्वम् न शुश्राव तपस्विनी । तत् एव हृदि तस्याः च यौवराज्य अभिषेचनम् ॥ २-२६-३

तपस्विनी विदेहनन्दिनी सीताने अभीतक वह सारा हाल नहीं सुना था । उनके हृदयमें यही बात समायी हुई थी कि मेरे पतिका युवराजपदपर अभिषेक हो रहा होगा ॥

तपस्विनी विदेहनन्दिनी सीतॆयु इष्टरवरॆगॆ नडॆद घटनॆगळन्नु केळिरलिल्ल. नन्न पतियु युवराजरागि पट्टाभिषिक्तरागुवरॆन्दे मनस्सिनल्लि तिळिदिद्दळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. vaidehiichapii = Sita also; tapasvinii = practising austerity; na shushraava = has not heard; tatsarvam = all that; tat = That; yauvaraajyaabhishhechanam eva = installation of Rama alone as Prince Regent; hR^idi = in heart.

अनुवादः

Sita, practising for the coronation ceremony, did not hear anything on that matter. She was thinking of installation of Rama alone as prince Regent in her heart

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवकार्यं स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्टचेतना ।
अभिज्ञा राजधर्माणां राजपुत्री प्रतीक्षति ॥ ४ ॥

देव कार्यम् स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्ट चेतना । अभिज्ञा राज धर्मानाम् राज पुत्रम् प्रतीक्षते ॥ २-२६-४

विदेहराजकुमारी सीता सामयिक कर्तव्यों तथा राजधर्मोंको जानती थीं, अतः देवताओंकी पूजा करके प्रसन्नचित्तसे श्रीरामके आगमनकी प्रतीक्षा कर रही थीं ॥

विदेहराजकुमारी सीतॆयु राजधर्मवन्नु अरितिद्दळु; अदक्कागि देवतॆगळ पूजॆ माडि प्रसन्न चित्तदिन्द श्रीरामन बरुविकॆयन्नु प्रतीक्षॆ माडुत्तिद्दळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. kR^itajJNyaa = as she knows what is to be done ; abhiJNyaa = and is aware; raajadharmaaNaam = of rules relating to kings ; svayam = (Sita) herself; hR^ishhTa chetanaa = rejoiced in heart; kR^itvaa = performed; devakaaryam = the worship of the gods; pratiikshhite = and was waiting raajaputram = for the prince

अनुवादः

As she knows what is to be done and is aware of rules relating to kings Sita herself being rejoiced in heart, performed the worship of the gods and was waiting for the prince.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविवेशाथ रामस्तु स्ववेश्म सुविभूषितम् ।
प्रहृष्टजनसम्पूर्णं ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ ५ ॥

प्रविवेश अथ रामः तु स्व वेश्म सुविभूषितम् । प्रहृष्ट जन सम्पूर्णम् ह्रिया किंचित् अवान् मुखः ॥ २-२६-५

इतनेमें ही श्रीरामने अपने भलीभाँति सजे-सजाये अन्तःपुरमें, जो प्रसन्न मनुष्योंसे भरा हुआ था, प्रवेश किया । उस समय लज्जासे उनका मुख कुछ नीचा हो रहा था ॥

इष्टरल्ले श्रीरामनु प्रसन्न मनुष्यरिन्द तुम्बिद्दु, चॆन्नागि अलङ्कृतवाद तन्न अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदनु. आग नाचिकॆयिन्द अवन मुख स्वल्प बागिदन्तॆ इत्तु.॥5॥

पदच्छेदः

5. atha = Thereafter; raamastu = Rama; kinchit = slightly; avaNmukhaH = turning his face down ; pravivesha = entered ; svamveshma = his own house ; prahR^ishhTa jana sampuurNam = filled with rejoicing people; suvibhuushhitam = and which is well decorated.

अनुवादः

Thereafter Rama, slightly turning his face down , entered his own house which is well decorated and is filled with rejoicing people all around

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तं पतिम् ।
अपश्यच्छोकसन्तप्तं चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियम् ॥ ६ ॥

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तम् पतिम् । अपश्यत् शोक सम्तप्तम् चिन्ता व्याकुलिल इन्द्रियम् ॥ २-२६-६

सीता उन्हें देखते ही आसनसे उठकर खड़ी हो गयीं । उनकी अवस्था देखकर काँपने लगीं और चिन्तासे व्याकुल इन्द्रियोंवाले अपने उन शोकसंतप्त पतिको निहारने लगीं ॥ ६ ॥

सीतॆयु अवनन्नु नोडुत्तले ऎद्दु निन्तु अवन स्थितियन्नु नोडि नडुगिहोदळु. चिन्तॆयिन्द व्याकुलवाद इन्द्रियवुळ्ळ अवळु शोकसन्तप्तनाद पतियन्ने दिट्टिसि नोडतॊडगिदळु.॥6॥

पदच्छेदः

6. atha = Then; sitaa = Sita; samutpatya = sprang up; apashyat = saw tam patim = that husband ; shoksantaptam = burning with sorrow; chintaa vyaakulatendR^iyam = having his mind perturbed with anxiety; vepamaanacha = and trembled.

अनुवादः

Sita sprang up from her seat and trembled by seeing her husband stricken with sorrow, his mind perturbed with anxiety.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।
तं शोकं राघवः सोढुं ततो विवृततां गतः ॥ ७ ॥

ताम् दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् । तम् शोकम् राघवह् सोढुम् ततो विवृतताम् गतः ॥ २-२६-७

धर्मात्मा श्रीराम सीताको देखकर अपने मानसिक शोकका वेग सहन न कर सके, अतः उनका वह शोक प्रकट हो गया ॥ ७ ॥

धर्मात्मनाद श्रीरामनु सीतॆयन्नु नोडि तन्न मानसिक शोकद वेगवन्नु सहिसलारदॆ, अवन आ शोक प्रकटवागि होयितु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saH = That; raaghavaH = Rama(the scion of Raghu) ; dharmaatmaa = the virtuous man; dR^ishhTvaa = by seeing ; taam = her; nashashaaka = could not; sodhum = put up with ; tam shokam = that gR^ief; manogatam = existing in his mind ; tataH = For that reason; gataH = got; vivR^itataam = unveiled

अनुवादः

By seeing her, Rama the virtuous man could not contain that grief existing in his mind and hence got unveiled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विवर्णवदनं दृष्ट्वा तं प्रस्विन्नममर्षणम् ।
आह दुःखाभिसन्तप्ता किमिदानीमिदं प्रभो ॥ ८ ॥

विवर्ण वदनम् दृष्ट्वा तम् प्रस्विन्नम् अमर्षणम् । आह दुह्ख अभिसम्तप्ता किम् इदानीम् इदम् प्रभो ॥ २-२६-८

उनका मुख उदास हो गया था । उनके अङ्गोंसे पसीना निकल रहा था । वे अपने शोकको दबाये रखनेमें असमर्थ हो गये थे । उन्हें इस अवस्थामें देखकर सीता दुःखसे संतप्त हो उठीं और बोलीं—‘प्रभो! इस समय यह आपकी कैसी दशा है? ॥ ८ ॥

अवन मुख उदासवागित्तु. शरीर बॆवॆतुकॊण्डित्तु. तन्न शोकवन्नु अदुमिडलु असमर्थनागिद्दनु. अवनन्नु ई स्थितियल्लि नोडि सीतॆयु दुःखसन्तप्तळागि केळिदळु - स्वामि! ईग निम्म ई स्थिति हीगेके.॥8॥

पदच्छेदः

8. dR^ishhTvaa = Seeing; tam = him; vivarNavadanam = pale-faced; prasvinnam = perspirated; amarshhaNam = with non- endurance ; dukhaabhi santaptaa = Sita; stricken with grief; aha = spoke thus; prabho = Oh; Lord ; kim = what; idam = is this; idaaniim = now?

अनुवादः

Seeing him pale-faced, perspired and without endurance, Sita (stricken with grief) spoke thus what is this now , my Lord!

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्येण राघव ।
प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वमसि दुर्मनाः ॥ ९ ॥

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव । प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः ॥ २-२६-९

‘रघुनन्दन! आज बृहस्पति देवता-सम्बन्धी मङ्गलमय पुष्यनक्षत्र है, जो अभिषेकके योग्य है । उस पुष्यनक्षत्रके योगमें विद्वान् ब्राह्मणोंने आपका अभिषेक बताया है । ऐसे समयमें जब कि आपको प्रसन्न होना चाहिये था, आपका मन इतना उदास क्यों है? ॥ ९ ॥

रघुनन्दन! इन्दु पट्टाभिषेकक्कॆ योग्यवाद बृहस्पति देवता सम्बन्धी मङ्गलमय पुष्य नक्षत्रविदॆ. इदे योगदल्लि निम्म पट्टाभिषेकवॆन्दु विद्वांस ब्राह्मणरु तिळिसिद्दरु. इन्तह समयदल्लि नीवु प्रसन्नरागबेकित्तु, आदरॆ निम्म मनस्सु इष्टॊन्दु उदासवेकॆ आगिदॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. raaghava = Oh; Rama! ; prochyatena = It is indeed told; braahmaNaiH = by brahmanas; praayaiH = who are learned; adya = today; pushhyaH = is constellation Pushya; shR^iimaan = which is propitions; baarhaspataH = presided over by sage bR^ihaspati; yuktaH = is suitable; kena = why; asi = are you; durmanaaH = sadly disposed

अनुवादः

Oh , Rama! It is indeed told by learned brahmanas that today’s constellation Pushya (which is presided by sage bR^ihaspati) which is propitions, is suitable (for coronation). Why are you sadly disposed?

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते शतशलाकेन जलफेननिभेन च ।
आवृतं वदनं वल्गु च्छत्रेणाभिविराजते ॥ १० ॥

न ते शतशलाकेन जलेननिभेन च ।
आवृतं वदनं वल्गु च्छत्रेणाभिविराजते ॥

न ते शत शलाकेन जल फेन निभेन च । आवृतम् वदनम् वल्गु चत्रेण अभिविराजते ॥ २-२६-१०

‘मैं देखती हूँ, इस समय आपका मनोहर मुख जलके फेनके समान उज्ज्वल तथा सौ तीलियोंवाले श्वेत छत्रसे आच्छादित नहीं है, अतएव अधिक शोभा नहीं पा रहा है ॥ १० ॥

नीरिन नॊरॆयन्तॆ नूरारु कड्डिगळिन्द कूडिद बिळुपाद श्वेतच्छत्रदिन्द आवृतवागि निन्न सुन्दर मुखवु एकॆ शोभिसुत्तिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. te = your; valgu = handsome; vadanam = face; na viraajate = is not shining ; aavR^itam-covered; chatreNa = by umbrella ; shata shalakena = having hundred ribs; jalaphena nibhena = resembling water froth.

अनुवादः

Your handsome face does not shine splendidly as it should when covered by an umbrella white as water-froth and provided with a hundred ribs.

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यजनाभ्यां च मुख्याभ्यां शतपत्रनिभेक्षणम् ।
चन्द्रहंसप्रकाशाभ्यां वीज्यते न तवाननम् ॥ ११ ॥

व्यजनाभ्याम् च मुख्याभ्याम् शत पत्र निभ ईक्षणम् । चन्द्र हंस प्रकाशाभ्याम् वीज्यते न तव आननम् ॥ २-२६-११

‘कमल-जैसे सुन्दर नेत्र धारण करनेवाले आपके इस मुखपर चन्द्रमा और हंसके समान श्वेत वर्णवाले दो श्रेष्ठ चँवरोंद्वारा हवा नहीं की जा रही है ॥ ११ ॥

कमलदन्तॆ सुन्दर नेत्रगळुळ्ळ तम्म ई मुखदल्लि चन्द्र मत्तु हंसदन्तॆ बॆळ्ळगिरुव चामरगळु एकॆ बीसुत्तिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. tava aananam = Your face; shata patra nibhekshhaNam = which is lotus-eyed; na vijyate = is not being fanned ; vyajanaabhyaam = which are superior; chandra hamsa prakashabhyaam = shining like a moon and a swan.

अनुवादः

Nor your lotus -eyed face is not being fanned (as it should ) by superior chowries shining like a moon and a swan

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।
स्तुवन्तो नाद्य दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥ १२ ॥

वाग्मिनो वन्दिनश्चापि प्रहृष्टास्त्वां नरर्षभ ।
स्तुवन्तो नात्र दृश्यन्ते मङ्गलैः सूतमागधाः ॥

वाग्मिनो बन्दिनः च अपि प्रहृष्टाः त्वम् नर ऋषभ । स्तुवन्तः न अद्य दृश्यन्ते मन्गलैः सूत मागधाः ॥ २-२६-१२

‘नरश्रेष्ठ! प्रवचनकुशल वन्दी, सूत और मागधजन आज अत्यन्त प्रसन्न हो अपने माङ्गलिक वचनोंद्वारा आपकी स्तुति करते नहीं दिखायी देते हैं ॥ १२ ॥

नरश्रेष्ठ! प्रवचनकुशल वन्दी, सूत, मागधरु इन्दु अत्यन्त प्रसन्नरागि निम्मन्नु माङ्गलिक वचनगळिन्द स्तुतिसुवुदन्नु काणुवुदिल्लवल्ल.॥12॥

पदच्छेदः

12. nararR^ishhTaaH = oh the best of men! prahR^ishhTaaH = The overjoyed ; vaagminaH = equent; vandinashchaapi = bards; suutamaagadhaaH = Sutas and Magadhas who sing portions of epic poems and ancient ballads ; na dR^ishyante = are not being seen ; atra = here; stuvantaH = praising; tvaam = you ; maNgalaiH = with auspicious words.

अनुवादः

Nor the overjoyed and eloquent bards Sutas and Maagadhas (who sing portions of epic poems and ancient ballads ) are seen here , praising you with auspicious words .

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ते क्षौद्रं च दधि च ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य ददति स्म विधानतः ॥ १३ ॥

न ते क्षौद्रम् च दधि च ब्राह्मणा वेद पारगाः । मूर्ध्नि मूर्ध अवसिक्तस्य दधति स्म विधानतः ॥ २-२६-१३

‘वेदोंके पारङ्गत विद्वान् ब्राह्मणोंने आज मूर्धाभिषिक्त हुए आपके मस्तकपर तीर्थोदकमिश्रित मधु और दधिका विधिपूर्वक अभिषेक नहीं किया ॥ १३ ॥

वेदपारङ्गत विद्वांस ब्राह्मणरु इन्दु मूर्धाभिषिक्तनाद निम्म मस्तकदल्लि तीर्थोदक मिश्रित मधुपर्कदिन्द अभिषेक माडलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. braahmanaaH = Brahmanas; veda paaragaaH = who have seen the end of the Vedas; na dadatisma = have not placed; vidhaanataH = as per prescribed rite; kshhaudramcha = honey ; dadhicha = and curds ; te muurdhniH = on your head ; muurdhaabhishhiktasya = after you had taken a head -bath.

अनुवादः

Nor brahmanas who are well-versed in Vedas, have not placed , as per prescribed Rites , honey and curds on your head after you had taken the head -bath

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वां प्रकृतयः सर्वाः श्रेणीमुख्याश्च भूषिताः ।
अनुव्रजितुमिच्छन्ति पौरजानपदास्तथा ॥ १४ ॥

न त्वाम् प्रकृतयः सर्वा श्रेणी मुख्याः च भूषिताः । अनुव्रजितुम् इच्चन्ति पौर जापपदाः तथा ॥ २-२६-१४

‘मन्त्री-सेनापति आदि सारी प्रकृतियाँ, वस्त्राभूषणोंसे विभूषित मुख्य-मुख्य सेठ-साहूकार तथा नगर और जनपदके लोग आज आपके पीछे-पीछे चलनेकी इच्छा नहीं कर रहे हैं! (इसका क्या कारण है?) ॥ १४ ॥

सदा निम्मन्नु अनुसरिसि बरुव मन्त्री, सेनापति, वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृत मुख्य-मुख्य साहुकाररु, प्रजाजनरु इन्दु एकॆ यारू काणुत्तिल्लवल्ल; हीगेकॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. sarvaaH = All; prakR^itayaH = ministers; shreNii mukhyaascha = chief of Associations; tathaa = and; paura jaanapadaH = citizens and country -folk ; bhuushhitaaH = duly adorned; na ichhanti = are not inclined ; anuurajitum = to go along; tvaam = with you.

अनुवादः

All ministers, chiefs of Associations, citizens and country-folk, duly decked with ornaments, are not inclined to go along with you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः ।
मुख्यः पुष्परथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥ १५ ॥

चतुर्भिर्वेगसम्पन्नैर्हयैः काञ्चनभूषणैः ।
मुख्यः पुष्यरथो युक्तः किं न गच्छति तेऽग्रतः ॥

चतुर्भिर् वेग सम्पन्नैः हयैः कान्चन भूषणैः । मुख्यः पुष्य रथो युक्तः किम् न गच्चति ते अग्रतः ॥ २-२६-१५

‘सुनहरे साज-बाजसे सजे हुए चार वेगशाली घोड़ोंसे जुता हुआ श्रेष्ठ पुष्परथ (पुष्पभूषित केवल भ्रमणोपयोगी रथ) आज आपके आगे-आगे क्यों नहीं चल रहा है? ॥ १५ ॥

नीवु दिव्यरथदल्लि मॆरवणिगॆ हॊरटिरुवाग ऎदुरिगॆ स्वर्णभूषित वेगशालि नाल्कु कुदुरॆगळिन्द कूडिद पुष्परथवू इन्दु निन्न मुन्दॆ एकिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. kim = why; mukhyaH = the main; pushhya rathaH = carriage used for travelling or pleasure; yuktaH = tied; chatuH hayaiH = with four horses; vega sampannaiH = which have excellent speed; kaaNchana bhuushhitaiH = and decked with gold ornaments; na gachchhati = does not go; te agrataH = ahead of you .

अनुवादः

Why the main carriage used for travelling and pleasure, tied with four horses decked with gold ornaments and with excellent speed does not go ahead of you ?

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हस्ती चाग्रतः श्रीमान् सर्वलक्षणपूजितः ।
प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्णमेघगिरिप्रभः ॥ १६ ॥

न हस्ती च अग्रतः श्रीमांस् तव लक्षण पूजितः । प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्ण मेघ गिरि प्रभः ॥ २-२६-१६

‘वीर! आपकी यात्राके समय समस्त शुभ लक्षणोंसे प्रशंसित तथा काले मेघवाले पर्वतके समान विशालकाय तेजस्वी गजराज आज आपके आगे क्यों नहीं दिखायी देता है? ॥ १६ ॥

वीरवर! नीवु मॆरवणिगॆयल्लि शुभलक्षण प्रशंसित, कप्पु मोडगळ पर्वतदन्तॆ विशालकाय तेजस्वि पट्टदानॆयु इन्दु निम्म मुन्दॆ एकॆ कण्डु बरुत्तिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. viira = Oh; valliant pR^ince! hastii = An elephant; lakshhaNa puujitaH = which is worshipped for its good characteristics; kR^ishhNa meghagiri prabhaH = resembling a mountain crowned with a dark cloud; shR^iimaan = which is glorious ; na lakshhyate = is not seen ; sgrataH = ahead ; tava prayaaNe = in your journey.

अनुवादः

Oh, valiant prince! A glorious elephant which is worshipped for its good characteristics, resembling a mountain crowned with a dark cloud is not seen ahead in your journey.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न च काञ्चनचित्रं ते पश्यामि प्रियदर्शन ।
भद्रासनं पुरस्कृत्य यान्तं वीर पुरःसरम् ॥ १७ ॥

न च कान्चन चित्रम् ते पश्यामि प्रिय दर्शन । भद्र आसनम् पुरः कृत्य यान्तम् वीर पुरह्सरम् ॥ २-२६-१७

‘प्रियदर्शन वीर! आज आपके सुवर्णजटित भद्रासनको सादर हाथमें लेकर अग्रगामी सेवक आगे जाता क्यों नहीं दिखायी देता है? ॥ १७ ॥

प्रियदर्शन वीर! नीवु कुळितुकॊळ्ळुव स्वर्णमय चित्रितवाद भद्रासनवन्नु ऎत्तिकॊण्डु निम्म मुन्दॆ-मुन्दॆ सागुत्तिरुव सेवकरु ऎल्लिगॆ होगिरुवरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. viira = Oh; brave man! pR^iyadarshana = pleasant with the sight!; nacha pashyaami = I do not see; purassaram = marching before you an elephant; puraskR^itya = having been placed in front te = your ; bhadraasanam = excellent seat ; kaaNchanachitram = embroidered with gold

अनुवादः

Oh, brave man pleasant with the sight! I do not see marching before you an elephant having been placed in front with an excellent seat embroidered in gold meant for you

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिषेको यदा सज्जः किमिदानीमिदं तव ।
अपूर्वो मुखवर्णश्च न प्रहर्षश्च लक्ष्यते ॥ १८ ॥

अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदम् तव । अपूर्वो मुख वर्णः च न प्रहर्षः च लक्ष्यते ॥ २-२६-१८

‘जब अभिषेककी सारी तैयारी हो चुकी है, ऐसे समयमें आपकी यह क्या दशा हो रही है? आपके मुखकी कान्ति उड़ गयी है । ऐसा पहले कभी नहीं हुआ था । आपके चेहरेपर प्रसन्नताका कोई चिह्न नहीं दिखायी देता है । इसका क्या कारण है?’ ॥ १८ ॥

पट्टाभिषेकद ऎल्ल सिद्धतॆ आगिरुवाग निम्म स्थिति हीगॆ एकागिदॆ? निम्म मुख बाडिदॆ. हीगॆ मॊदलु ऎन्दू आगिरलिल्ल. निम्म मुखदल्लि प्रसन्नतॆय चिह्नॆये काणुत्तिल्ल, इदर कारणवेनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. yathaa = As ; abhishhekaH = coronation; sajjaH = is getting ready ; tava mukha varNaH = colour of your face; apuurvaH = is not being seen ;kim = Why ; idam is this ; idaaniim = now ?

अनुवादः

While coronation is getting ready now, the colour of your face is appearing strange. Even happiness is not being seen (in you). Why is it?

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव विलपन्तीं तां प्रोवाच रघुनन्दनः ।
सीते तत्रभवांस्तातः प्रव्राजयति मां वनम् ॥ १९ ॥

इति इव विलपन्तीम् ताम् प्रोवाच रघु नन्दनः । सीते तत्रभवांस् तात प्रव्राजयति माम् वनम् ॥ २-२६-१९

इस प्रकार विलाप करती हुई सीतासे रघुनन्दन श्रीरामने कहा—‘सीते! आज पूज्य पिताजी मुझे वनमें भेज रहे हैं ॥ १९ ॥

ई प्रकार विलाप माडुत्तिरुव सीतॆयल्लि रघुनन्दन श्रीरामनु हेळिदनु - सीते! इन्दु पूज्य तन्दॆयवरु नन्नन्नु काडिगॆ कळिसुत्तिद्दारॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. raghunandanaH = Rama; provaacha = spoke; itiiva = thus; taam = to her; vilapantiim = who is lamenting; siite = Oh; Sita !; tatrabhavaan = The venerable; taataH = father; maam pravraajayati = is sending me to exile; vanam = in a forest.

अनुवादः

Rama spoke thus to Sita, who is lamenting : Oh, Sita! My venerable father is sending me to a forest in exile.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्मचारिणि ।
शृणु जानकि येनेदं क्रमेणाद्यागतं मम ॥ २० ॥

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्म चारिणि । शृणु जानकि येन इदम् क्रमेण अभ्यागतम् मम ॥ २-२६-२०

‘महान् कुलमें उत्पन्न, धर्मको जाननेवाली तथा धर्मपरायणे जनकनन्दिनि! जिस कारण यह वनवास आज मुझे प्राप्त हुआ है, वह क्रमशः बताता हूँ, सुनो ॥

महाकुलदल्लि हुट्टिद, धर्मवन्नु तिळिदिरुव हागू धर्मपरायणॆ जनकनन्दिनी! याव कारणदिन्द ई वनवास इन्दु ननगॆ प्राप्तवागिदॆयो अदन्नु क्रमवागि तिळिसुवॆनु, केळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. jaanaki = Oh; Sita! sabhuute = born ; mahati kule = in great family !; dharmajJNye = one who knows what is R^ight ; dharmachaariNi = one who practises ; virtue ; shR^iNu = hear; yena krameNa = in what sequence; idam = this ; abhyaagatam = came ; mana = to me

अनुवादः

Oh, Sita ! You are born in a great family. You know what is Right and practise virtue . hear me in what sequence it happened to me

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञा सत्यप्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन वै ।
कैकेय्यै मम मात्रे तु पुरा दत्तौ महावरौ ॥ २१ ॥

राज्ञा सत्य प्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे । कैकेय्यै प्रीत मनसा पुरा दत्तौ महा वरौ ॥ २-२६-२१

‘मेरे सत्यप्रतिज्ञ पिता महाराज दशरथने माता कैकेयीको पहले कभी दो महान् वर दिये थे ॥ २१ ॥

सत्यप्रतिज्ञ नम्म तन्दॆ दशरथ महाराजरु मातॆ कैकॆयिगॆ मॊदलु ऎन्दो ऎरडु महा वरगळन्नु कॊट्टिद्दरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaa varon = Two great boons ; dattau = were given ; mama maatre kaikeyyai = to my mother Kaikeyi ; puraa = long ago; dasarathena = by Dasaratha; pitraa = my father; satya pratijJNyena = who is true to a promise.

अनुवादः

Two great boons were given to my mother Kaikeyi long ago , by my father Dasaratha who is true to a promise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयाद्य मम सज्जेऽस्मिन्नभिषेके नृपोद्यते ।
प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २२ ॥

तया अद्य मम सज्जे अस्मिन्न् अभिषेके नृप उद्यते । प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः ॥ २-२६-२२

‘इधर जब महाराजके उद्योगसे मेरे राज्याभिषेककी तैयारी होने लगी, तब कैकेयीने उस वरदानकी प्रतिज्ञाको याद दिलाया और महाराजको धर्मतः अपने काबूमें कर लिया ॥ २२ ॥

ईग महाराजरु नन्न पट्टाभिषेकद सिद्धतॆ नडॆसिदाग कैकॆयियु आ वरदानद प्रतिज्ञॆयन्नु ज्ञापिसि, महाराजरन्नु धर्मबन्धनदल्लि कट्टिहाकिरुवळु.॥22॥

पदच्छेदः

22. adya = Now(that); mama = my; asmin abhishheke = this coronation; nR^ipodyate = initiated by the king ; sajje = is getting ready; saH = that; samayaH = promise ; prachoditaH = is urged ; tayaa = by her; pratimirjitaH = turned to her own advantage ; dharmeNa = by grounds of morality.

अनुवादः

Now that the arrangements initiated by the king for my coronation are getting ready , Kaikeyi came out with that promise of boons, turning the situation to her own advantage by grounds of morality

स्रोतः: valmikiramayan.net

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
पित्रा मे भरतश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥ २३ ॥

चतुदर्श हि वर्षाणि वस्तव्यं दण्डके मया ।
पित्रा मेभरश्चापि यौवराज्ये नियोजितः ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यम् दण्डके मया । पित्रा मे भरतः च अपि यौवराज्ये नियोजितः ॥ २-२६-२३

‘इससे विवश होकर पिताजीने भरतको तो युवराजके पदपर नियुक्त किया और मेरे लिये दूसरा वर स्वीकार किया, जिसके अनुसार मुझे चौदह वर्षोंतक दण्डकारण्यमें निवास करना होगा ॥ २३ ॥

इदरिन्द विवशराद तन्दॆयवरु ऒन्दु वरदिन्द भरतनन्नु युवराजनागि नियुक्तगॊळिसिदरु मत्तु इन्नॊन्दु वरक्कनुसारवागि नानु हदिनाल्कु वर्ष दण्डकारण्यदल्लि वासमाडबेकागुवुदु.॥23॥

पदच्छेदः

23. mayaa = By me; vastavyam = to be dwelled; daNdake = in Dandaka forest ; chaturdashavarshhaaNii = for fourteen years; bharatashchaapi = Bharata; niyojitaH = appointed ; youvaraajye = in princely kingdom ; me pitraa = by my father.

अनुवादः

I have to dwell in Dandaka forest for fourteen years .Bharata is being appointed as prince by my father

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽहं त्वामागतो द्रष्टुं प्रस्थितो विजनं वनम् ।
भरतस्य समीपे ते नाहं कथ्यः कदाचन ॥ २४ ॥
ऋद्धियुक्ता हि पुरुषा न सहन्ते परस्तवम् ।
तस्मान्न ते गुणाः कथ्या भरतस्याग्रतो मम ॥ २५ ॥

सो अहम् त्वाम् आगतः द्रष्टुम् प्रस्थितः विजनम् वनम् । भरतस्य समीपे ते न अहम् कथ्यः कदाचन ॥ २-२६-२४ ऋद्धि युक्ता हि पुरुषा न सहन्ते पर स्तवम् । तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्य अग्रतः मम ॥ २-२६-२५

‘इस समय मैं निर्जन वनमें जानेके लिये प्रस्थान कर चुका हूँ और तुमसे मिलनेके लिये यहाँ आया हूँ । तुम भरतके समीप कभी मेरी प्रशंसा न करना; क्योंकि समृद्धिशाली पुरुष दूसरेकी स्तुति नहीं सहन कर पाते हैं । इसीलिये कहता हूँ कि तुम भरतके सामने मेरे गुणोंकी प्रशंसा न करना ॥ २४-२५ ॥

ईग नानु निर्जन वनक्कॆ होगलु हॊरटिरुवॆनु हागू निन्नन्नु नोडलु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. नीनु भरतन बळि नन्नन्नु ऎन्दू प्रशंसिसबेड; एकॆन्दरॆ समृद्धशालि पुरुषरु इतरर स्तुतियन्नु सहिसुवुदिल्ल. अदक्कागि भरतन मुन्दॆ नन्न गुणगळन्नु हॊगळबेड ऎन्दु हेळुत्तिद्देनॆ.॥24-25॥

पदच्छेदः

24;25. saH aham = I that very person; prasthitaH = setting forth ; vijanam vanam = to lonely forest ; aagataH = came ; drashhTum = to see ; tvaam = you; kadaachana = Never at any time ; aham = I; na kathyaH = shall never to be told about ; samiipe = in the presence ; bharatasya = of Bharata; purushhaaH = Men; buddhiyuktaaH = endowed with power and fortune; na sahantehi = indeed do not tolerate; parastavam = praising of others; tasmaat = for that reason ; mama guNaaH = my virtues ; na kathyaaH = do not fit to be told; te = by you ; agrataH = in front ; bharatasya = of Bharata

अनुवादः

Before setting forth to the lonely forest, I came to see you. I should not be praised at any time in the presence of Bharata . Men endowed with power and fortune indeed do not tolerate praise of others . Therefore, my virtues should not be extolled by you in front of Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं ते नानुवक्तव्यो विशेषेण कदाचन ।
अनुकूलतया शक्यं समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २६ ॥

न अपि त्वम् तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचन अनुकूलतया शक्यम् समीपे तस्य वर्तितुम् ॥ २-२६-२६

‘विशेषतः तुम्हें भरतके समक्ष अपनी सखियोंके साथ भी बारंबार मेरी चर्चा नहीं करनी चाहिये; क्योंकि उनके मनके अनुकूल बर्ताव करके ही तुम उनके निकट रह सकती हो ॥ २६ ॥

विशेषवागि नीनु भरतन ऎदुरिगॆ तन्न सखियरॊन्दिगॆ पदे-पदे नन्न कुरितु चर्चिसबेड; एकॆन्दरॆ अवन मनस्सिगॆ अनुकूलळागि वर्तिसिये नीनु अवन बळि इरबल्लॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. tvam = You; na bharatavyaa = need not be attended ; tena = by him; visheshheNa = in a special manner; kadaachana = never at any time; shakyam = (you) can; vartitum = stay; samiipe = familiar ; asya = of him; anukuulatayaatu = by behaving conformably

अनुवादः

You need not be attended in a special manner at any time by him. You can stay familiar to him, by behaving with him conformably.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै दत्तं नृपतिना यौवराज्यं सनातनम् ।
स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥ २७ ॥

तस्मै दत्तम् नृवतिना यौवराज्यम् सनातनम् । स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः ॥ २-२६-२७

‘सीते! राजाने उन्हें सदाके लिये युवराजपद दे दिया है, इसलिये तुम्हें विशेष प्रयत्नपूर्वक उन्हें प्रसन्न रखना चाहिये; क्योंकि अब वे ही राजा होंगे ॥ २७ ॥

सीते! महाराजरु ऎन्दॆन्दिगू युवराज पट्टवन्नु अवनिगॆ कॊट्टिरुवरु. अदक्कागि नीनु विशेष प्रयत्नपूर्वक अवनन्नु प्रसन्ननागिडबेकु; एकॆन्दरॆ ईग अवने राजनागुवनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. yauvaraajyam = The princely kingdom ; dattam = is given ; tasmai = to him; nR^ipatinaa = by he king ; sanaatanam = permanently; siite = Oh; Sita ! saH = He ; prasaadyaH = is fit to be rendered gracious; tvayaa = by you ; visheshhataH = more so ; nR^ipatishcha = the king Dasaratha.

अनुवादः

The princely kingdom is given to him by the king permanently. Oh, Sita ! He is fit to be rendered gracious by you, more so the king Dasaratha

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं चापि प्रतिज्ञां तां गुरोः समनुपालयन् ।
वनमद्यैव यास्यामि स्थिरीभव मनस्विनि ॥ २८ ॥

अहम् च अपि प्रतिज्ञाम् ताम् गुरोह् समनुपालयन् । वनम् अद्य एव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि ॥ २-२६-२८

‘मैं भी पिताजीकी उस प्रतिज्ञाका पालन करनेके लिये आज ही वनको चला जाऊँगा । मनस्विनि! तुम धैर्य धारण करके रहना ॥ २८ ॥

नानू कूड तन्दॆय प्रतिज्ञॆयन्नु पालिसलु इन्दे काडिगॆ हॊरटुहोगुवॆनु. स्थिरमनस्सुळ्ळवळे! नीनु धैर्यवहिसि इल्ले इरुवुदु.॥28॥

पदच्छेदः

28. ahamchaapi = I; samanupaalayan = keeping up; taam pratijJN^yaam = that proposition ; guroH = of father; yaasyaami = shall go ; vanam = to forest; adyaiva = today itself; manasvini = Oh; Sita of magnanimous mind ! ; tvam = you; bhava = remain; sthiraa = firm.

अनुवादः

Keeping up the pledge of my father, today itself. Oh, Sita of magnanimous mind! Remain firm.

स्रोतः: valmikiramayan.net

याते च मयि कल्याणि वनं मुनिनिषेवितम् ।
व्रतोपवासपरया भवितव्यं त्वयानघे ॥ २९ ॥

याते च मयि कल्याणि वनम् मुनि निषेवितम् । व्रत उपवास रतया भवितव्यम् त्वया अनघे ॥ २-२६-२९

‘कल्याणि! निष्पाप सीते! मेरे मुनिजनसेवित वनको चले जानेपर तुम्हें प्रायः व्रत और उपवासमें संलग्न रहना चाहिये ॥ २९ ॥

पुण्यात्मळाद कल्याणी! नानु मुनिजन सेवित वनक्कॆ होद मेलॆ नीनु प्रायशः व्रत, उपवासादिगळल्ले संलग्नळागिरबेकु.॥29॥

पदच्छेदः

29. anaghe = Oh; the faultless; kaLyaaNi = good lady!; maayi yaate = After I go; vanam = to forest; muni nishhevitam = frequented by sages; bhavitavyam = it is fit to be; vratopavaasaparayaa = interested in relegious vows and fastings; tvayaa = by you.

अनुवादः

Oh, Sita the good and faultless lady ! After I leave for the forest frequented by the sages, you can become interested in religious vows and fastings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्यमुत्थाय देवानां कृत्वा पूजां यथाविधि ।
वन्दितव्यो दशरथः पिता मम जनेश्वरः ॥ ३० ॥

काल्यम् उत्थाय देवानाम् कृत्वा पूजाम् यथा विधि । वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नर ईश्वरः ॥ २-२६-३०

‘प्रतिदिन सबेरे उठकर देवताओंकी विधिपूर्वक पूजा करके तुम्हें मेरे पिता महाराज दशरथकी वन्दना करनी चाहिये ॥ ३० ॥

नीनु प्रतिदिन प्रातःकाल ऎद्दु देवतॆगळन्नु विधिवत्तागि पूजिसि, नम्म तन्दॆ दशरथ महाराजरिगॆ नमस्कार माडबेकु.॥30॥

पदच्छेदः

30. utthaaya = rise up; kaalyam = in dawn kR^itvaa = perform; puujaam = worship; devaanaam = of deities ; yathaavidhi = as per precept; dasharathaH = the king; mama pitaa = my father; vanditavyaH = is fit to be saluted.

अनुवादः

You can rise up in dawn , perform worship of the deities as per precept and do salutation to my father , king Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

माता च मम कौसल्या वृद्धा सन्तापकर्शिता ।
धर्ममेवाग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानमर्हति ॥ ३१ ॥

माता च मम कौसल्या वृद्धा सम्ताप कर्शिता । धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति ॥ २-२६-३१

‘मेरी माता कौसल्याको भी प्रणाम करना चाहिये । एक तो वे बूढ़ी हुईं, दूसरे दुःख और संतापने उन्हें दुर्बल कर दिया है; अतः धर्मको ही सामने रखकर तुमसे वे विशेष सम्मान पानेके योग्य हैं ॥ ३१ ॥

नन्न तायि कौसल्यॆगू वन्दिसबेकु. आकॆ मुदुकियागिद्दाळॆ; दुःख-सन्तापदिन्द बेरॆ दुर्बलळागिद्दाळॆ. आद्दरिन्द धर्मैक दृष्टियिन्द आकॆयन्नु विशेषवागि गौरविसबेकु.॥31॥

पदच्छेदः

31. agrataH kR^itvaa = keeping in front; dharmameva = the righteousness alone ; kausalya = Kausalya; santaapaa karshitaa = who is getting emaciated by grief; vR^iddhaaH = the aged; mama maataa cha = my mother ; arhati = is fit for; sammaanaam = respect; tvattaH = by you.

अनुवादः

Keeping in front of righteousness alone, you have to respect the aged Kausalya, my mother who is getting emaciated by grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वन्दितव्याश्च ते नित्यं याः शेषा मम मातरः ।
स्नेहप्रणयसम्भोगैः समा हि मम मातरः ॥ ३२ ॥

वन्दितव्याः च ते नित्यम् याः शेषा मम मातरः । स्नेह प्रणय सम्भोगैः समा हि मम मातरः ॥ २-२६-३२

‘जो मेरी शेष माताएँ हैं, उनके चरणोंमें भी तुम्हें प्रतिदिन प्रणाम करना चाहिये; क्योंकि स्नेह, उत्कृष्ट प्रेम और पालन-पोषणकी दृष्टिसे सभी माताएँ मेरे लिये समान हैं ॥ ३२ ॥

उळिद नन्न तायन्दिर चरणगळिगॆ नीनु प्रतिदिन नमस्करिसबेकु; एकॆन्दरॆ स्नेह, प्रेम मत्तु पालनॆ-पोषणॆय दृष्टियिन्द ऎल्ल तायन्दिरु ननगॆ समानरागिद्दारॆ.॥32॥

पदच्छेदः

32. yaaH = which; sheshhaaH = rest of; mama mataraH = my mothers; they vanditavyaaH = deserve to be saluted; nityam = always; te = by you; mama = by me; maataraH = all mathers; samaaH hi = indeed are equal; sneha praNaya sambhogaiH = in point of fondness; love and the way in which they have looked after me (in my childhood)

अनुवादः

For me all my mothers are equal in my eyes in point if fondness, love and the way in which they have looked after me ( in my childhood). Hence the rest of mothers also deserve to be saluted always by you

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातृपुत्रसमौ चापि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।
त्वया भरतशत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ ३३ ॥

भ्रातृ पुत्र समौ च अपि द्रष्टव्यौ च विशेषतः । त्वया लक्ष्मण शत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम ॥ २-२६-३३

‘भरत और शत्रुघ्न मुझे प्राणोंसे भी बढ़कर प्रिय हैं, अतः तुम्हें उन दोनोंको विशेषतः अपने भाई और पुत्रके समान देखना और मानना चाहिये ॥ ३३ ॥

भरत-शत्रुघ्नरु ननगॆ प्राणगळिगिन्त हॆच्चु प्रियरागिद्दारॆ. आद्दरिन्द नीनु अवरिब्बरन्नु विशेषवागि सहोदर, पुत्ररन्तॆ नोडबेकु.॥33॥

पदच्छेदः

33. visheshhataH = In particular; tvayaa = by you; bharata shatrughnaiH = Bharata and Satrughna; priyatarau = who are dearer; praaNaiH = than life; mama = to me ; drashhTavyau cha = deserve to be seen = bhraatR^i putrasamau = as brothers or sons.

अनुवादः

You, in particular, should regard Bharata and Satrughna, as your brothers or sons.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विप्रियं च न कर्तव्यं भरतस्य कदाचन ।
स हि राजा च वैदेहि देशस्य च कुलस्य च ॥ ३४ ॥

विप्रियम् न च कर्तव्यम् भरतस्य कदाचन । स हि राजा प्रभुः चैव देशस्य च कुलस्य च ॥ २-२६-३४

‘विदेहनन्दिनि! तुम्हें भरतकी इच्छाके विरुद्ध कोई काम नहीं करना चाहिये; क्योंकि इस समय वे मेरे देश और कुलके राजा हैं ॥ ३४ ॥

विदेहनन्दिनी! नीनु भरतन इच्छॆगॆ विरोधवागि याव कार्यवन्नू माडबारदु; एकॆन्दरॆ ईग अवनु नन्न देश मत्तु कुलद राजनागिद्दानॆ.॥34॥

पदच्छेदः

34. na kartavyam = you should not do ; vipR^iyam = what is displeasing ; bharatasya = to Bharata; kadaachana = at any time; saH = He ; raajaa = the king ; prabhushchaiva = and the master; deshashya = for the kingdom ; kulasyacha = and for family

अनुवादः

Bharata is indeed king and the master both for the kingdom and for our family . Hence, you should not do what is displeasing to him at any time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैश्चोपसेविताः ।
राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ ३५ ॥

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैः च उपसेविताः । राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये ॥ २-२६-३५

‘अनुकूल आचरणके द्वारा आराधना और प्रयत्नपूर्वक सेवा करनेपर राजा लोग प्रसन्न होते हैं तथा विपरीत बर्ताव करनेपर वे कुपित हो जाते हैं ॥ ३५ ॥

अनुकूल आचरणॆयिन्द आराधनॆ मत्तु प्रयत्न पूर्वक सेवॆ माडिदाग राजरु प्रसन्नरागुत्तारॆ. विपरीत वर्तनॆयिन्द कुपितरागुत्तारॆ.॥35॥

पदच्छेदः

35. raajaanaH = Kings; aaraadhitaaH = pleased; shiilena = by good character; upasevitaaH = served; prayatnaiH = = by exerting one’s self; samprasiidanti = = become satisfied ; prakupyanti = get angry ; viparyaye = if it is to the contrary.

अनुवादः

Kings being pleased by good character and served by exerting one’s self become happy. They get angry if it is to the contrary

स्रोतः: valmikiramayan.net

औरस्यानपि पुत्रान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः ।
समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनानपि नराधिपाः ॥ ३६ ॥

औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्ति अहित कारिणः । समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नर अधिपाः ॥ २-२६-३६

‘जो अहित करनेवाले हैं, वे अपने औरस पुत्र ही क्यों न हों, राजा उन्हें त्याग देते हैं और आत्मीय न होनेपर भी जो सामर्थ्यवान् होते हैं, उन्हें वे अपना बना लेते हैं ॥ ३६ ॥

अहित माडुववनु तन्न औरसपुत्रनादरू राजरु अवनन्नु त्यजिसिबिडुत्तारॆ. आत्मीयनागदिद्दरू सामर्थशालियन्नु अवरु तन्नवनन्नागिसिकॊळ्ळुवरु.॥36॥

पदच्छेदः

36. naraadhipaaH = Kings; tyajanti = abandon aurasaan putraanapi = even their own sons; ahitakaariNaH = who are antagonistic ; sampragR^ihNanti = accept; janaanapi = other people also ; samarthaan = who are suitable.

अनुवादः

Kings abandon even their own sons, if they are antagonistic and accept even other people if they are fitting

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वं वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी ।
भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा ॥ ३७ ॥

‘अतः कल्याणि! तुम राजा भरतके अनुकूल बर्ताव करती हुई धर्म एवं सत्यव्रतमें तत्पर रहकर यहाँ निवास करो ॥ ३७ ॥

आद्दरिन्द कल्याणी! नीनु राजा भरतनिगॆ अनुकूलवागि वर्तिसुत्ता धर्म हागू सत्यव्रतदल्लि तत्परळागि इल्लि वासिसु.॥37॥

पदच्छेदः

37. kaLyaaNi = Oh; good lady! saatvam = You as such samannvartinii = doing conformably to the will ; bharatasya = of Bharata; raajJNyaH = the king; rataa = remaining devosted; dharme = to righteousness; satyavrata paraayaNaa = with a vow of truth as the end; vasa = dwell; iha = here.

अनुवादः

Oh good lady ! You such dwell here, doing conformably to the will of Bharata the king, remaining devoted to righteousness and with a vow of truth as you end.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये
त्वया हि वस्तव्यम् इहैव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित्
तथा त्वया कार्यम् इदं वचो मम ॥ ३८ ॥

अहं गमिष्यामि महावनं प्रिये
त्वया हि वस्तव्यमिहैव भामिनि ।
यथा व्यलीकं कुरुषे न कस्यचित् -
तथा त्वया कार्यमिदंवचो मम ॥

अहम् गमिष्यामि महा वनम् प्रिये । त्वया हि वस्तव्यम् इह एव भामिनि । यथा व्यलीकम् कुरुषे न कस्यचित् । तथा त्वया कार्यम् इदम् वचो मम ॥ २-२६-३८

‘प्रिये! अब मैं उस विशाल वनमें चला जाऊँगा । भामिनि! तुम्हें यहीं निवास करना होगा । तुम्हारे बर्तावसे किसीको कष्ट न हो, इसका ध्यान रखते हुए तुम्हें यहाँ मेरी इस आज्ञाका पालन करते रहना चाहिये’ ॥ ३८ ॥

प्रिये! ईग नानु विशालवाद वनक्कॆ होगुत्तिद्देनॆ. भामिनि! नीनु इल्ले वासिसु. निन्न वर्तनॆयिन्द यारिगू कष्टवागदिरुवन्तॆ गमनविडु. नन्न ई आज्ञॆयन्नु मन्निसि नीनु इल्ले इरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. bhaamini = Oh; Sita!; priye = my dear ! aham = I gamishhyaami = can go ; mahaavanam = to great forest; tvayaa = By you; vastavyam = to be resided; ihaiva = here only; na kurushhe = without doing ; vyaLiikam = harm; kashyachit = to anyone; yathaa tathaa = as it is

अनुवादः

Oh, my dear Sita ! I can go to the great forest. You can stay here only, without doing harm to any one as it is .Listen to my words

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षड‍‍्विंशः सर्गः ॥ २६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें छब्बीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ २६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि इप्पत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥26॥