०२५ कौसल्याशीर्वचनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter Kausalya bids farewell to Rama preparing to go to forest. Rama leaves her residence and goes to Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

25. कौसल्याका श्रीरामकी वनयात्राके लिये मङ्गलकामनापूर्वक स्वस्तिवाचन करना और श्रीरामका उन्हें प्रणाम करके सीताके भवनकी ओर जाना

सा विनीय तमायासमुपस्पृश्य जलं शुचि ।
चकार माता रामस्य मङ्गलानि मनस्विनी ॥ १ ॥

सा अपनीय तम् आयासम् उपस्पृश्य जलम् शुचि । चकार माता रामस्य मन्गलानि मनस्विनी ॥ २-२५-१

तदनन्तर उस क्लेशजनक शोकको मनसे निकालकर श्रीरामकी मनस्विनी माता कौसल्याने पवित्र जलसे आचमन किया, फिर वे यात्राकालिक मङ्गलकृत्योंका अनुष्ठान करने लगीं ॥ १ ॥

श्रीरामन तायियाद कौसल्यॆयु पुत्र वियोग शोकदिन्द उण्टागिद्द आयासवन्नु दूर माडि, शुद्धाचमनमाडि, सुमनस्कळागि मङ्गळाशंसनॆगळन्नु माडलु उपक्रमिसिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saa = that Kausalya; manasvinii = themagnanimous; maataa = mother; apaniiya = putting away; tam aayaasam = = that grief; upaspR^ishya jalam = sipped water from the palm of the hand; shuchiH = became purified; chakaara = performed; maNgaLaani = rites ; conduciveto welfare; raamasya = of Rama.

अनुवादः

Kausalya, the magnanimous mother putting away her grief, sipped water from the palm of the hand, became purified and performed rites conducive to the welfare of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न शक्यसे वारयितुं गच्छेदानीं रघूत्तम ।
शीघ्रं च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सतां क्रमे ॥ २ ॥

न शक्यसे वारयौइतुम् गच्छेदानीम् रघुत्तम । श्रीघ्रम् च विनिवर्तस्व वर्तस्व च सताम् क्रमे ॥ २-२५-२

(इसके बाद वे आशीर्वाद देती हुई बोलीं—) ‘रघुकुलभूषण! अब मैं तुम्हें रोक नहीं सकती, इस समय जाओ, सत्पुरुषोंके मार्गपर स्थिर रहो और शीघ्र ही वनसे लौट आओ ॥ २ ॥

रघुकुल भूषण! ईग नानु निन्नन्नु तडॆयलारॆ. नीनु काडिगॆ हॊरडु. सत्पुरुषर मार्गदल्लि स्थिरनागिद्दु, शीघ्रवागि काडिनिन्द मरळि बन्दु बिडु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raghottama = Oh; Rama!; na shakyase = you cannotbe; vaarayitum = restrained; gachcha = Depat; idaamiim = now; vinivartasva = Return; shiighram = soon. > vartasva = Abide; krame = in the way; sataam = of the righteous.

अनुवादः

“Oh, Rama! Your departure cannot be restrained, depart now, return soon. Abide in the footsteps of the virtuous.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यं पालयसि धर्मं त्वं प्रीत्या च नियमेन च ।
स वै राघवशार्दूल धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥ ३ ॥

यम् पालयसि धर्मम् त्वम् धृत्या च नियमेन च । सवै राघवशार्दुल! धर्मस्त्वामभिरक्षतु ॥ २-२५-३

‘रघुकुलसिंह! तुम नियमपूर्वक प्रसन्नताके साथ जिस धर्मका पालन करते हो, वही सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करे ॥ ३ ॥

रघुकुल सिंहने! नीनु नियम पूर्वक प्रसन्नतॆयॊन्दिगॆ याव धर्मवन्नु पालिसुवॆयो, आ धर्मवे निन्नन्नु ऎल्ल रीतियिन्द रक्षिसलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. raaghava shaarduula = Oh; Rama; the bestof born in Raghu dynasty! yam dharmam = which righteousness; tvam = you; paalayasi = are fostering; dhR^itvaa = with courage ; niyamenacha = and discipline; saH dharmaH vai = thatrighteousness; abhirakshhatu = will protect; tvaam = you.

अनुवादः

“Oh, Rama! Let that righteousness, which you are fostering with courage and discipline , protect you”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

येभ्यः प्रणमसे पुत्र देवेष्वायतनेषु च ।
ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥ ४ ॥

येभ्यः प्रणमसे पुत्र चैत्येष्वायतनेषु च । ते च त्वामभिरक्षन्तु वने सह महर्षिभिः ॥ २-२५-४

‘बेटा! देवस्थानों और मन्दिरोंमें जाकर तुम जिनको प्रणाम करते हो, वे सब देवता महर्षियोंके साथ वनमें तुम्हारी रक्षा करें ॥ ४ ॥

मगु! देवमन्दिरगळल्लि मत्तु पवित्रस्थळगळल्लि नीनु याव देवतॆगळन्नु भक्तियिन्द वन्दिसुत्तिरुवॆयो आ ऎल्ल देवतॆगळु काडिनल्लि ऋषिगळॊडनॆ इरुव निन्नन्नु रक्षिसलि.॥4॥

पदच्छेदः

4. putra = Oh; son!; yebhyaH = To whom; praNamase = you will be bowing in salutation; chaityeshu = in crossroads; aayataneshhucha = and in temples; te = those; maharshhibhisaha = along with greatsaints; abhirakshhatu = will protect; tvaam = you; vane = in the forest.

अनुवादः

“Oh, son! To whom you will be bowing in salutation at cross-roads and in temples, those along with great saints will protect you in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि दत्तानि तेऽस्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता ।
तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैः समुदितं सदा ॥ ५ ॥

यानि दत्तानि तेऽ स्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता । तानि त्वामभिरक्षन्तु गुणैस्समुदितम् सदा ॥ २-२५-५

‘तुम सद्‍गुणोंसे प्रकाशित हो, बुद्धिमान् विश्वामित्रजीने तुम्हें जो-जो अस्त्र दिये हैं, वे सब-के-सब सदा सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करें ॥ ५ ॥

नीनु सद्गुणगळिन्द प्रकाशितनागु. धीमन्तराद विश्वामित्ररु निनगॆ करुणिसिद ऎल्ल दिव्यास्त्रगळु सदाकाल ऎल्ल कडॆगळिन्द निन्नन्नु कापाडलि.॥5॥

पदच्छेदः

5. yaami astraaNi = which arms; dattaani = were given; te = to you visvaamitreNa = by Viswamitra ; dhiimataa = the wise; taani = those; sadaa = always ; abhirakshhatu = will protect; tvaam = you ; samuditam = who are filled; guNaiH = with good qualities.

अनुवादः

“All the arms given by the wise sage Viswamitra to you, will ever protect you who are rich in good qualities”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितृशुश्रूषया पुत्र मातृशुश्रूषया तथा ।
सत्येन च महाबाहो चिरं जीवाभिरक्षितः ॥ ६ ॥

पितृशुश्रुषया पुत्र मातृशु श्रूषया तथा । सत्येन च महाबाहो चिरम् जीवाभिरक्षितः ॥ २-२५-६

‘महाबाहु पुत्र! तुम पिताकी शुश्रूषा, माताकी सेवा तथा सत्यके पालनसे सुरक्षित होकर चिरंजीवी बने रहो ॥

महाबाहुवे! नीनु तन्दॆय शुश्रूषॆ, मातॆय सेवॆ हागू सत्यद पालनॆयिन्द सुरक्षितनागि चिरञ्जीवियागिरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. putra = Oh; son; mahaa baaho = with magnificientarms!; abhirakshhitaH = Protected; pitR^isushruushhayaa = by service to father; tathaa = and; maatRi sushruushhayaa = service to mother; satyena = by Truth; chiramjiiva = you will be long lived!

अनुवादः

“Oh, son with magnificent arms! Protected by your service to father and service to mother as well as truthfulness, you will belong-lived”

स्रोतः: valmikiramayan.net

समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च ।
स्थण्डिलानि च विप्राणां शैला वृक्षाः क्षुपा ह्रदाः ।
पतङ्गाः पन्नगाः सिंहास्त्वां रक्षन्तु नरोत्तम ॥ ७ ॥

समित्कुशपवित्राणि वेद्यश्चायतनानि च । स्थण्ढिलानि विचित्राणि शैला वृक्षाः कुशुफा ह्रदाः ॥ २-२५-७ पतङ्गाः पन्नगाः सिम्हास्त्वाम् रक्षन्तु नरोत्तम ।

‘नरश्रेष्ठ! समिधा, कुशा, पवित्री, वेदियाँ, मन्दिर, ब्राह्मणोंके देवपूजनसम्बन्धी स्थान, पर्वत, वृक्ष, क्षुप (छोटी शाखावाले वृक्ष), जलाशय, पक्षी, सर्प और सिंह वनमें तुम्हारी रक्षा करें ॥ ७ ॥

नरश्रेष्ठने! समित्तु, दर्भॆ, पवित्रक, वेदिगळु, मन्दिर, ब्राह्मणर देवपूजास्थान, पर्वत, वृक्ष, गिडगळु, जलाशय, पक्षि, सर्प मत्तु सिंह - इवॆल्लवू वनदल्लि निन्नन्नु रक्षिसलि.॥7॥

पदच्छेदः

7. narottama = Oh; Rama; among men!; samitkusha pavitraaNi = woodensticks used for feeding the sacred fire ; blades of the sacred kusa grass andrings of kusa grass.vedaishcha = sacrificialaltars; aayatanaanicha = temples; vichitraaNi = various; sthaNdilaani = sitesselected by Brahmanas for worship ofgods; shailaaH = mountains; vR^ikshhaaH = trees; kshhupaaH = bushes; hradaaH = pools of water; pataNgaaH = birds; ; pannagaaH = snakes; simhaaH = lions; rakshhantu = may protect; tvaam = you.

अनुवादः

“Oh, Rama, the best among men! May the wooden sticks used for feeding the sacred fire, blades of the sacred Kusa grass and rings of Kusa grass(worn on the forth finger on sacrificial occasions)sacrificial altars , temples and various sites selected by Brahmanas for worship of gods, mountains, trees, bushes, large and deep pools of water, birds, snakes and lions protect you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षिभिः ।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥ ८ ॥

स्वस्ति साध्याश्च विश्वे च मरुतश्च महर्षभिः ।
स्वस्ति धाता विधाता च स्वस्ति पूषा भगोऽर्यमा ॥

‘साध्य, विश्वेदेव तथा महर्षियोंसहित मरुद्‍गण तुम्हारा कल्याण करें; धाता और विधाता तुम्हारे लिये मङ्गलकारी हों; पूषा, भग और अर्यमा तुम्हारा कल्याण करें ॥ ८ ॥

साध्य, विश्वेदेव, महर्षिगळ सहित मरुद्गणरु निनगॆ कल्याण माडलि. धाता-विधाता, पूषा, भग मत्तु अर्यमा इवरु निनगॆ मङ्गलकारिगळागलि.॥8॥

लोकपालाश्च ते सर्वे वासवप्रमुखास्तथा ।
ऋतवः षट् च ते सर्वे मासाः संवत्सराः क्षपाः ॥ ९ ॥
दिनानि च मुहूर्ताश्च स्वस्ति कुर्वन्तु ते सदा ।
श्रुतिः स्मृतिश्च धर्मश्च पातु त्वां पुत्र सर्वतः ॥ १० ॥

‘वे इन्द्र आदि समस्त लोकपाल, छहों ऋतुएँ, सभी मास, संवत्सर, रात्रि, दिन और मुहूर्त सदा तुम्हारा मङ्गल करें । बेटा! श्रुति, स्मृति और धर्म भी सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करें ॥ ९-१० ॥

इन्द्रादि समस्त लोकपालकरु, आरु ऋतुगळु, ऎल्ल मासगळु, संवत्सर, हगलु, रात्रि, मुहूर्त इवॆल्लवू निनगॆ मङ्गळकरवागलि. श्रुति, स्मृति मत्तु धर्मवू ऎल्ल कडॆयिन्द निन्नन्नु रक्षिसलि.॥9-10॥

पदच्छेदः

8;9. saadhyaashcha = Saadhyas; vishvecha = viswadevas ; marutashcha = wind-gods; maharshhayaH = eminentsages; svasti = may ensure your happiness; dhaataa = The CosmicPerson; vidhaataacha = the creator; svasthi = may bring happiness toyou; puushhaa = Pusha; bhagaH = Bhaga; aaryamaa = Aryama; svasthi = may do good to you; tathaa = and; sarve = all; te lokapaalashcha = those guardians of spheres; vaasavapramukhaaH = with head as Indra.

अनुवादः

“May the saadhyas and viswadevas (two different kinds of gods) and wind-gods along with eminent sages ensure your happiness. May the cosmic person and the creator bring happiness to you. May the Pusha, Bhaga and Aryama (three of the twelve sons of Aditi)and the guardians of the spheres with Indra as their Head do good to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. Ritavashchaiva = Theseasons; pakshhaashcha = the fortnights ; maasaH = the months; samvatsaraaH = years; kshhapaaH = nights; divaanicha = days; muhuurtaashcha = hours ; (each muhurtha containing 48 minutes being 30 th part of aday); sadaa = always; kurvanta = may do svasti = good; te = to you

अनुवादः

“May the six seasons, all the fortnights and months, years, nights, days and hours always do good to you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्कन्दश्च भगवान् देवः सोमश्च सबृहस्पतिः ।
सप्तर्षयो नारदश्च ते त्वां रक्षन्तु सर्वतः ॥ ११ ॥

स्मृतिर् धृतिः च धर्मः च पान्तु त्वाम् पुत्र सर्वतः । स्कन्दः च भगवान् देवः सोमः च सबृहस्पतिः ॥ २-२५-११ सप्त ऋषयो नारदः च ते त्वाम् रक्षन्तु सर्वतः ।

‘भगवान् स्कन्ददेव, सोम, बृहस्पति, सप्तर्षिगण और नारद—ये सभी सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करें ॥ ११ ॥

भगवान् स्कन्ददेवरु, सोम, बृहस्पति, सप्तऋषिगळु, नारद - इवरॆल्लरू निन्नन्नु रक्षिसलि.॥11॥

पदच्छेदः

11. putra = Oh; son! ; smR^itiH = veda; the smrititexts; dhR^itishcha = Resolution and satisfaction personified as a daughter of Daksha and wifeof Dharma ; dharmashcha = piety personified; paatu = may protect ; tvaam = you; sarvataH = from all sides. Bhagavaan = The gracious Lord; devaH = thediety; skandashcha = Skanda; somashcha = the moon-god; saH = that; bR^ihaspatiH = Brihaspati; preceptor of gods; saptarshhayoH = the sevensages ; naaradashcha = Sage Narada; rakshhantu = may guard; tvaam = you; sarvataH = on all sides.

अनुवादः

“May Veda, the Smriti texts taken as one body, the resolution and the piety protect you, my son! May lord Skanda (the younger son of Lord Siva)and the moon god along with the sage Brihaspati(the preceptor of gods), the well known seven sages as well as Sage Narada guard you on all sides.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते चापि सर्वतः सिद्धा दिशश्च सदिगीश्वराः ।
स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः ॥ १२ ॥

ये चापि सर्वतः सिद्धा दिशश्च सदिगीश्वराः ।
स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तु त्वां पुत्र नित्यशः ॥

याश्चापि सर्वतः सिद्दा दिश्श्च सदिगीश्वराः ॥ २-२५-१२ स्तुता मया वने तस्मिन् पान्तुत्वाम् पुत्र नित्यशः ।

‘बेटा! वे प्रसिद्ध सिद्धगण, दिशाएँ और दिक्पाल मेरी की हुई स्तुतिसे संतुष्ट हो उस वनमें सदा सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करें ॥ १२ ॥

मगु! प्रसिद्ध सिद्धगणरु, दिक्कुगळु, दिक्पालकरु नानु माडिद स्तुतियिन्द सन्तुष्टरागि काडिनल्लि ऎल्ल कडॆगळिन्द निन्नन्नु कापाडलि.॥12॥

पदच्छेदः

12. putra = Oh; son! yaaH = Which ; dishashcha = four quarters; sadigiishvaraaH = along with guardiansof quarters; siddhaaH = who are glorious; stutaaH = are praised; mayaa = byme; (they); paantu = may protect; nityashaH = always; sarvataH = on all sides; tasmin vane = in that forest.

अनुवादः

“May the four quarters along with the glorious guardians of the four quarters which are enlogised by me may protect you always on all sides in that forest.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ।
द्यौरन्तरिक्षं पृथिवी वायुश्च सचराचरः ॥ १३ ॥
नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाश्च सह दैवतैः ।
अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वां वनमाश्रितम् ॥ १४ ॥

शैलाः सर्वे समुद्राश्च राजा वरुण एव च ॥ २-२५-१३ द्यौरन्तरिक्षम् पृथिवी नद्यस्सर्वास्तथैव च । नक्षत्राणि च सर्वाणि ग्रहाः च सहदेवताः ॥ २-२५-१४ अहोरात्रे तथा सन्ध्ये पान्तु त्वाम् वनमाश्रितम् ।

‘समस्त पर्वत, समुद्र, राजा वरुण, द्युलोक, अन्तरिक्ष, पृथिवी, वायु, चराचर प्राणी, समस्त नक्षत्र, देवताओंसहित ग्रह, दिन और रात तथा दोनों संध्याएँ—ये सब-के-सब वनमें जानेपर सदा तुम्हारी रक्षा करें ॥ १३-१४ ॥

समस्त पर्वतगळु, समुद्रगळु, वरुणराज, द्युलोक, अन्तरिक्ष, पृथिवी, वायु, चराचर प्राणिगळु, समस्त नक्षत्रगळु, अधि-प्रत्यधि देवतॆगळ सहित ग्रहरु, हगलु, रात्रि, ऎरडू सन्ध्यॆगळू इवरॆल्लरू वनवासदल्लि निन्नन्नु रक्षिसलि.॥13-14॥

पदच्छेदः

13;14. sarve = All; shailaaH = mountains; samudraashcha = oceans; raajaa = king(of oceans)varuNa eva> cha = Varuna; dyou = heaven ; pR^ithiviicha = and the earth ; antharikshham = theintermediate space betweenthem; tathaivacha = and; sarvaaH = all; nadyaH = rivers; sarvaaNi = all; nakshhatraaNicha = stars; gR^ihaashcha = astrological mansions ; sahadevataaH = including gods; ahoraatre = day and night; tathaa = and; sandhye = the morning and evening twilights; paantu = may protect; tvaam = you; vanam aashritam = residing in forest.

अनुवादः

" Let all mountains , oceans, king(of oceans) Varuna, heaven and earth, the intermediate space between them , rivers , astrological mansions including gods presiding over them, day and night, the morning and evening twilights may protect you while you reside in the forest .”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋतवश्चापि षट् चान्ये मासाः संवत्सरास्तथा ।
कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते ॥ १५ ॥

ऋतवश्चैव ष्ट्पुण्या मासाः सम्वत्सरास्तथा ॥ २-२५-१५ कलाश्च काष्ठाश्च तथा तव शर्म दिशन्तु ते ।

‘छः ऋतुएँ, अन्यान्य मास, संवत्सर, कला और काष्ठा—ये सब तुम्हें कल्याण प्रदान करें ॥ १५ ॥

आरु ऋतुगळु, इतर मासगळु, संवत्सर, कला मत्तु काष्ठ इवॆल्लवू निन्नन्नु रक्षिसलि.॥15॥

पदच्छेदः

15. puNyaaH = The holy; shhaT = six; R^itavashchaiva = seasons; te = those; maasaaH = months; tathaa = and; samvatsaraaH = years; kalaashcha = the measure of time; Kala ; kaashhTaashcha = andKasta; dishastu = bestow; tava = you; sharma = happiness.

अनुवादः

“The six holy seasons, months, years and the measures of time known as Kala (equilent to one minute) and Kastha(1/30th of Kala or two seconds)bestow you happiness”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महावनेऽपि चरतो मुनिवेषस्य धीमतः ।
तथा देवाश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा ॥ १६ ॥

महा वनानि चरतः मुनि वेषस्य धीमतः ॥ २-२५-१६ तवादित्याश्च दैत्याश्च भवन्तु सुखदाः सदा ।

‘मुनिका वेष धारण करके उस विशाल वनमें विचरते हुए तुझ बुद्धिमान् पुत्रके लिये समस्त देवता और दैत्य सदा सुखदायक हों ॥ १६ ॥

मुनिवेष धरिसि आ विशाल वनदल्लि सञ्चरिसुव बुद्धिवन्त पुत्रनाद निनगॆ समस्त देवतॆगळु, दैत्यरु सुखदायकवागिरलि.॥16॥

पदच्छेदः

16. aadityaashcha = Heavenly deities; the sons of Aditi; daityaashcha = demons ; the sons of Diti; sadaa = ever; bhavantu = become; sukhadaaH = bestowers of happiness; tava = to you; vicharataH = while you traverse; mahaavane = in the large forest; muniveshhasya = in the guise of a hermit; dhiimataH = full of wisdom.

अनुवादः

“Let the heavenly deities and the demons too ever grant happiness on you while you traverse through the large forest, in the guise of a hermit and full of wisdom "

स्रोतः: valmikiramayan.net

राक्षसानां पिशाचानां रौद्राणां क्रूरकर्मणाम् ।
क्रव्यादानां च सर्वेषां मा भूत् पुत्रक ते भयम् ॥ १७ ॥

राक्षसानाम् पिशाचानाम् रौद्राणाम् क्रूरकर्मणाम् ॥ २-२५-१७ क्रव्यादानाम् च सर्वेषम् माभूत्पुत्रक ते भयम् ।

‘बेटा! तुम्हें भयंकर राक्षसों, क्रूरकर्मा पिशाचों तथा समस्त मांसभक्षी जन्तुओंसे कभी भय न हो ॥ १७ ॥

मगु! भयङ्कर राक्षसरु, क्रूरकर्मि पिशाचिगळु, समस्त मांसभक्षि जन्तुगळु इवुगळिन्द निनगॆ ऎन्दू भयवागदिरलि.॥17॥

पदच्छेदः

17. putraka = Oh; son!; maabhuut = Let there notbe; bhayam = fear; te = for you; raakshhasaanaam = of demons; raudraaNaam = the terrible ones; kruura karmaaNaam = performing crueldeeds; pishaachaanaam = of devilish beings called Pisaachas (possibly so called either from their fondness of flesh or from their yellowish appearance)sarveshhaam = of all; kravyaadaanaamcha = of cornivorousanimals

अनुवादः

“Oh, son! Let there not be fear for you of demons the terrible ones performing cruel deeds, of devilish beings called Pisachas and of all carnivorous animals.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाश्चैव कानने ।
सरीसृपाश्च कीटाश्च मा भूवन् गहने तव ॥ १८ ॥

प्लवगा वृश्चिका दंशा मशकाः चैव कानने ॥ २-२५-१८ सरी सृपाः च कीटाः च मा भूवन् गहने तव ।

‘वनमें जो मेढक या वानर, बिच्छू, डाँस, मच्छर, पर्वतीय सर्प और कीड़े होते हैं, वे उस गहन वनमें तुम्हारे लिये हिंसक न हों ॥ १८ ॥

गहनवाद काडिनल्लिरुव कपिगळू, चेळुगळू, काडुनॊणगळु, सॊळ्ळॆगळु, सर्पगळू कीटगळू निनगॆ बाधॆयन्नुण्टु माडदिरलि.॥18॥

पदच्छेदः

18. maa bhuuvan = Let there notbe; plavagaaH = monkeys; vR^ihchikaaH = scorpions; damshaaH = gad-flies; mashakaashchaivaH = mosquitoes; sariisR^ipaashcha = snakes; kiitaashcha = and other insects; tava = foryou; kaanane = in the forest; gahane = which is impenetrable.

अनुवादः

“In that impenetrable forest occupied by you, let there be no monkeys, scorpions, gad fies, mosquitoes, snakes or other insects .”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।
महिषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥ १९ ॥

महाद्विपाश्च सिंहाश्च व्याघ्रा ऋक्षाश्च दंष्ट्रिणः ।
महीषाः शृङ्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ॥

महा द्विपाः च सिम्हाः च व्याघ्राऋक्षाः च दम्ष्ट्रिणः ॥ २-२५-१९ महिषाः शृन्गिणो रौद्रा न ते द्रुह्यन्तु पुत्रक ।

‘पुत्र! बड़े-बड़े हाथी, सिंह, व्याघ्र, रीछ, दाढ़वाले अन्य जीव तथा विशाल सींगवाले भयंकर भैंसे वनमें तुमसे द्रोह न करें ॥ १९ ॥

मदिसिद काडानॆगळू, सिंहगळू, हुलिगळू, करडिगळू, काडुहन्दिगळू, दॊड्ड-दॊड्ड कोडुगळुळ्ळ काडुकोणगळू, काडॆम्मॆगळू मत्तु भयङ्कर दुष्ट प्राणिगळू अरण्यदल्लि निन्नन्नु घासिपडिसदिरलि.॥19॥

पदच्छेदः

19. putraka = Oh; son!; mahaadvipaashcha = Great ellphants; damshhTriNaH = with tusks; vyaaghraaH = tigers; R^ikshhashcha = bears; raudraH = terrible mahishhaaH = he-baffaloes; sR^iNgiNah = with horns; na druhyantu = be nothostile; te = to you.

अनुवादः

“Oh, son! Let the great elephants , lions with tusks, tigers, bears, terrible he-buffaloes with horns not to be hostile to you.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नृमांसभोजना रौद्रा ये चान्ये सर्वजातयः ।
मा च त्वां हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजितास्त्विह ॥ २० ॥

नृ मांस भोजना रौद्रा ये च अन्ये सत्त्व जातयः ॥ २-२५-२० मा च त्वाम् हिंसिषुः पुत्र मया सम्पूजिताः तु इह ।

‘वत्स! इनके सिवा जो सभी जातियोंमें नरमांसभक्षी भयंकर प्राणी हैं, वे मेरे द्वारा यहाँ पूजित होकर वनमें तुम्हारी हिंसा न करें ॥ २० ॥

वत्स! इतर ऎल्ल जातिय नरमांसभक्षि भयङ्कर प्राणिगळु-नन्निन्द पूजितरागि सन्तुष्टरागि काडिनल्लि निन्नन्नु हिंसिसदिरलि.॥20॥

पदच्छेदः

20. putra = Oh; son!; ye = which; anye = other; roudraaH = ferocious; nR^imaamsa bhojinaH = man-eaters; sattva jaatayaH = belonging to animal species; sampuujitaaH = worshipped; mayaa = by me; iha = here; maacha himsishhuH = let them nothurt; tvaam = you.

अनुवादः

“Oh, son! Let the other ferocious man-eaters belonging to animal-species, being worshipped by me here, not hurt you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।
सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्छ पुत्रक ॥ २१ ॥

आगमास्ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ।
सर्वसम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्च पुत्रक ॥

आगमाः ते शिवाः सन्तु सिध्यन्तु च पराक्रमाः ॥ २-२५-२१ सर्व सम्पत्तयो राम स्वस्तिमान् गच्च पुत्रक ।

‘बेटा राम! सभी मार्ग तुम्हारे लिये मङ्गलकारी हों । तुम्हारे पराक्रम सफल हों तथा तुम्हें सब सम्पत्तियाँ प्राप्त होती रहें । तुम सकुशल यात्रा करो ॥ २१ ॥

मगु राम! ऎल्ल मार्गगळु निनगॆ मङ्गलकारियागिरलि. निन्न पराक्रम सफलवागलि हागू निनगॆ ऎल्ल सम्पत्तुगळु प्राप्तवागलि. नीनु क्षेमदिन्द अरण्यक्कॆ प्रयाणमाडु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raama = Oh; Rama; putraka = my son! te = your ; aagamaaH = path-ways; santu = be; shivaah = propitious!; paraakramaashcha = valour; siddhyantu = powerful ! gachchha = go; svastimaan = having felicitousness; sarvasampattaye = with all accomplishments !

अनुवादः

“Oh, Rama, my son! May your path-ways be propitious ! Let your valour be powerful! Go well with all accomplishments!.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ।
सर्वेभ्यश्चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ॥ २२ ॥

स्वस्ति ते अस्तु आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यः पुनः पुनः ॥ २-२५-२२ सर्वेभ्यः चैव देवेभ्यो ये च ते परिपन्थिनः ।

‘तुम्हें आकाशचारी प्राणियोंसे, भूतलके जीव-जन्तुओंसे, समस्त देवताओंसे तथा जो तुम्हारे शत्रु हैं, उनसे भी सदा कल्याण प्राप्त होता रहे ॥ २२ ॥

अन्तरिक्षदल्लि सञ्चरिसुववरिन्दलू, भूमियल्लि सञ्चरिसुववरिन्दलू, सकल देवतॆगळिन्दलू मत्तु शत्रुगळिन्दलू निनगॆ मङ्गळवागुत्तिरलि.॥22॥

पदच्छेदः

22. astu = Let there be; svasti = security; te = to you ; antarikshhebhyaH = against those dwelling in theatmosphere ; punaH = and; sarvebhyaH = all; devebhyashchaiva = celestial beings; ye = who; paripanthinaH = the enemies; te = to you .

अनुवादः

“Let there be security to you against those dwelling in the atmosphere and on the earth as well as against all the celestials as also your enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुक्रः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ।
पान्तु त्वामर्चिता राम दण्डकारण्यवासिनम् ॥ २३ ॥

गुरुः सोमश्च सूर्यश्च धनदोऽथ यमस्तथा ॥ २-२५-२३ पान्तु त्वामर्चिता राम! दण्डकारण्यवासिनम् ।

‘श्रीराम! शुक्र, सोम, सूर्य, कुबेर तथा यम—ये मुझसे पूजित हो दण्डकारण्यमें निवास करते समय सदा तुम्हारी रक्षा करें ॥ २३ ॥

श्रीरामा! शुक्र, सोम, सूर्य, कुबेर, यम-इवरु नन्निन्द पूजॆ कैगॊण्डु दण्डकारण्यदल्लि वासिसुत्तिरुवाग निन्नन्नु सदा रक्षिसुत्तिरलि.॥23॥

पदच्छेदः

23. raama = Oh; Rama! ; guruH = Venus; somashcha = moon; suuryashcha = sun; atha = and ; dhanadaH = Kubera; the god of riches; tathaa = and; yamaH = Yama; the god of death ; architaH = = being worshipped; paantu = may protect ; tvaam = you; daNdakaaraNya vaasinam = dwelling in the forest of Dandaka.

अनुवादः

“Oh, Rama! May Venus and the moon as also the sun and Kubera (the god of wealth) and Yama (the god of death) who are being worshipped by me, protect you, while you reside in the forest of Dandaka”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चर्षिमुखच्युताः ।
उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन ॥ २४ ॥

अग्निर्वायुस्तथा धूमो मन्त्राश्चिर्षिमुखच्च्युताः ।
उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वां रघुनन्दन ॥

अग्निर्वायुस्तथा धूमोमन्त्राश्चर्षिमुखाच्च्युताः ॥ २-२५-२४ उपस्पर्शनकाले तु पान्तु त्वाम् रघुन्ददन ।

‘रघुनन्दन! स्नान और आचमनके समय अग्नि, वायु, धूम तथा ऋषियोंके मुखसे निकले हुए मन्त्र तुम्हारी रक्षा करें ॥ २४ ॥

रघुनन्दन! स्नान मत्तु आचमन समयदल्लि, अग्नि, वायु, धूम हागू ऋषिगळ मुखदिन्द हॊरडुव वेदमन्त्रगळु निन्नन्नु रक्षिसलि.॥24॥

पदच्छेदः

24. raghunandana = Oh; Rama! mantraashcha = The sacred hymns; chyutaaH = coming forth from ; agniH = fire; vaayuH = air; tathaa = and; dhuumaH = vapour; R^ishhi mukhaat = from the mouth of the singer of sacred hymns; paantu = may protect; tvaam = you; upasparshana kaaletu = at the time of taking bath.

अनुवादः

“Oh, Rama! May sacred hymns coming forth from fire, air , vapour, and from the mouth of singer of sacred hymns protect you at the time of taking bath.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वलोकप्रभुर्ब्रह्मा भूतकर्तृ तथर्षयः ।
ये च शेषाः सुरास्ते तु रक्षन्तु वनवासिनम् ॥ २५ ॥

सर्व लोक प्रभुर् ब्रह्मा भूत भर्ता तथा ऋषयः ॥ २-२५-२५ ये च शेषाः सुराः ते त्वाम् रक्षन्तु वन वासिनम् ।

‘समस्त लोकोंके स्वामी ब्रह्मा, जगत् के कारणभूत परब्रह्म, ऋषिगण तथा उनके अतिरिक्त जो देवता हैं, वे सब-के-सब वनवासके समय तुम्हारी रक्षा करें’ ॥ २५ ॥

समस्तलोकगळ स्वामी ब्रह्मदेवरु, जगत्कारणनाद परब्रह्म, ऋषिगळु, इवरल्लदॆ इतर देवतॆगळु हीगॆ ऎल्लरू वनवास कालदल्लि निन्नन्नु रक्षिसलि.॥25॥

पदच्छेदः

25. sarvaloka prabhuH = Siva; the lord of all spheres; brahmaa = brahma; the lord of creation; bhuuta bhartaa = Vishnu; the supporter of beings; tathaa = and; RishhayaH = the sages; sheshhaah = rest of; ye = which ; suraaH = celestials; te = they too; rakshhantu = may protect; tvaam = you; vanavaasinam = dwelling in the forest.

अनुवादः

“Let Siva, the lord of all spheres, Brahma, the lord of creation, Vishnu, the nourisher of beings, the sages and the rest of the celestials may protect you dwelling in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति माल्यैः सुरगणान् गन्धैश्चापि यशस्विनी ।
स्तुतिभिश्चानुरूपाभिरानर्चायतलोचना ॥ २६ ॥

इति माल्यैः सुर गणान् गन्धैः च अपि यशस्विनी ॥ २-२५-२६ स्तुतिभिः च अनुरूपाभिर् आनर्च आयत लोचना ।

ऐसा कहकर विशाललोचना यशस्विनी रानी कौसल्याने पुष्पमाला और गन्ध आदि उपचारोंसे तथा अनुरूप स्तुतियोंद्वारा देवताओंका पूजन किया ॥ २६ ॥

हीगॆ हेळि विशाललोचनॆ यशस्विनी राणि कौसल्यॆयु पुष्पमालॆ, गन्धादि उपचारगळिन्द स्तुति-स्तोत्रगळिन्द देवतॆगळन्नु पूजिसिदळु.॥26॥

पदच्छेदः

26. iti = uttering thus ; yashasvinii = the illustious Kausalya; aayatalochanaa = having large eyes ; aanarcha = worshipped ; suragaNaam = troops of divinities; maalyaiH = with garlands ; gandhaishchaapi = with sandal paste ; anuruupaabhiH = with befitting; stutibhishcha = hymns of praise .

अनुवादः

Uttering thus, the illustrious Kausalya having large eyes, worshipped troops of divinities with garlands , sandal paste and befitting hymns of praise.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्वलनं समुपादाय ब्राह्मणेन महात्मना ।
हावयामास विधिना राममङ्गलकारणात् ॥ २७ ॥

उन्होंने श्रीरामकी मङ्गलकामनासे अग्निको लाकर एक महात्मा ब्राह्मणके द्वारा उसमें विधिपूर्वक होम करवाया ॥

आकॆयु श्रीरामन कल्याणक्कागि महात्मनाद ब्राह्मणर मूलक यज्ञेश्वरनन्नु प्रतिष्ठापिसि विधिवत्तागि होम माडिसिदळु.॥27॥

पदच्छेदः

27. samupaadaaya = Duly procuring; jvalanam = fire; haavayaamaasa = caused oblation to be poured into it; vidhinaa = as per direction; braahmaNena = by a Brahmana; mahaatmanaa = who is high souled; raama maNgaLa kaaraNaat = for the purpose of Rama’s well-being .

अनुवादः

Duly procuring fire, she caused oblation to be poured into it, as per the direction of a high souled brahmana for the purpose of Rama’s well- being .

स्रोतः: valmikiramayan.net

घृतं श्वेतानि माल्यानि समिधश्चैव सर्षपान् ।
उपसम्पादयामास कौसल्या परमाङ्गना ॥ २८ ॥

घृतम् श्वेतानि माल्यानि समिधः श्वेतसर्षपान् ॥ २-२५-२८ उपसम्पादयामास कौसल्या पमाङ्गना ।

श्रेष्ठ नारी महारानी कौसल्याने घी, श्वेत पुष्प और माला, समिधा तथा सरसों आदि वस्तुएँ ब्राह्मणके समीप रखवा दीं ॥ २८ ॥

तुप्प, बिळिय हूविन मालॆगळु, समित्तुगळु, बिळिय सासिवॆ मॊदलाद होमद्रव्यगळन्नु महाराणि कौसल्यॆयु सिद्धपडिसिदळु.॥28॥

पदच्छेदः

28. kausalyaa = Kausalya; paramaaNganaa = the excellent woman; upasampaadayaamaasa = procured together; ghR^itam = clarified butter; shvetaani = white; maalyaani = garlands; samidhaH = ceremonial sticks; svetha sarshhapaan = white mustard seeds.

अनुवादः

Kausalya, the excellent woman procured clarified butter , white garlands, ceremonial sticks and white mustard seeds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपाध्यायः स विधिना हुत्वा शान्तिमनामयम् ।
हुतहव्यावशेषेण बाह्यं बलिमकल्पयत् ॥ २९ ॥

उपाध्यायः स विधिना हुत्व शान्तिमनामयम् ॥ २-२५-२९ हुतहव्यावशेषेण बाह्यम् बलिमकल्पयत् ।

पुरोहितजीने समस्त उपद्रवोंकी शान्ति और आरोग्यके उद्देश्यसे विधिपूर्वक अग्निमें होम करके हवनसे बचे हुए हविष्यके द्वारा होमकी वेदीसे बाहर दसों दिशाओंमें इन्द्र आदि लोकपालोंके लिये बलि अर्पित की ॥ २९ ॥

पुरोहितनु समस्त उपद्रवगळ शान्तिगागि हागू आरोग्यद उद्देशदिन्द विधिवत्तागि अग्नियल्लि हवनमाडि, उळिद हविस्सिनिन्द वेदिय सुत्तलू इन्द्रादि लोकपालकरिगॆ बलिप्रदानवन्नु माडिदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. saH = That; upaadhyaaya = preceptor; shaantim hutvaa = performed ceremony for peace; vidhinaa = as per statute; anaamayam = without error; akalpayat = carried out; balim = propitiatory oblation ; baahyam = externally; huta havyaavasheshheNa = with the remaining sacrificial food ; left after the main offering.

अनुवादः

That preceptor performed ceremony for peace as per the statute as well as without error and carried out propitiatory oblation externally with the remaining sacrificial food left after the main offering .

स्रोतः: valmikiramayan.net

मधुदध्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्यं द्विजांस्ततः ।
वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाम् ॥ ३० ॥

मधुदद्यक्षतघृतैः स्वस्तिवाच्य द्विजाम् स्ततः ॥ २-२५-३० वाचयामास रामस्य वने स्वस्त्ययनक्रियाः ।

तदनन्तर स्वस्तिवाचनके उद्देश्यसे ब्राह्मणोंको मधु, दही, अक्षत और घृत अर्पित करके ‘वनमें श्रीरामका सदा मङ्गल हो’ इस कामनासे कौसल्याजीने उन सबसे स्वस्त्ययनसम्बन्धी मन्त्रोंका पाठ करवाया ॥ ३० ॥

अनन्तर स्वस्तिवाचनक्कॆ बन्द द्विजरन्नु जेनु, मॊसरु, अक्षतॆ, तुप्प मुन्तादुवन्नु अर्पिसि ‘वनदल्लि श्रीरामनिगॆ मङ्गलवागलि’ ऎन्दु कौसल्यॆयु अवरॆल्लरिन्द स्वस्तिवाचन मन्त्रगळ पठण माडिसिदळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. svastivaachya = Got uttered hymns of welfare; dvijaan = by brahmanas; madhu dadhyakshhataghR^itaiH = with honey; curd; unbroken grains of rice; and clarified butter; tataH = then; vaachayaamaasa = got uttered; svastyayanakriyaaH = hymns relating to rites which generate well being ; raamasya = of Rama.

अनुवादः

She then got brahmanas to pronounce blessings with honey, curd , unbroken grains of rice and clarified butter by the repetition of certain hymns and to utter prayers for the well - being of Rama in the forest.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तस्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ।
दक्षिणां प्रददौ काम्यां राघवं चेदमब्रवीत् ॥ ३१ ॥

ततस्तन्मै द्विजेन्द्राय राममाता यशस्विनी ॥ २-२५-३१ दक्षिणाम् प्रददौ काम्याम् राघवम् चेदमब्रवीत् ।

इसके बाद यशश्विनी श्रीराममाताने उन विप्रवर पुरोहितजीको उनकी इच्छाके अनुसार दक्षिणा दी और श्रीरघुनाथजीसे इस प्रकार कहा— ॥ ३१ ॥

बळिक यशस्विनी श्रीराममातॆयु आ विप्रवर पुरोहितरिगॆ यथेच्छवागि दक्षिणॆयन्नु कॊट्टु श्रीरामनल्लि हेळिदळु.॥31॥

पदच्छेदः

31. yashasvinii = The illustrious; raamamaataa = Kausalya; the mother of Rama; tataH = therafter; pradadou = gave; kaamyaam = the desired; dakshhiNaam = fee; tasmai = to that; dvijendraaya = chief of brahmanas; abraviit = spoke; idam = these words ; raaghavam = to Rama:-

अनुवादः

The illustrious Kausalya gave the desired fee to that chief of brahmanas and spoke as follows to Rama:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्मङ्गलं सहस्राक्षे सर्वदेवनमस्कृते ।
वृत्रनाशे समभवत् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३२ ॥

यन् मन्गलम् सहस्र अक्षे सर्व देव नमः कृते ॥ २-२५-३२ वृत्र नाशे समभवत् तत् ते भवतु मन्गलम् ।

‘वृत्रासुरका नाश करनेके निमित्त सर्वदेववन्दित सहस्रनेत्रधारी इन्द्रको जो मङ्गलमय आशीर्वाद प्राप्त हुआ था, वही मङ्गल तुम्हारे लिये भी हो ॥ ३२ ॥

वृत्रासुरनन्नु नाशमाडुव निमित्तदिन्द सर्वदेववन्दित सहस्राक्ष इन्द्रनिगॆ प्राप्तवाद मङ्गलमय आशीर्वादगळु निनगू दॊरॆयलि.॥32॥

पदच्छेदः

32. yat maNgalam = = which felicity ; sama bhavat = occured; sahasraakshhe = in Devendra; the thousand-eyed; sarva deva namaskR^ite = adored by all celestials; vR^ittanaashe = while destroying a demon called Vritta; tat maNgalam = let that felicity; bhavatu = occur ; te = to you.

अनुवादः

“Which felicity occurred in Devendra the thousand- eyed, adored by all celestials when a demon called Vritta was destroyed, let that felicity occur to you”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा ।
अमृतं प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३३ ॥

यन्मङ्गलं सुपर्णस्य विनताकल्पयत् पुरा ।
अमृतं पार्थयानस्य तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥

यन् मन्गलम् सुपर्णस्य विनता अकल्पयत् पुरा ॥ २-२५-३३ अमृतम् प्रार्थयानस्य तत् ते भवतु मन्गलम् ।

‘पूर्वकालमें विनतादेवीने अमृत लानेकी इच्छावाले अपने पुत्र गरुड़के लिये जो मङ्गलकृत्य किया था, वही मङ्गल तुम्हें भी प्राप्त हो ॥ ३३ ॥

हिन्दॆ विनतादेवियु अमृतवन्नु तरलु इच्छिसिद तन्न पुत्र गरुडनिगॆ याव मङ्गलकृत्य माडिद्दळो, अदे मङ्गलवु निनगू सिगलि.॥33॥

पदच्छेदः

33. yat maNgalam = which blessing; aakalpayat = was invoked ; vinataa = by Vinata; suvarNasya = to Garuda; paarthayasya = who was seeking ; amR^itam = nectar; puraa = in the past; tat maNgalam = may that blessing; bhavatu = happen ; te = to you.

अनुवादः

“Which blessing was invoked by Vinata to Garuda who was setting off to bring nectar in the past , may that blessing happen to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ।
अदितिर्मङ्गलं प्रादात् तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३४ ॥

अमृतोत्पादने दैत्यान् घ्नतो वज्रधरस्य यत् ॥ २-२५-३४ अदितिर्मङ्गळम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गळम् ।

‘अमृतकी उत्पत्तिके समय दैत्योंका संहार करनेवाले वज्रधारी इन्द्रके लिये माता अदितिने जो मङ्गलमय आशीर्वाद दिया था, वही मङ्गल तुम्हारे लिये भी सुलभ हो ॥ ३४ ॥

अमृतद उत्पत्तिय समय दैत्यरन्नु संहरिसुव वज्रधारी इन्द्रनिगॆ अदितिमातॆयु माडिद मङ्गल आशीर्वादगळु निनगॆ दॊरॆयलि.॥34॥

पदच्छेदः

34. yat maNgalam = Which blessing; praadaat = was bestowed; vajradharasya = on Devendra; weilder of the thunder-bolt; ghnataH = who was killing; daityaan = demons; amR^itotpaadane = at the time of producing nectar; tat maNgalam = let that blessing; bhavatu = come; te = to you.

अनुवादः

“While blessing was bestowed on Devendra, the wielder of the thunderbolt , killing the demons at the time of producing nectar, let that blessing come to you "

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिविक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः ।
यदासीन्मङ्गलं राम तत् ते भवतु मङ्गलम् ॥ ३५ ॥

त्रीविक्रमान् प्रक्रमतो विष्णोरतुलतेजसः ।
यदासीन्मगलं राम तत्ते भवतु मङ्गलम् ॥

तीन्विक्रमान् प्रकमतो विष्णोरमिततेजसः ॥ २-२५-३५ यदासीन्मङ्गळम् प्रादात् तत्ते भवतु मङ्गळम् ।

‘श्रीराम! तीन पगोंको बढ़ाते हुए अनुपम तेजस्वी भगवान् विष्णुके लिये जो मङ्गलाशंसा की गयी थी, वही मङ्गल तुम्हारे लिये भी प्राप्त हो ॥ ३५ ॥

श्रीरामा! ऒन्दॆ हॆज्जॆयिन्द जगत्तन्नु अळॆद तेजस्वी भगवान् त्रिविक्रमनिगॆ याव मगलाशंसनॆ माडिद्दरो अदे मङ्गलाशंसनॆ निनगू प्राप्तवागलि.॥35॥

पदच्छेदः

35. raama = Oh; Rama!; yat maNgalam = Which good fortune; aasiit = occured ; vishhNoH = to Vishnu; amita tejasaH = who was immensely glorious ; prakramataH = while keeping; treen = three; vikramaan = feet; tat maNgalam = let that good fortune; bhavatu = occur; te = to you.

अनुवादः

“Oh, Rama! Which good fortune occurred to Vishnu who was immensely glorious while making his three strides (in order to measure the three worlds), let that good fortune come to you

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषयः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिशश्च ते ।
मङ्गलानि महाबाहो दिशन्तु शुभमङ्गलम् ॥ ३६ ॥

ऋतवः सागरा द्वीपा वेदा लोका दिश्श्चते ॥ २-२५-३६ मम्गळानि महाबाहो दिशन्तु शुभवङ्गळाः ।

‘महाबाहो! ऋषि, समुद्र, द्वीप, वेद, समस्त लोक और दिशाएँ तुम्हें मङ्गल प्रदान करें । तुम्हारा सदा शुभ मङ्गल हो’ ॥ ३६ ॥

महाबाहो! ऋषि, मुनि, समुद्र, द्वीप, वेद, समस्त लोकगळु, दिक्कुगळु निनगॆ मङ्गलवन्नु कॊडलि. निनगॆ सदा शुभमङ्गलवागलि.॥36॥

पदच्छेदः

36. mahaabaaho = Oh; Rama the mighty armed!; R^itavaH = The seasons; saagaraaH = the oceans; dvipaaH = Dvipas; the principal divisions of the earth ; girdled by oceans; vedaaH = vedas; lokaaH = the spheres; dishashcha = the quarters; dishantu = may confer ; maNgalaam = blessings ; shubhamangalaaH = with good luck; te = to you.

अनुवादः

“Oh, Rama, the mighty armed! May the seasons , oceans , Dvipas (principal division of earth girdled by oceans ), vedas, various spheres and quarters confer blessings with good luck to you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ।
गन्धैश्चापि समालभ्य राममायतलोचना ॥ ३७ ॥
औषधीं च सुसिद्धार्थां विशल्यकरणीं शुभाम् ।
चकार रक्षां कौसल्या मन्त्रैरभिजजाप च ॥ ३८ ॥

इति पुत्रस्य शेषाश्च कृत्वा शिरसि भामिनी ॥ २-२५-३७ गन्दांश्चापि समालभ्य राममायतलो चना । ओषधीम् च अपि सिद्ध अर्थाम् विशल्य करणीम् शुभाम् ॥ २-२५-३८ चकार रक्षाम् कौसल्या मन्त्रैः अभिजजाप च ।

इस प्रकार आशीर्वाद देकर विशाललोचना भामिनी कौसल्याने पुत्रके मस्तकपर अक्षत रखकर चन्दन और रोली लगायी तथा सब मनोरथोंको सिद्ध करनेवाली विशल्यकरणी नामक शुभ ओषधि लेकर रक्षाके उद्देश्यसे मन्त्र पढ़ते हुए उसको श्रीरामके हाथमें बाँध दिया; फिर उसमें उत्कर्ष लानेके लिये मन्त्रका जप भी किया ॥

ई प्रकार आशीर्वादवन्नु कॊट्टु विशाललोचनॆ भामिनि कौसल्यॆयु मगन मस्तकद मेलॆ प्रसाद रूपी अक्षतॆयन्नु हाकि तिलकवन्निट्टळु. ऎल्ल मनोरथगळन्नु सिद्धपडिसुव विशल्यकरणी ऎम्ब मूलिकॆयन्नु रक्षॆयागि श्रीरामन कैगॆ कट्टि मूलिकाधिदेवता मन्त्रवन्नु रक्षाबन्धन मन्त्रवन्नु जपिसिदळु.॥37-38॥

पदच्छेदः

37;38. iti = saying so; kausalya = Kausalya; aayatalochanaaH = the large eyed; bhaaminii = proud woman; kR^itvaa = placed; sheshaashcha = unbroken rice grains; shirasi = on the head; putrasya = of her son; sammalabhya = smeared; gandhaamshchaapi = varieties of sandal pastes; raamam = over Rama; cakaara = made; rakshhaam = an amulet; oshhadhiim = with a herb; vishalyakaraNi = named Vishalyakarani; siddharthaam = which is efficacious; shubhaam = auspicious; abhijajaaphacha = and muttered; mantraiH = Sacred hymns.

अनुवादः

saying so, Kausalya, the large eyed proud woman placed some unbroken rice grains on her son’s head, smeared varieties of sandal pastes over his body, fastened about his wrist by way of an amulet, a herb called Visalyakarani(so called because it helps in painlessly extracting an arrow stuck into one’s body )which is efficacious and auspicious and muttered sacred hymns in order to enhance its virtue.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उवाचापि प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी ।
वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया ॥ ३९ ॥

उवाचाः प्रहृष्टेव सा दुःखवशवर्तिनी ।
वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया ॥

उवाचातिप्रहृष्टेव सा दुःखवशर्तिनी ॥ २-२५-३९ वाङ्मात्रेण न भावेन वाचा संसज्जमानया ।

तदनन्तर दुःखके अधीन हुई कौसल्याने ऊपरसे प्रसन्न-सी होकर मन्त्रोंका स्पष्ट उच्चारण भी किया । उस समय वे वाणीमात्रसे ही मन्त्रोच्चारण कर सकीं, हृदयसे नहीं (क्योंकि हृदय श्रीरामके वियोगकी सम्भावनासे व्यथित था, इसीलिये) वे खेदसे गद्‍गद, लड़खड़ाती हुई वाणीसे मन्त्र बोल रही थीं ॥ ३९ ॥

तदनन्तर कौसल्यॆयु सन्तोषगॊण्डवळन्तॆ मातन्नेनो आडिदळु, मङ्गळाशासनवन्नू माडिसिदळु. आदरॆ आकॆय हृदयदल्लि दुःखवु तुम्बिकॊण्डित्तु. मातिनल्लि रामनन्नु होगिबा ऎन्दु हेळिदरू अवळ भावनॆ श्रीरामनन्नु त्यजिसुवुदागिरलिल्ल. आकॆयु खेदगॊण्डु गद्गदितळागि अस्पष्टवाद मातुगळिन्द मन्त्रवन्नु पठिसुत्तिद्दळु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saa = She; dukhavashvartinii = though filled with grief; atiprahR^ishhyeva = appeared like over -joyed; samsajjamaanayaaH = with faultering ; vachaa = words; uvaacha = spoke; vaaNmaatreNa = with only mouth; na = not; bhaavena = with heart.

अनुवादः

Though filled with grief inside, she appeared to be over-joyed outside and with faltering words , spoke thus with only mouth and not with her heart.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ।
अवदत् पुत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ ४० ॥
अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स सन्धितं राजवर्त्मसु ॥ ४१ ॥

आनम्य मूर्ध्नि चाघ्रायपरिष्वज्य यशस्विनी ।
अवदत् पत्रमिष्टार्थो गच्छ राम यथासुखम् ॥ अरोगं सर्वसिद्धार्थमयोध्यां पुनरागतम् ।
पश्यामि त्वां सुखं वत्स सन्धितं राजवर्त्मसु ॥

आनम्य मूर्ध्नि च आघ्राय परिष्वज्य यशस्विनी ॥ २-२५-४० अवदत् पुत्र सिद्ध अर्थो गच्च राम यथा सुखम् । अरोगम् सर्व सिद्ध अर्थम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ॥ २-२५-४१ पश्यामि त्वाम् सुखम् वत्स सुस्थितम् राज वेश्मनि ।

इसके बाद उनके मस्तकको कुछ झुकाकर यशस्विनी माताने सूँघा और बेटेको हृदयसे लगाकर कहा—‘वत्स राम! तुम सफलमनोरथ होकर सुखपूर्वक वनको जाओ । जब पूर्णकाम होकर रोगरहित सकुशल अयोध्यामें लौटोगे, उस समय तुम्हें राजमार्गपर स्थित देखकर सुखी होऊँगी ॥ ४०-४१ ॥

आनन्तर रामन तलॆयन्नु बग्गिसिकॊण्डु आघ्राणिसि यशस्विनी कौसल्यॆयु अवनन्नु तब्बिकॊण्डु हेळिदळु- वत्स रामा! नीनु सफल मनोरथनागि सुखवागि वनक्कॆ होगि बा. पूर्ण कामनागि, रोगरहितनागि क्षेमवागि अयोध्यॆगॆ मरळिदाग निन्नन्नु हिन्दिन राजर्षिगळ मार्गदल्लि सुस्थिरनागिरुवुदन्नु नोडि सुखियागुवॆनु.॥40-41॥

पदच्छेदः

40. yashashvinii = The illustrious Kausalya; aanamya = bent Rama lower; aaghraaya = smelling muurdhni = his head; parishhrajva = embraced; avadat = spoke thus; raama = Rama; putra = my son! gachchha = = go; yathaasukham = with ease; siddhaartha = with accomplishment of purpose as you are.

अनुवादः

The illusrious Kausalya embraced Rama, smelling his head by bending it and spoke these words “Rama, my son! Go with ease with accomplishment of purpose, as you are.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

41. vatsa = Oh; son; arogam = with health(without disease) sarva siddhhartham = with all your purposes accomplished; pushyaami = I shall see; tvaam = you; punaH = again; aagatam = coming; ayodhyaam = to Ayodhya; sukham = happily ; susthitam = well-established; raaja vartmani = in the path of a king

अनुवादः

Oh, son! With all your purposes fulfilled and with good health, I shall see you returning to Ayodhya happily and taking over the reins of the kingdom

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणष्टदुःखसङ्कल्पा हर्षविद्योतितानना ।
द्रक्ष्यामि त्वां वनात् प्राप्तं पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ॥ ४२ ॥

प्रणष्ठदुःखसंकल्पा हर्षविद्योतितानना ॥ २-२५-४२ द्रक्ष्यामि त्वाम् वनात्र्पाप्तम् पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।

‘उस समय मेरे दुःखपूर्ण संकल्प मिट जायँगे, मुखपर हर्षजनित उल्लास छा जायगा और मैं वनसे आये हुए तुमको पूर्णिमाकी रातमें उदित हुए पूर्ण चन्द्रमाकी भाँति देखूँगी ॥ ४३ ॥

आग नन्न दुःखपूर्ण सङ्कटवु इल्लवागुवुदु, मुखदल्लि हर्षयुक्त उल्लासवु आवरिसीतु. वनवासदिन्द बन्दिरुव निन्नन्नु नानु पूर्णिमॆय दिन उदिसिद पूर्णचन्द्रनन्तॆ नोडुवॆनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tvaam = You; praaptam = having come; vanaat = from forest; puurNachandramiva = like a full moon; uditam = rising ; praNashhTa duHkha samkalpaa = my thoughts of grief having been expulsed ; drakshhyaami = I shall behold ; harshha vidyotitaananaa = with my face shining with joy.

अनुवादः

“All my thoughts of grief having been expulsed and my face shining with joy, I shall behold you returning from the forest like the full moon rising from the horizon”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भद्रासनगतं राम वनवासादिहागतम् ।
द्रक्ष्यामि च पुनस्त्वां तु तीर्णवन्तं पितुर्वचः ॥ ४३ ॥

भद्रासनगतम् राम वनवासादिहागतम् ॥ २-२५-४३ द्रक्षामि च पुनस्त्वाम् तु तीर्णवन्तम् पितुर्वचः ।

‘श्रीराम! वनवाससे यहाँ आकर पिताकी प्रतिज्ञाको पूर्ण करके जब तुम राजसिंहासनपर बैठोगे, उस समय मैं पुनः प्रसन्नतापूर्वक तुम्हारा दर्शन करूँगी ॥ ४३ ॥

श्रीरामा! तन्दॆय प्रतिज्ञॆयन्नु पूर्णगॊळिसि वनवासदिन्द इल्लिगॆ बन्दु नीनु राजसिंहासनदल्लि कुळितिरुवाग नानु पुनः निन्नन्नु दर्शिसुवॆनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. raama = OH; Rama! tiirNavantam = Having fulfilled; pituH = the father’s; vachaH = word; drakshhyaami = I shall behold ; tvaam = you; punaH aagatam = returning; iha = here; vanavaasaat = from so journ in the forest; bhadraasanagatam = and sitting on the splendid throne.

अनुवादः

“Oh, Rama! I shall behold you returning here from your sojourn in the forest, having fulfilled your father’s word and installed on the splendid throne.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ।
वध्वाश्च मम नित्यं त्वं कामान् संवर्ध याहि भोः ॥ ४४ ॥

मङ्गलैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ।
वध्वा च मम नित्यं त्वं कामान् संवर्धयाहि भोः ॥

मङ्गशैरुपसम्पन्नो वनवासादिहागतः ॥ २-२५-४४ पध्वा मम च नित्यम् त्वम् कामान् सम्वर्ध याहि भोः ।

‘अब जाओ और वनवाससे यहाँ लौटकर राजोचित मङ्गलमय वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो तुम सदा मेरी बहू सीताकी समस्त कामनाएँ पूर्ण करते रहो ॥ ४४ ॥

ईग वनक्कॆ होगि वनवासदिन्द इल्लिगॆ मरळि बन्दु राजोचित मङ्गलमय वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतनागि नीनु सदा नन्न सॊसॆ सीतॆय समस्त कामनॆगळन्नु पूर्णमाडुत्ता इरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. aagataH = Having come; iha = here; vanavaasaat = from sojourn in the forest ; tvaam = you; upasampannaH = will be familiar; maNgalaiH = with auspicious things; samvardha = will be augmenting; nityam = ever; kaamaan = the desires; vadhvaaH = of Sita the daughter -in-law; mama cha = and of me.yaahi = Depart; bhoH = Oh; Rama!

अनुवादः

“Having come here from your sojourn in the forest, you will be familiar with auspicious things and will ever be augmenting the desires of my daughter-in-law and of me. Depart now, Oh, Rama !”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मयार्चिता देवगणाः शिवादयो
महर्षयो भूतगणाः सुरोरगाः ।
अभिप्रयातस्य वनं चिराय ते
हितानि काङ्क्षन्तु दिशश्च राघव ॥ ४५ ॥

मया अर्चिता देव गणाः शिव आदयो । महर्षयो भूत महा असुर उरगाः । अभिप्रयातस्य वनम् चिराय ते। हितानि कान्क्षन्तु दिशः च राघव ॥ २-२५-४५

‘रघुनन्दन! मैंने सदा जिनका पूजन और सम्मान किया है, वे शिव आदि देवता, महर्षि, भूतगण, देवोपम नाग और सम्पूर्ण दिशाएँ—ये सब-के-सब वनमें जानेपर चिरकालतक तुम्हारे हितसाधनकी कामना करते रहें’ ॥ ४५ ॥

रघुनन्दन! नानु सदा पूजॆ, सम्मान माडुव शिवने मॊदलाद देवतॆगळु, महर्षिगळु, भूत गणगळु, देवोपम नागगळु, समस्त दिक्कुगळु-इवरॆल्लरू वनक्कॆ होद मेलॆ चिरकालदवरॆगॆ निन्न हितसाधनॆय कामनॆ माडुत्तिरलि.॥45॥

पदच्छेदः

45. raaghava = Oh; Rama! architaa = Worshipped ; mayaa = by me; devagaNaaH = let the hosts of gods ; shivaadayaH = headed by Lord Siva ; the Supreme Being ; maharshhayaH = the great sages; bhuuta mahaasuroragaaH = spirits; the chief of evil spirits and the celestial serpants; dishashcha = the four quarters; kaaNkshhantu = wish; hitaani = welfare; te = of you; abhiprayaatasya = who is setting forth; vanam = to forest.

अनुवादः

“Oh, Rama! Worshipped by me, let the hosts of gods headed by Siva, the Supreme Being, the great sages, spirits, the chief of evil spirits, the celestial serpents and the (four)quarters wish well of you, who is setting forth to forest, "

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतीव चाश्रुप्रतिपूर्णलोचना
समाप्य च स्वस्त्ययनं यथाविधि ।
प्रदक्षिणं चापि चकार राघवं
पुनः पुनश्चापि निरीक्ष्य सस्वजे ॥ ४६ ॥

इति इव च अश्रु प्रतिपूर्ण लोचना। समाप्य च स्वस्त्ययनम् यथा विधि । प्रदक्षिणम् चैव चकार राघवम् । पुनः पुनः च अपि निपीड्य सस्वजे ॥ २-२५-४६

इस प्रकार माताने नेत्रोंमें अत्यन्त आँसू भरकर विधिपूर्वक वह स्वस्तिवाचन कर्म पूर्ण किया । फिर श्रीरामकी परिक्रमा की और बारंबार उनकी ओर देखकर उन्हें छातीसे लगाया ॥ ४६ ॥

हीगॆ तायियु कण्णुगळल्लि नीरु तुम्बिकॊण्डु विधिवत्तागि स्वस्तिवाचन कर्मवन्नु पूर्णगॊळिसिदळु. मत्तॆ श्रीरामनिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु अवनन्ने दिट्टिसि नोडुत्ता ऎदॆगॊत्तिकॊण्डळु.॥46॥

पदच्छेदः

46. itiiva = Having so said; samaapyacha = and having completed ; svastyayanam = The rite of invoking blessings; yathaavidhi = befitting; ashruprati puurNa lochanaa = Kausalya whose eyes were overflowingwith tears; pradakshhiNam chakaara = further went clockwise ; raaghavam = around Rama; nipiidya = having pressed close to him ; shhasvaje = embraced ; punaH punaHcha api = again and again.

अनुवादः

Having so said and having completed the rite of invoking blessings befittingly, Kausalya whose eyes were overflowing with tears, further went clockwise around Rama and having pressed close to him, embraced again and again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तया हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो
निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।
जगाम सीतानिलयं महायशाः
स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया ॥ ४७ ॥

तथा हि देव्या च कृतप्रदक्षिणो
निपीड्य मातुश्चरणौ पुनः पुनः ।
जगाम सीतानिलयं महायशाः
स राघवः प्रज्वलितस्तया श्रिया ॥

तथा तु देव्या स कृत प्रदक्षिणो । निपीड्य मातुः चरणौ पुनः पुनः । जगाम सीता निलयम् महा यशाः । स राघवः प्रज्वलितः स्वया श्रिया ॥ २-२५-४७

देवी कौसल्याने जब श्रीरामकी प्रदक्षिणा कर ली, तब महायशस्वी रघुनाथजी बारंबार माताके चरणोंको दबाकर प्रणाम करके माताकी मङ्गलकामना-जनित उत्कृष्ट शोभासे सम्पन्न हो सीताजीके महलकी ओर चल दिये ॥ ४७ ॥

देवी कौसल्यॆयु श्रीरामनु प्रदक्षिणॆ माडिदाग महायशस्वी रघुनाथनु पदे-पदे मातॆय चरणगळिगॆ साष्टाङ्ग नमस्कार माडि मङ्गलकामना जनित उत्कृष्ट शोभॆयिन्द सम्पन्ननागि सीतॆय भवनद कडॆगॆ नडॆदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. kR^ita pradakshhiNaH = Having been done circumbulation(as a protection); tathaa = thus; devyaa = by the pious woman Kausalya; nipiida = pressing ; maatuH = mother’s; charaNau = feet; punaH punaH = again and again; saH raaghavaH = that Rama; mahaashayaa = the highly illustious; prajvalitaH = shining ; svayaa = by his own ; shriyaa = splendour; jagaama = went; sitaanilayam = to Sita’s house .

अनुवादः

Having been done circumbulation (as a mark of protection) thus by the pious woman Kausalya, that highly illustrious Rama pressing his mother’s feet again and again , shining by his own splendour, went to Sita’s house

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः ॥ २५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पचीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥२५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि इप्पत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥25॥