०१९ वनवासप्रतिज्ञा

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Rama on hearing the harsh and cruel words of Kaikeyi remains unruffled. He asks Kaikeyi sorrowfuly about the reason the king did not speak to him directly about the matter. He then immediately decides to leave for forest after duly saluting the king and Kaikeyi. On the way to forest He desires to visit his mother and Sita and inform them of his decision.

स्रोतः: valmikiramayan.net

19. श्रीरामकी कैकेयीके साथ बातचीत और वनमें जाना स्वीकार करके उनका माता कौसल्याके पास आज्ञा लेनेके लिये जाना

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ १ ॥

तत् अप्रियम् अमित्रघ्नः वचनम् मरण उपमम् । श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २-१९-१

वह अप्रिय तथा मृत्युके समान कष्टदायक वचन सुनकर भी शत्रुसूदन श्रीराम व्यथित नहीं हुए । उन्होंने कैकेयीसे इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

आ अप्रियवाद हागू मृत्युविगॆ समानवाद कष्टकर मातन्नु केळियू शत्रुसूदन श्रीरामनु व्यथितनागलिल्ल. अवनु कैकॆय बळि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raamaH = Rama; amitraghnaH = the annihilator of enemies; amitraghnaH = those words; apriyam = which were harsh; maraNopamam = equivalent to death; navivyathe = was unruffled; abrabiit = spoke; idam = these words; kaikeyiim = to Kaikeyi.

अनुवादः

Rama the annihilator of enemies heard those harsh and deadly words but was unruffled. He spoke these words to Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः ।
जटाचीरधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ २ ॥

एवम् अस्तु गमिष्यामि वनम् वस्तुम् अहम् तु अतः । जटा चीर धरः राज्ञः प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥ २-१९-२

‘मा! बहुत अच्छा! ऐसा ही हो । मैं महाराजकी प्रतिज्ञाका पालन करनेके लिये जटा और चीर धारण करके वनमें रहनेके निमित्त अवश्य यहाँसे चला जाऊँगा ॥ २ ॥

अम्मा! नीनु हेळिदन्तॆ आगलि. नानु महाराजर प्रतिज्ञॆयन्नु पालिसलिक्कागि जटा-वल्कलगळन्नु धरिसि वनवासक्कागि अवश्यवागि होगुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. astu = let it be; evam = thus; aham = I; anupaalayam = shall be fulfillinging; pratiJNyaam = the promise; raajJNyaH = of the kings; gamishhyaami = shall go; vanam = to the forest; itaH = from here;vastum = to reside; jataajinadharaH = wearing braided hair and covered with a hide.

अनुवादः

“Let it be, as you said it. I shall fulfil the king’s promise, go to the forest from here to reside there, wearing braided hair and covered with a hide.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः ॥ ३ ॥

इदम् तु ज्ञातुम् इच्चामि किम् अर्थम् माम् मही पतिः । न अभिनन्दति दुर्धर्षो यथा पुरम् अरिम् दमः ॥ २-१९-३

‘परंतु मैं यह जानना चाहता हूँ कि आज दुर्जय तथा शत्रुओंका दमन करनेवाले महाराज मुझसे पहलेकी तरह प्रसन्नतापूर्वक बोलते क्यों नहीं हैं? ॥ ३ ॥

आदरॆ इन्दु दुर्जयनू, शत्रुदमननू आद महाराजरु मॊदलिनन्तॆ नन्नल्लि सन्तोषवागि एकॆ मातनाडुवुदिल्ल? इदन्नु नानु तिळियलु बयसुत्तिरुवॆनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. ichchhaami = I want; N^yaatum = to know; idam tu = this as to; kimartham = why; mahiipatiH = the king; durdharshhaH = the inviolable; arindamaH = the subduer of enemies; naabhinandati = is not greeting; maam = me; yathaapuram = as befere.

अनुवादः

“But I want to know why the king, the inviolable and the subduer of enemies, is not greeting me today as before.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ ४ ॥

मन्युर् न च त्वया कार्यो देवि ब्रूहि तव अग्रतः । यास्यामि भव सुप्रीता वनम् चीर जटा धरः ॥ २-१९-४

‘देवि! मैं तुम्हारे सामने ऐसी बात पूछ रहा हूँ, इसलिये तुम्हें क्रोध नहीं करना चाहिये । निश्चय चीर और जटा धारण करके मैं वनको चला जाऊँगा, तुम प्रसन्न रहो ॥ ४ ॥

देवि! नानु निम्मल्लि हीगॆ केळिदॆनॆन्दु नीवु सिट्टागबारदु. खण्डितवागि नानु जटा, वल्कलगळन्नु धरिसि वनक्कॆ होगुवॆनु. नीवु प्रसन्नरागबेकु.॥4॥

पदच्छेदः

4. devi = “Oh; queen! nakaaryaH = indignation; tvayaa = by you; bruumi = I am telling; tava agrataH = before you; yaasyaami = I shall go; vanam = to forest; chiirajataadharaH = wearing rags and braided hair; bhava = become; supriitaa = delighted well.

अनुवादः

“Oh, queen! you need not be indignant. I am telling before you that I shall go to the forest, wearing rags and braided hair. Become delighted well.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।
नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ ५ ॥

हितेन गुरुणा पित्रा क्ऱ्तज्ञेन न्ऱ्पेण च । नियुज्यमानो विश्रब्धम् किम् न कुर्यात् अहम् प्रियम् ॥ २-१९-५

‘राजा मेरे हितैषी, गुरु, पिता और कृतज्ञ हैं । इनकी आज्ञा होनेपर मैं इनका कौन-सा ऐसा प्रिय कार्य है, जिसे निःशङ्क होकर न कर सकूँ? ॥ ५ ॥

महाराजरु ननगॆ हितैषी, गुरु, तन्दॆ मत्तु कृतज्ञनागिद्दानॆ. इवरु आज्ञापिसिदाग नानु निःशङ्कवागि माडदिरुव प्रियकार्य यावुदिदॆ.॥5॥

पदच्छेदः

5. nakuryaam kim = how can i not do; visrabdhaH = faithfully; priyam = action dear; pitraa = to father; niyujyamaanaH = as commanded; hitena = as well = wisher; guruNaa = as person with right conduct; nR^ipeNa cha = and as king.

अनुवादः

“How can I not do faithfully an action dear to my father, as commanded by him as well-wisher, venerable man, as person with right conduct and as king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहते मम ।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ ६ ॥

अलीकम् मानसम् तु एकम् ह्ऱ्दयम् दहति इव मे । स्वयम् यन् न आह माम् राजा भरतस्य अभिषेचनम् ॥ २-१९-६

‘किंतु मेरे मनको एक ही हार्दिक दुःख अधिक जला रहा है कि स्वयं महाराजने मुझसे भरतके अभिषेककी बात नहीं कही ॥ ६ ॥

आदरॆ स्वयं महाराजरु नन्न बळि भरतन पट्टाभिषेकद मातन्नु हेळलिल्लवल्ल! ऎम्बुदे नन्न मनस्सिनल्लि हार्दिकवाद दुःखवु काडुत्तिदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. me = My; hR^idayam = heart; dahtiiva = is burning indeed;ekam = one; aliikam = displeasure; maanasam = of mind; raajaa = king; svayam = himself; yatnaaha = has not informed; maam = to me; bharatasya abhishhechanam = about Bharata’s coronation.

अनुवादः

“My heart is burning indeed with one sorrowful feeling that king himself has not informed me about Bharata’s coronation.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ ७ ॥

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान् धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरताय प्रचोदितः ॥

अहम् हि सीताम् राज्यम् च प्राणान् इष्टान् धनानि च । ह्ऱ्ष्टः भ्रात्रे स्वयम् दद्याम् भरताय अप्रचोदितः ॥ २-१९-७

‘मैं केवल तुम्हारे कहनेसे भी अपने भाई भरतके लिये इस राज्यको, सीताको, प्यारे प्राणोंको तथा सारी सम्पत्तिको भी प्रसन्नतापूर्वक स्वयं ही दे सकता हूँ ॥

नानु केवल निम्म मातिनन्तॆयू नन्न तम्म भरतनिगॆ राज्यवन्नु, सीतॆयन्नु, प्रिय प्राणगळन्नु हागू ऎल्ल सम्पत्तन्नु कूड सन्तोषवागिये कॊडबल्लॆनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. abrachoditaH = being unasked; aham = I; svayam = myself; hR^ishhTaH = gladly; dadyaam = will offer; siitaam = Sita; raajyam = kingdom; praaNaan = life; ishhTaan = loved ones; dhanaanicha = and wealth; bharataaya = to Bharata; bhraatre = the brother.

अनुवादः

“Without being asked, I myself would have gladly offered even Sita with kingdom, even my life, loved ones and wealth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ ८ ॥

किम् पुनर् मनुज इन्द्रेण स्वयम् पित्रा प्रचोदितः । तव च प्रिय काम अर्थम् प्रतिज्ञाम् अनुपालयन् ॥ २-१९-८

‘फिर यदि स्वयं महाराज—मेरे पिताजी आज्ञा दें और वह भी तुम्हारा प्रिय कार्य करनेके लिये, तो मैं प्रतिज्ञाका पालन करते हुए उस कार्यको क्यों नहीं करूँगा? ॥ ८ ॥

हागिरुवाग स्वतः नन्न तन्दॆ महाराजरे आज्ञापिसिदरॆ, हागू अदू निन्न प्रिय कार्य माडुवुदक्कागियादरू प्रतिज्ञा पालनॆय अवर कार्यवन्नु एकॆ माडलारॆनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. prachoditaH = being directed; manujendreNa = by king; pitraa = the father; svayam = himself; kimpunaH = how much more; ampaalyan = obeying; pratijJNyaam = promise; tava priyakaamaartham = for the sake of your beloved desire.

अनुवादः

“Being directed by king, who is my father himself, how much more should I tell that I can give everything to Bharata, duly obeying father’s promise to fulfil your beloved desire.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथाश्वासय ह्रीमन्तं किं त्विदं यन्महीपतिः ।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ ९ ॥

तत् आश्वासय हि इमम् त्वम् किम् न्व् इदम् यन् मही पतिः । वसुधा आसक्त नयनो मन्दम् अश्रूणि मुन्चति ॥ २-१९-९

‘तुम मेरी ओरसे विश्वास दिलाकर इन लज्जाशील महाराजको आश्वासन दो । ये पृथ्वीनाथ पृथ्वीकी ओर दृष्टि किये धीरे-धीरे आँसू क्यों बहा रहे हैं? ॥ ९ ॥

नीवु नन्न कडॆयिन्द विश्वास कॊडिसि ई लज्जाशील महाराजरिगॆ आश्वासनॆ कॊडिरि. ई पृथिवी पालकरु नॆलवन्नु नोडि एकॆ कण्णीरु सुरिसुत्तिरुवरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tat = “that is why; tvam = you; aashvaasaya = console; imam = him; kimnu = why indeed; idam = this here; mahiipatiH = the king; muN^chati it yat = is releasing in line thus; ashruuNi = tears; mandam = slowly; vasudhasakta nayanaH = with eyes fixed upon the floor.

अनुवादः

“That is why, you console him. Why indeed the king is thus slowly shedding tears, with eyes gazed upon the floor?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ १० ॥

गच्चन्तु च एव आनयितुम् दूताः शीघ्र जवैः हयैः । भरतम् मातुल कुलात् अद्य एव न्ऱ्प शासनात् ॥ २-१९-१०

‘आज ही महाराजकी आज्ञासे दूत शीघ्रगामी घोड़ोंपर सवार होकर भरतको मामाके यहाँसे बुलानेके लिये चले जायँ ॥ १० ॥

इन्दे महाराजर आज्ञॆयन्तॆ शीघ्रगामि दूतरु अश्वारूढरागि होगि भरतनन्नु मावन मनॆयिन्द करॆतरलु कळिसलागुवुदु.॥10॥

पदच्छेदः

10. gachchhantu duutaaH = let messengers go; adyaiva = now itself; hayaiH = on horses; shiighrajavaiH = with rapid speed; aanayitum = to bring; bharatam = Bharata; maatulakulaat = from maternal uncle’s house; nR^ipashaasanaat = as per orders of king.

अनुवादः

“Let messengers go now itself on fleet horses to bring Bharata from maternal uncle’s house as per orders of the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दण्डकारण्यमेषोऽहं गच्छाम्येव हि सत्वरः ।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ॥ ११ ॥

दण्डक अरण्यम् एषो अहम् इतः गच्चामि सत्वरः । अविचार्य पितुर् वाक्यम् समावस्तुम् चतुर् दश ॥ २-१९-११

‘मैं अभी पिताकी बातपर कोई विचार न करके चौदह वर्षोंतक वनमें रहनेके लिये तुरंत दण्डकारण्यको चला ही जाता हूँ ॥ ११ ॥

नानु ईग तन्दॆय मातिन कुरितु यावुदे विचार माडदॆ हदिनाल्कु वर्ष वनदल्लि वासिसलु कूडले दण्डकारण्यक्कॆ होगुवॆनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. satvaraH = Immediately; eshhaH aham = I shall hasten; gachchhaami = in going; vastum = to live; daNdakaarNyam = in the forest of Dandaka; chaturdasha = for fourteen; samaaH = years; avichaarsya = without reflecting; vaakyam = on words; pituH = of father.

अनुवादः

“Immediately, I shall go to live in forest of Dandaka for fourteen years, without reflecting on whether my father’s words are right or wrong.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा हृष्टा तस्य तद् वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम् ॥ १२ ॥

सा हृष्टा तस्यतद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य केकयी ।
प्रस्थानं श्रद्दधाना सा त्वरयामास राघवम् ॥

सा ह्ऱ्ष्टा तस्य तत् वाक्यम् श्रुत्वा रामस्य कैकयी । प्रस्थानम् श्रद्दधाना हि त्वरयाम् आस राघवम् ॥ २-१९-१२

श्रीरामकी वह बात सुनकर कैकेयी बहुत प्रसन्न हुई । उसे विश्वास हो गया कि ये वनको चले जायँगे । अतः श्रीरामको जल्दी जानेकी प्रेरणा देती हुई वह बोली— ॥ १२ ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि कैकॆयिगॆ बहळ सन्तोषवायितु. इवनु काडिगॆ होगुवनु ऎम्ब विश्वास अवळिगुण्टायितु. आद्दरिन्द श्रीरामनु बेगने होगुवन्तॆ प्रेरेपिसुवन्तॆ इन्तॆन्दळु.॥12॥

पदच्छेदः

12. shrutvaa = hearing; tatvaakyam = those words; tasya raamasya = of that Rama; saa kaikayii = that Kaikeyi; hR^ishhTaa = felt glad; shraddhadhaanaa = believing; prasthaanam = his departure; tvarayaamaasa = hastened; raaghavam = Rama.

अनुवादः

Hearing Rama’s words, Kaikeyi felt glad that he would certainly go and urged him to make haste at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादिहावर्तयितुं नराः ॥ १३ ॥

एवम् भवतु यास्यन्ति दूताः शीघ्र जवैः हयैः । भरतम् मातुल कुलात् उपावर्तयितुम् नराः ॥ २-१९-१३

‘तुम ठीक कहते हो, ऐसा ही होना चाहिये । भरतको मामाके यहाँसे बुला लानेके लिये दूतलोग शीघ्रगामी घोड़ोंपर सवार होकर अवश्य जायँगे ॥ १३ ॥

रामने! नीनु सरियागि हेळिदॆ, हागॆये आगबेकु. मावन मनॆयिन्द भरतनन्नु करॆतरलु दूतरु शीघ्रगामि कुदुरॆयन्नेरि अवश्यवागि होगुवरु.॥13॥

पदच्छेदः

13. bhavatn = “let it be; evam = so; naraaH = men; duutaaH = as messengers; yaasyanti = can go; hayaiH = on horses; shiighrajavaiH = with rapid speed; upaavartayitum = to bring back; bharatam = Bharata; maatulakulaat = from maternal uncle’s house.

अनुवादः

“Let it be so. Messengers can go on horses having rapid speed, to bring back Bharata from his maternal uncle’s house.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।
राम तस्मादितः शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ १४ ॥

तव तु अहम् क्षमम् मन्ये न उत्सुकस्य विलम्बनम् । राम तस्मात् इतः शीघ्रम् वनम् त्वम् गन्तुम् अर्हसि ॥ २-१९-१४

‘परंतु राम! तुम वनमें जानेके लिये स्वयं ही उत्सुक जान पड़ते हो; अतः तुम्हारा विलम्ब करना मैं ठीक नहीं समझती । जितना शीघ्र सम्भव हो, तुम्हें यहाँसे वनको चल देना चाहिये ॥ १४ ॥

आदरॆ रामा! नीनु काडिगॆ होगलु स्वतः उत्सुकनागिरुवन्तॆ काणुत्तदॆ. आद्दरिन्द इन्नु तड माडुवुदु सरियल्ल. ऎष्टु बेग आगुवुदो अष्टु बेग वनक्कॆ हॊरटुहोगबेकु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tu = but; aham na manye = i do not think; kshhamam = it is appropriate; tava = of you; utsukasya = who are enthusiastic; vilambanam = to delay; raama = oh; Rama! tasmaat = that is why tvam = you; arhasi = are fit; gantum = to go; vanam = to forest; shiighram = immediately; taH = from here.

अनुवादः

“But I think it is not quite appropriate for you who are enthusiastic to go to forest, to delay further.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्रीडान्वितः स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
नैतत् किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ १५ ॥

व्रीडान्वितः स्वयं यच्छ नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
नैतत् किञ्चन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोपनीयताम् ॥

व्रीडा अन्वितः स्वयम् यच् च न्ऱ्पः त्वाम् न अभिभाषते । न एतत् किंचिन् नर श्रेष्ठ मन्युर् एषो अपनीयताम् ॥ २-१९-१५

‘नरश्रेष्ठ! राजा लज्जित होनेके कारण जो स्वयं तुमसे नहीं कहते हैं, यह कोई विचारणीय बात नहीं है । अतः इसका दुःख तुम अपने मनसे निकाल दो ॥ १५ ॥

नरश्रेष्ठने! महाराजरु लज्जितवाद्दरिन्द निन्नल्लि हेळलॊल्लरु, इदेनु विचारणीय मातल्ल. आद्दरिन्द ई कुरिताद दुःखवन्नु मनस्सिनिन्द तॆगॆदु हाकु.॥15॥

पदच्छेदः

15. etat = this; nakinchit = is nothing; yat = that; naabhibhaashhate nR^ipaH = the king is not talking; vriidaanvitaH = because of shyness; tvaam - to you; eshhaH - this; manyuH = indignation; avaniiyataam = be removed.

अनुवादः

“It is nothing but shyness that the king is not able to speak to you. Oh Rama, the best of men! Do not worry about it.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादतित्वरम् ।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ १६ ॥

यावत् त्वम् न वनम् यातः पुरात् अस्मात् अभित्वरन् । पिता तावन् न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यते अपि वा ॥ २-१९-१६

‘श्रीराम! तुम जबतक अत्यन्त उतावलीके साथ इस नगरसे वनको नहीं चले जाते, तबतक तुम्हारे पिता स्नान अथवा भोजन नहीं करेंगे’ ॥ १६ ॥

श्रीरामा! नीनु अवसरवागि ई नगरदिन्द हॊरटु होगुव तनक निन्न तन्दॆयवरु स्नान अथवा भोजन माडलाररु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raama = Oh; Rama! te pitaa = your father; na snaasyate = will not take bath; bhokshhyatepi vaa = nor eat a meal; yaavat taavat = so long as; tvam = you; yaataH = do not go; abhitvaram = immediatly; vanam = to the forest.

अनुवादः

“Oh, Rama! Your father will neither take his bath nor eat a meal until you leave the city for the forest immediately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्च्छितो न्यपतत् तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ १७ ॥

दिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन् पर्यङ्के हेमभूषिते ॥

धिक् कष्टम् इति निह्श्वस्य राजा शोक परिप्लुतः । मूर्चितः न्यपतत् तस्मिन् पर्यन्के हेम भूषिते ॥ २-१९-१७

कैकेयीकी यह बात सुनकर शोकमें डूबे हुए राजा दशरथ लंबी साँस खींचकर बोले—‘धिक्कार है! हाय! बड़ा कष्ट हुआ!’ इतना कहकर वे मूर्च्छित हो उस सुवर्णभूषित पलंगपर गिर पड़े ॥ १७ ॥

कैकॆयिय ई मातन्नु केळि शोकदल्लि मुळुगिद दशरथनु दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता ‘धिक्कार- धिक्कार! अय्यो! शिव शिवा!’ ऎन्दु हेळुत्ता मूर्छितनागि स्वर्णभूषित मञ्चदल्लि बिद्दुबिट्टनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raajaa = the king; iti = thus; niHshvasya = sighed; dhik = what a pity! kashhTam = how much misery!” shokapriplutaH = was overwhlmed with murchhitaH = fainted; nyapatat = fell; tasmin paryaN^ke = in that couch; hemabhuushhite = adorned with gold.

अनुवादः

Hearing these words, the king saying “what a pity! How much misery!” was overwhelmed with sorrow, fainted and fell in that couch adorned with gold.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।
कशयेव हतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ १८ ॥

रामः अपि उत्थाप्य राजानम् कैकेय्या अभिप्रचोदितः । कशया इव आहतः वाजी वनम् गन्तुम् क्ऱ्त त्वरः ॥ २-१९-१८

उस समय श्रीरामने राजाको उठाकर बैठा दिया और कैकेयीसे प्रेरित हो कोड़ेकी चोट खाये हुए घोड़ेकी भाँति वे शीघ्रतापूर्वक वनको जानेके लिये उतावले हो उठे ॥ १८ ॥

आग श्रीरामनु राजनन्नु ऎब्बिसि कुळ्ळिरिसिदनु हागू कैकॆयियिन्द प्रेरितवागि चावटि एटु तिन्द कुदुरॆयन्तॆ थट्टनॆ ऎद्दु काडिगॆ होगलु अवसरपडिसिदनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. raamo.api = Rama; utthaapya = lifted up; rajaanam = the king; kR^itatvaraH = got hurried up; gantum = to go; vanam = to the forest; abhiprachoditaH = as istigated; kaikeyyaa = by Kaikeyi; vaajiiva = as horse; aahataH = was hit; kashayaa = by whip.

अनुवादः

Rama lifted up the king and soon got hurried up to leave for the forest he was again instigated by Kaikeyi as a horse was hit by a whip.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम् ।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ १९ ॥

तत् अप्रियम् अनार्याया वचनम् दारुण उदरम् । श्रुत्वा गत व्यथो रामः कैकेयीम् वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २-१९-१९

अनार्या कैकेयीके उस अप्रिय एवं दारुण वचनको सुनकर भी श्रीरामके मनमें व्यथा नहीं हुई । वे कैकेयीसे बोले— ॥ १९ ॥

अनार्यळाद कैकॆयिय आ अप्रिय हागू दारुण मातन्नु केळियू श्रीरामन मनस्सिगॆ दुःखवागलिल्ल. अवनु कैकॆयिय बळि हेळिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raamaH = Rama; shrutvaa = hearing; anaaryaayaaH tat vachanam = that vulgar woman’s words; daaruNodayam = having cruel consequence; apriyam = which were harsh; gatavyathaH = was unruffled; abraviit = spoke; vaakyam = the words; kaikeyiim = to Kaikeyi.

अनुवादः

Rama after hearing that vulgar woman’s words, which were harsh and having consequence, was unruffled and spoke these words to Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।
विद्धि मामृषिभिस्तुल्यं विमलं धर्ममास्थितम् ॥ २० ॥

न अहम् अर्थ परः देवि लोकम् आवस्तुम् उत्सहे । विद्धि माम् ऱ्षिभिस् तुल्यम् केवलम् धर्मम् आस्थितम् ॥ २-१९-२०

‘देवि! मैं धनका उपासक होकर संसारमें नहीं रहना चाहता । तुम विश्वास रखो! मैंने भी ऋषियोंकी ही भाँति निर्मल धर्मका आश्रय ले रखा है ॥ २० ॥

देवि! नानु धनद उपासकनागि जगत्तिनल्लि इरलु बयसुवुदिल्ल. नीवु विश्वासविडिरि. नानू ऋषिगळन्तॆ निर्मल धर्मवन्नु आश्रयिसिरुवॆनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. devi ! = Oh; quee;! aham = I; na = am not; arthaparaH = concerned with wealth; utsaahe = I am active; aavastum - to receive hospitably; lokam = the world; viddhi = know maam = me; tulyam = as equal to R^ishhibhiH = sages; aasthitam = abiding; dharmam = in righteousness; kevalam = alone.

अनुवादः

“Oh queen! I am not concerned with wealth. I want to receive the world hospitable. Know me as equal to a sage, abiding in righteousness alone.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यत् तत्रभवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ २१ ॥

यदत्रभवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥

यद् अत्रभवतः किंचित् शक्यम् कर्तुम् प्रियम् मया । प्राणान् अपि परित्यज्य सर्वथा क्ऱ्तम् एव तत् ॥ २-१९-२१

‘पूज्य पिताजीका जो भी प्रिय कार्य मैं कर सकता हूँ, उसे प्राण देकर भी करूँगा । तुम उसे सर्वथा मेरे द्वारा हुआ ही समझो ॥ २१ ॥

पूज्यराद तन्दॆयवर प्रियकार्यवन्नु नानु माडबल्लॆ, अदन्नु प्राणगळन्नु ऒत्तॆयिट्टादरू माडुवॆनु. अदु नन्निन्द नडॆयितॆन्दे तिळियिरि.॥21॥

पदच्छेदः

21. kinchit = whatever; kartum shakyam = is to be able to do; yat priyam = that is dearer; atrabhavataH = to my revered father; mayaa = by me; tat = that ; kR^itameva = is just done; sarvathaa = in all respects; parityajyaapi = even by renouncing; praNaan = life.

अनुवादः

“If I have to do whatever action is dearer to my revered father, that action is just done in all respects even by renouncing life.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ २२ ॥

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचनचक्रिया ॥

न हि अतः धर्म चरणम् किंचित् अस्ति महत्तरम् । यथा पितरि शुश्रूषा तस्य वा वचन क्रिया ॥ २-१९-२२

‘पिताकी सेवा अथवा उनकी आज्ञाका पालन करना, जैसा महत्त्वपूर्ण धर्म है, उससे बढ़कर संसारमें दूसरा कोई धर्माचरण नहीं है ॥ २२ ॥

तन्दॆय सेवॆ अथवा अवर आज्ञापालनॆ माडुवुदे महत्वपूर्ण धर्मवागिदॆ. अदक्किन्त मिगिलाद धर्माचरणॆ जगत्तिनल्लि बेरॆ यावुदू इल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. naasti hi = there is not indeed; kimchit = anything; mahattaram = of greater; dharmacharaNam = performance of duty; ataH = than this; yathaa = as; shushruushhaa = doing service; pitari = to father; tasya vachana kriyaavaa = or doing what he commands.

अनुवादः

“There is not indeed anything of greater performance of duty than doing service to father or than doing what he commands.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ २३ ॥

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
वने वत्स्यामिविजने वर्षाणीह चतुदर्श ॥

अनुक्तः अपि अत्रभवता भवत्या वचनात् अहम् । वने वत्स्यामि विजने वर्षाणि इह चतुर् दश ॥ २-१९-२३

‘यद्यपि पूज्य पिताजीने स्वयं मुझसे नहीं कहा है, तथापि मैं तुम्हारे ही कहनेसे चौदह वर्षोंतक इस भूतलपर निर्जन वनमें निवास करूँगा ॥ २३ ॥

पूज्य तन्दॆयवरु स्वतः नन्नल्लि हेळदिद्दरू नीवु हेळुवुदरिन्द नानु हदिनाल्कु वर्षगळ काल निर्जन वनदल्लि वासिसुवॆनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. anukto.api = even if not told; atrabhavataa = by our reverent father; aham = I vatsyaami = shall reside; vane = in the forest; vijane = devoid of people; iha = now; chaturdasa varshhaaNi = for fourteen years; bhavatyaaH vachanaat = as per your word.

अनुवादः

“Even if our reverent father does not tell me, I shall reside in the forest, devoid of people, now for fourteen years as per your word.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न नूनं मयि कैकेयि किञ्चिदाशंससे गुणान् ।
यद् राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ २४ ॥

न न्यूनं मयि कैकेयि किञ्चिदाशंससे गुणान् ।
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥

न नूनम् मयि कैकेयि किंचित् आशंससे गुणम् । यद् राजानम् अवोचः त्वम् मम ईश्वरतरा सती ॥ २-१९-२४

‘कैकेयि! तुम्हारा मुझपर पूरा अधिकार है । मैं तुम्हारी प्रत्येक आज्ञाका पालन कर सकता हूँ; फिर भी तुमने स्वयं मुझसे न कहकर इस कार्यके लिये महाराजसे कहा—इनको कष्ट दिया । इससे जान पड़ता है कि तुम मुझमें कोई गुण नहीं देखती हो ॥ २४ ॥

कैकॆयम्म! निमगॆ नन्न मेलॆ पूर्ण अधिकारविदॆ. नानु निम्म प्रतियॊन्दु आज्ञॆयन्नु पालिसबल्लॆनु. हीगिद्दरू नीवु स्वतः नन्नल्लि हेळदॆ ई कार्यक्कागि महाराजरल्लि हेळि अवरिगॆ कष्टकॊट्टॆ. इदरिन्द नीवु नन्नल्लि याव गुणवन्नू नोडिल्ल ऎन्दु अनिसुत्तदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. kaikeyi = Oh; Kaikeyi! tvam = you; iishvarataraa satii = even though with; mama = concerning me; yatavochaH = talked for which reason; rajaanam = to the king; aashamsane = not seeing; kimchit = any; guNam = merit; mayi = in me; nuunam = certain!

अनुवादः

" In the matter of coronation of Bharata, you told Dasaratha and not to me, even though you had every authority to tell, me directly. By this, it is known that you have not seen any merit in me. It is certain!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावन्मातरमापृच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद् वनम् ॥ २५ ॥

यावन् मातरम् आप्ऱ्च्चे सीताम् च अनुनयाम्य् अहम् । ततः अद्य एव गमिष्यामि दण्डकानाम् महद् वनम् ॥ २-१९-२५

‘अच्छा! अब मैं माता कौसल्यासे आज्ञा ले लूँ और सीताको भी समझा-बुझा लूँ, इसके बाद आज ही विशाल दण्डकवनकी यात्रा करूँगा ॥ २५ ॥

सरि, ईग नानु मातॆ कौसल्यॆयिन्द आज्ञॆ पडॆदु, सीतॆयन्नु समजायिषि, बळिक इन्दे विशालवाद दण्डकारण्यक्कागि हॊरडुवॆनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. aham = I; yaavat aapR^ichchhe = shall bid farewell; maataram = to mother; anunayaami = shall console; siitaamcha = Sita also; tataH = afterwards; adyaiva = today iisef; gamishhyaami = I shall go; mahat dandakaanaam vanam = to the great forest of Dandaka.

अनुवादः

" Today itself, I shall go to the forest of Dandaka after bidding, farewell to my mother and also after consoling Sita.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतः पालयेद् राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्मः सनातनः ॥ २६ ॥

भरतः पालयेद् राज्यम् शुश्रूषेच् च पितुर् यथा । तहा भवत्या कर्तव्यम् स हि धर्मः सनातनः ॥ २-१९-२६

‘तुम ऐसा प्रयत्न करना, जिससे भरत इस राज्यका पालन और पिताजीकी सेवा करते रहें; क्योंकि यही सनातन धर्म है’ ॥ २६ ॥

अम्मा! भरतनु ई राज्यवन्नु पालिसुत्ता तन्दॆय सेवे माडुत्ता इरुवन्तॆ नीवु प्रयत्निसिरि; एकॆन्दरॆ इदे सनातन धर्मवागिदॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. kartavam = obligation; bhavatyaa = by you; yathaa = how; bharataH = Bharata; paalayet = rules; raajyam = kingdom; tathaa = so also; shushruushhecha = does service; pituH = to father; saH = It; sanaatanaH dharamaH = is indeed an agae old practice.

अनुवादः

“While ruling the kingdom, see that Bharata serves our father well. It is indeed an age-old practice.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्य तु वचः श्रुत्वा भृशं दुःखगतः पिता ।
शोकादशक्नुवन् वक्तुं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ २७ ॥

स रामस्य वचः श्रुत्वा भ्ऱ्शम् दुह्ख हतः पिता । शोकात् अशक्नुवन् बाष्पम् प्ररुरोद महा स्वनम् ॥ २-१९-२७

श्रीरामका यह वचन सुनकर पिताको बहुत दुःख हुआ । वे शोकके आवेगसे कुछ बोल न सके, केवल फूट-फूटकर रोने लगे ॥ २७ ॥

श्रीरामन ई मातन्नु केळि तन्दॆगॆ बहळ दुःखवायितु. दशरथनु शोकद आवेगदिन्द एनन्नू मातनाडदादनु, केवल बिक्कि-बिक्कि अळुत्ता इद्दनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. saH = that Dasaratha; pitaa = the father; shrutvaa = fater hearing; raamasya = Rama’s vachaH = word; duHkhahataH = was hurt with grief; bhR^isham = very much; ashaknuvan = was unable; vaktum = to talk; shokaat = due to sorrow; praruroda = cried; mahaasvanam = with loud noise.

अनुवादः

Dasaratha after hearing Rama’s words was hurt very much with grief was unable to talk and wept loudly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वन्दित्वा चरणौ राज्ञो विसञ्ज्ञस्य पितुस्तदा ।
कैकेय्याश्चाप्यनार्याया निष्पपात महाद्युतिः ॥ २८ ॥

वन्दित्वा चरणौ रामः विसम्ज्ञस्य पितुस् तदा । कैकेय्याः च अपि अनार्याया निष्पपात महा द्युतिः ॥ २-१९-२८

महातेजस्वी श्रीराम उस समय अचेत पड़े हुए पिता महाराज दशरथ तथा अनार्या कैकेयीके भी चरणोंमें प्रणाम करके उस भवनसे निकले ॥ २८ ॥

महातेजस्वी श्रीरामनु आग निश्चेष्टितनागि बिद्दिरुव दशरथन हागू अनार्य कैकॆयिय चरणगळिगॆ नमस्करिसि आ भवनदिन्द हॊरटनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. raamaH = Rama; mahaadyutiH = with great brilliance; nishhpapaata = came out; vanditvaa = offering obeisance; charaNau = to the feet; pituH = of father; visanjJNyasya = who was fainted; tathaa = and; kaikeyyaashchaapi = also to the feet of Kaikeyi; anaryaayaaH = who was not honourable.

अनुवादः

That Rama, with great brilliance, came out, after duly offering obeisance to the feet of his father who was fainted and also to the feet of that vulgar Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ २९ ॥

स रामः पितरं कृत्वा कैकॆयीं च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥

स रामः पितरम् क्ऱ्त्वा कैकेयीम् च प्रदक्षिणम् । निष्क्रम्य अन्तः पुरात् तस्मात् स्वम् ददर्श सुह्ऱ्ज् जनम् ॥ २-१९-२९

पिता दशरथ और माता कैकेयीकी परिक्रमा करके उस अन्तःपुरसे बाहर निकलकर श्रीराम अपने सुहृदोंसे मिले ॥ २९ ॥

तन्दॆ दशरथ मत्तु तायि कैकॆयिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु आ अन्तःपुरदिन्द हॊरगॆ हॊरटु श्रीरामनु तन्न सुहृदरन्नु भॆट्टियादनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. raamaH = Rama; pradakshhiNam kR^itvaa = made circumabulatory salutation; pitaram = to his father; kaikeyiimcha = and Kaikeyi; nishhkramya = left; tasmaat = that; antaH puraat = palace; dadarsha = saw; svam = his; suhR^ijjanam = friends.

अनुवादः

Rama made circumambulatory salutation to his father as well as Kaikeyi, left that palace and saw his friends.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
लक्ष्मणः परमक्रुद्धः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ ३० ॥

तम् बाष्प परिपूर्ण अक्षः प्ऱ्ष्ठतः अनुजगाम ह । लक्ष्मणः परम क्रुद्धः सुमित्र आनन्द वर्धनः ॥ २-१९-३०

सुमित्राका आनन्द बढ़ानेवाले लक्ष्मण उस अन्यायको देखकर अत्यन्त कुपित हो उठे थे, तथापि दोनों नेत्रोंमें आँसू भरकर वे चुपचाप श्रीरामचन्द्रजीके पीछे-पीछे चले गये ॥ ३० ॥

सुमित्रानन्द वर्धननाद लक्ष्मणनु आ अन्यायवन्नु नोडि अत्यन्त कुपितनागिद्दरू, ऎरडू कण्णुगळिन्द नीरु सुरिसुत्ता मौनवागि श्रीरामचन्द्रन हिन्दॆ हिन्दॆ हॊरटनु.॥30॥

पदच्छेदः

30. lakshhmaNa = Lakshmana; sumitraananda vardhanaH = who exhilarates sumitra’s delight; paramakR^iddhaH = was very angry; bhaashhpa paripuurNaakshhaH = with tearful eyes; anujagaamaH = accompanied; pR^ishhThataH = behind; tam = Rama;

अनुवादः

Lakshmana, the son of Sumitra, felt very angry with his eyes filled with tears and accompanied behind Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ ३१ ॥

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥

आभिषेचनिकम् भाण्डम् क्ऱ्त्वा रामः प्रदक्षिणम् । शनैः जगाम सापेक्षो द्ऱ्ष्टिम् तत्र अविचालयन् ॥ २-१९-३१

श्रीरामचन्द्रजीके मनमें अब वन जानेकी आकांक्षाका उदय हो गया था, अतः अभिषेकके लिये एकत्र की हुई सामग्रियोंकी प्रदक्षिणा करते हुए वे धीरे-धीरे आगे बढ़ गये । उनकी ओर उन्होंने दृष्टिपात नहीं किया ॥ ३१ ॥

श्रीरामचन्द्रन मनस्सिनल्लि ईग काडिगॆ होगुव आकाङ्क्षॆ उण्टागित्तु; आद्दरिन्द अभिषेकक्कागि सिद्धपडिसिद्द सामग्रिगळिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, अदर कडॆगॆ कण्णॆत्तियू नोडदॆ निधानवागि मुन्दॆ नडॆदनु.॥31॥

पदच्छेदः

31. raamaH = Rama; pradakshhiNam kR^itvaa = did circumbulatory salutation; bhaaNdam = around commodities; abhishhechanam = collected coronation; dR^ishhTim = the glance; saapakshhaH = kept respectfully; avichaalayan = without deviation; tatra = on them; jagaama = moved away; shanaiH = slowly.

अनुवादः

Rama did a circumbulatory salutation around the auspicious materials collected for the propound coronation and having fixed his attention respectfully on them, moved away slowly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।
लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षयः ॥ ३२ ॥

न च अस्य महतीम् लक्ष्मीम् राज्य नाशो अपकर्षति । लोक कान्तस्य कान्तत्वम् शीत रश्मेर् इव क्षपा ॥ २-१९-३२

श्रीराम अविनाशी कान्तिसे युक्त थे, इसलिये उस समय राज्यका न मिलना उन लोककमनीय श्रीरामकी महती शोभामें कोई अन्तर न डाल सका;
जैसे चन्द्रमाका क्षीण होना उसकी सहज शोभाका अपकर्ष नहीं कर पाता है ॥ ३२ ॥

चन्द्रनु क्षीणिसिदरू अवन सहज शोभॆयु कुन्दिहोगुवुदिल्ल; हागॆये श्रीरामन सहजवाद महातेजस्सु राज्यवु सिगदे इद्दुदरिन्द अवन मुखवु कान्तिहीनवागलिल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. kaantatvaat = as pleasing personality; lokakaantasya = he was loved by people; raajyanaashaH = loss of kingdom; na apakarshhati = could not diminish;asya = his; mahatiim = great; lakshhmiim = splendour; khhapaa eva = as a night; siina rashme = of moon’s splendour.

अनुवादः

As Rama was a pleasing personality, he was loved by all the people. The loss of kingdom could not diminish such a great splendour of Rama as a night cannot diminish the splendour of the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम् ।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ ३३ ॥

न वनम् गन्तु कामस्य त्यजतः च वसुंधराम् । सर्व लोक अतिगस्य इव लक्ष्यते चित्त विक्रिया ॥ २-१९-३३

वे वनमें जानेको उत्सुक थे और सारी पृथ्वीका राज्य छोड़ रहे थे; फिर भी उनके चित्तमें सर्वलोकातीत जीवन्मुक्त महात्माकी भाँति कोई विकार नहीं देखा गया ॥ ३३ ॥

श्रीरामनु काडिगॆ होगलु उत्सुकनागिद्दनु हागू ऎल्ल पृथिविय राज्यवन्नु बिडुत्तिद्दनु; हीगिद्दरू अवन चित्तदल्लि सर्वलोकातीत जीवन्मुक्त महात्मरन्तॆ यावुदे विकार कण्डुबरलिल्ल.॥33॥

पदच्छेदः

33. tyajatasya = in Rama; who was leaving; vasundharaam = the earth; gantukaamasya = who decided to go; vanam = to forest; chittavikriya = perturbation of mind; na lakshhyate = was not seen; sarvalokaatigasyeva = like in an ascetic who is beyond all worlds.

अनुवादः

In that Rama, who was leaving the kingdom after having decided to go to the forest, there was no perturbation of mind in him like in an ascetic who is beyond worldly pain and pleasure.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते ।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् ॥ ३४ ॥
धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मवान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ ३५ ॥

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते ।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् ॥ धारयन्मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मनान् वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥

प्रतिषिद्ध्य शुभम् छत्रं व्यजने च स्वलंकृते । विसर्जयित्वा स्वजनं रथम् पौरास्तथा जन्नान् ॥ २-१९-३४ धारयन् मनसा दुह्खम् इन्द्रियाणि निग्ऱ्ह्य च । प्रविवेश आत्मवान् वेश्म मातुर प्रिय शंसिवान् ॥ २-१९-३५

श्रीरामने अपने ऊपर सुन्दर छत्र लगानेकी मनाही कर दी । डुलाये जानेवाले सुसज्जित चँवर भी रोक दिये । वे रथको लौटाकर स्वजनों तथा पुरवासी मनुष्योंको भी बिदा करके (आत्मीय जनोंके दुःखसे होनेवाले) दुःखको मनमें ही दबाकर इन्द्रियोंको काबूमें करके यह अप्रिय समाचार सुनानेके लिये माता कौसल्याके महलमें गये । उस समय उन्होंने मनको पूर्णतः वशमें कर रखा था ॥ ३४-३५ ॥

श्रीरामनु तन्न मेलॆ हिडिदिरुव छत्रवन्नु बदिगिरिसिदनु. सुसज्जित चामर बीसुवुदन्नु तडॆदनु. अवनु रथवन्नु हिन्दक्कॆ कळिसि, स्वजनरन्नु हागू पुरवासिगळन्नु बीळ्कॊट्टनु. आत्मीय जनर अगलुविकॆय दुःखवन्नु मनस्सिनल्ले अदुमि, इन्द्रियगळन्नु हतोटियल्लिरिसिकॊण्डु ई अप्रिय समाचारवन्नु तिळिसलु मातॆ कौसल्यॆय भवनक्कॆ होदनु. आग अवनु मनस्सन्नु पूर्णवागि वशपडिसिकॊण्डिद्दनु.॥34-35॥

पदच्छेदः

34;35. aatmavaan = Rama the man of great; pratishhidhya = refused; shubham = beautiful; chhatram = umbrella; svalaN^kR^ite = well decorated; vyajanecha = fans; visarjayitvaa = sent away; svajanam = his friends; ratham = chariot; tathaa = and; janaan = people; pouraan = relating to the city; dhaarayan = kept back; duHkham = sorrow; manasaa = in mind; nigR^ihasyacha = subdued; indriyaaNi = senses; pravivesha = entered; maatuH = mother’s veshma = house; apriya shamsivaan = to inform the unpleasent.

अनुवादः

Rama, the man of great courage, refused fans and umbrella, sent away his friends, chariot and citizens kept back sorrow in his mind, subdued his senses and entered his mother’s house to inform the unpleasant news.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वोऽप्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः ।
नालक्षयत रामस्य कञ्चिदाकारमानने ॥ ३६ ॥

सर्वो ह्यभिजनः श्रीमान् श्रीमतः सत्यवादिनः । नालक्षयत् रामस्य किंचिदाकारमानने ॥ २-१९-३६

जो शोभाशाली मनुष्य सदा सत्यवादी श्रीमान् रामके निकट रहा करते थे, उन्होंने भी उनके मुखपर कोई विकार नहीं देखा ॥ ३६ ॥

सत्यवादी श्रीमान् रामन बळियल्ले इरुत्तिद्द शोभाशालि मनुष्यरु कूड अवन मुखदल्लि यावुदे विकारवन्नु नोडलिल्ल.॥36॥

पदच्छेदः

36. sarvaH = all; abhijanaH = adjacent people; shriimaan = who were intelligent; naalakshhayata = could not see; kinchit = any small; aakaaram = hint; aanane = in the face; raamasya = of Rama; shriimataH = who was splendid; satyavaadinaH = who spoke truth.

अनुवादः

The people adjacent to Rama could not visualise any change in the face of Rama who was dignified and truthful in his words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उचितं च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मवान् ।
शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥ ३७ ॥

उचितम् च महाबाहुर्न जहौ हर्षमात्मनः । शारदः समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥ २-१९-३७

मनको वशमें रखनेवाले महाबाहु श्रीरामने अपनी स्वाभाविक प्रसन्नता उसी तरह नहीं छोड़ी थी, जैसे शरद्-कालका उद्दीप्त किरणोंवाला चन्द्रमा अपने सहज तेजका परित्याग नहीं करता है ॥ ३७ ॥

मनस्सन्नु वशपडिसिकॊण्डु महाबाहु श्रीरामनु तन्न स्वाभाविक प्रसन्नतॆयन्नु शरत्कालद उद्दीप्त किरणगळुळ्ळ चन्द्रनु तन्न सहज तेजवन्नु त्यजिसदन्तॆ बिडलिल्ल.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaabaahuH = Rama with great arms; najahau = did not lose; aatmanaH = his; uchitam = usual; harshham = joy; tejaiva = as the splendour; aatmajam = that is natural; shaaradaH = of autumnal; chandraH = moon; diirghaamshuH = with lofty rays.

अनुवादः

Rama did not lose his natural joy, as an autumnal moon with lofty rays does not lose its natural splendour.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वाचा मधुरया रामः सर्वं सम्मानयञ्जनम् ।
मातुः समीपं धर्मात्मा प्रविवेश महायशाः ॥ ३८ ॥

वाचा मधुरया रामः स्र्वं सम्मानयन् जनम् । मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥ २-१७-३८

महायशस्वी धर्मात्मा श्रीराम मधुर वाणीसे सबलोगोंका सम्मान करते हुए अपनी माताके समीप गये ॥ ३८ ॥

महायशस्वी धर्मात्मा श्रीरामनु मधुर वाणियिन्द ऎल्ल जनरन्नु सम्मानिसुत्ता तन्न तायिय बळिगॆ होदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. raamaH = Rama; dhiiraatmaa = with courageous spirit; mahaayashaaH = who is having great fame; sammaanayam = paying his respects; janam = to people; madhurayaa vaachaa = with sweet words; pravivesha = went; samiipam = near to; maatuH = mother.

अनुवादः

Rama with his courageous spirit and of great fame, paying his respects to the people with his sweet words, went nearer to his mother.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं गुणैः समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम् ॥ ३९ ॥

तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः । सौमित्रिरनुवव्राज धारयन् दुःखमात्मजम् ॥ २-१९-३९

उस समय गुणोंमें श्रीरामकी ही समानता करनेवाले महापराक्रमी भ्राता सुमित्राकुमार लक्ष्मण भी अपने मानसिक दुःखको मनमें ही धारण किये हुए श्रीरामके पीछे-पीछे गये ॥ ३९ ॥

आग गुणगळल्लि श्रीरामनन्तॆ इरुव महा पराक्रमि तम्मनाद सुमित्राकुमार लक्ष्मणनू कूड तन्न मानसिक दुःखवन्नु मनस्सिनल्ले अदुमि हिडिदु श्रीरामन हिन्दॆ-हिन्दॆ होगुत्तिद्दनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. saumitriH = Lakshmana; praaptaH = who got; guNaiH = virtues; samataam = equal to (Rama); vipulavikramaH = who had great heroic valour; bhraataa = who was the brother; dhaarayan = kept; duHkham = grief; aatmajam = born in his mind; anuvavraaja = went along with; tam = that Rama.

अनुवादः

Lakshmana, who got virtues equal to Rama, who was having great heroic valour and who was the brother, kept the grief within himself and went along with Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदा युतं
समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
न चैव रामोऽत्र जगाम विक्रियां
सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ ४० ॥

प्रविश्य वेश्म अतिभ्ऱ्शम् मुदा अन्वितम् । समीक्ष्य ताम् च अर्थ विपत्तिम् आगताम् । न चैव रामः अत्र जगाम विक्रियाम् । सुह्ऱ्ज् जनस्य आत्म विपत्ति शन्कया ॥ २-१९-४०

अत्यन्त आनन्दसे भरे हुए उस भवनमें प्रवेश करके
लौकिक दृष्टिसे अपने अभीष्ट अर्थका विनाश हुआ देखकर भी
हितैषी सुहृदोंके प्राणोंपर संकट आ जानेकी आशङ्कासे
श्रीरामने यहाँ अपने मुखपर कोई विकार नहीं प्रकट होने दिया ॥ ४० ॥

अत्यन्त आनन्ददिन्द तुम्बिद आ भवनवन्नु प्रवेशिसि लौकिक दृष्टियिन्द तन्न अभीष्ट अर्थद विनाशवादुदन्नु नोडियू, हितैषि, सुहृदर मेलॆ बरुव प्राणसङ्कटद आशङ्कॆ इद्दरू श्रीरामनु अल्लि तन्न मुखदल्लि यावुदे विकारगळन्नु प्रकटवागलु बिडलिल्ल.॥40॥

पदच्छेदः

40. raamaH = Rama; pravishya = entered; veshma = the house; anvitam = overpowered by; atbhR^isham = very exceeding; mudaa = delight; nachaiva jagaama = did not get; vikriyaam = perturbation; aatmavipathi shankayaa = doubting about possible shock to his; suhR^ijjanasya = friends; atra = here; samiikshhya = understanding; taam = that; aagataam = incoming; arthavipathim = disaster in truth.

अनुवादः

When Rama entered, Kausalya’s palace was filled with great joy. At that time, Rama did not show any displeasure for the mihlap occurred in truth. He behaved like that because he had doubted about the possible shock to his friends even of fear of their life, if he showed any perturabation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनविंशः सर्गः ॥ १९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें उन्नीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥१९ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥19॥