०१८ रामेण दशरथसान्त्वनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter Rama arrives at the king’s presence. Seeing King disturbed, Rama becomes grieved and wants to know the cause of king’s perturbance. Queen Kaikeyi describes to Rama about the boons that Dasaratha had given earlier and also her wishes of coronating Bharatha instead of Rama and sending Rama to Dandaka forest. On listening to these harsh words of Kaikeyi, Rama did not become sorrowful, but Dasaratha was very much disturbed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

18. श्रीरामका कैकेयीसे पिताके चिन्तित होनेका कारण पूछना और कैकेयीका कठोरतापूर्वक अपने माँगे हुए वरोंका वृत्तान्त बताकर श्रीरामको वनवासके लिये प्रेरित करना

स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे ।
कैकेय्या सहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥

स ददर्शासने रामो विषण्णं पितरं शुभे ।
कैकेयिसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता ॥

स ददर्श आसने रामः निषण्णम् पितरम् शुभे । कैकेयी सहितम् दीनम् मुखेन परिशुष्यता ॥ २-१८-१

महलमें जाकर श्रीरामने पिताको कैकेयीके साथ एक सुन्दर आसनपर बैठे देखा । वे विषादमें डूबे हुए थे, उनका मुँह सूख गया था और वे बड़े दयनीय दिखायी देते थे ॥ २ ॥

श्रीरामनु अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसि कैकॆयॊन्दिगॆ तन्दॆयु ऒन्दु सुन्दर आसनदल्लि कुळितिरुवुदन्नु नोडिदनु - राजनु विषाददल्लि मुळुगि, मुख ऒणगि दयनीयवागि काणुत्तिद्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saH raamaH = that Rama; dadarsha = saw; pitaram = father; nishhaNNam = sitting; shubhe aasane = on beautiful seat; mukhena = with face; parishushhyataa = parched up; diinam = miserable; kaikeyyaa sahitam = together with Kaikeyi.

अनुवादः

Rama saw his father sitting on a beautiful seat, but with his face looking completely parched up and miserable. Kaikeyi was at his side.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत् ।
ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २ ॥

स पितुः चरणौ पूर्वम् अभिवाद्य विनीतवत् । ततः ववन्दे चरणौ कैकेय्याः सुसमाहितः ॥ २-१८-२

निकट पहुँचनेपर श्रीरामने विनीतभावसे पहले अपने पिताके चरणोंमें प्रणाम किया; उसके बाद बड़ी सावधानीके साथ उन्होंने कैकेयीके चरणोंमें भी मस्तक झुकाया ॥ २ ॥

बळिगॆ होगि श्रीरामनु विनीतनागि मॊदलिगॆ तन्दॆय चरणगळिगॆ वन्दिसिदनु, बळिक कैकॆयिय चरणगळल्लियू तलॆ चाचिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saH = Rama; viniitavat = being humble; susamaahitaH = well compsed; puurvam = first; abhivaadya = reverentially saluted; pituH = father’s charaNau = feet; tataH = then; vavande = saluted; kaikeyyaaH = Kaikeyi’s; charaNau = feet.

अनुवादः

Rama being humble and well composed, first reverentially saluted his father’s feet and then saluted Kaikeyi’s feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम् ॥ ३ ॥

रामेत्युक्त्वा तु वचनं वाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुन्नाभिभाषितुम् ॥

राम इति उक्त्वा च वचनम् वाष्प पर्याकुल ईक्षणः । शशाक न्ऱ्पतिर् दीनो न ईक्षितुम् न अभिभाषितुम् ॥ २-१८-३

उस समय दीनदशामें पड़े हुए राजा दशरथ एक बार ‘राम!’ ऐसा कहकर चुप हो गये (इससे आगे उनसे बोला नहीं गया) । उनके नेत्रोंमें आँसू भर आये, अतः वे श्रीरामकी ओर न तो देख सके और न उनसे कोई बात ही कर सके ॥ ३ ॥

आग दीनस्थितियल्लिद्द दशरथनु ‘रामा!’ ऎन्दु हेळि मुन्दॆ मातनाडदॆ सुम्मनादनु. अवन कण्णुगळु तुम्बि, गण्टलु बिगिदु मातनाडलारदे, नोडलारदॆ सुम्मने कुळितिद्दनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. nR^ipatiH = the king Dasaratha; uktvaa = spoke; vachanam = the word; raamaiti = “Oh; Rama!” bhaashhpa paryaakulekshhaNaH = with his eyes filled with tears; diinaH = dejected; nashashaaka = being not able; iikshhitum = to see; na = nor able; abhibhaashhitum = to talk.

अनुवादः

Dasaratha spoke only one word “Rama!” with his eyes filled with tears and dejected, being not able to see or to talk any further words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम् ।
रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम् ॥ ४ ॥

तत् अपूर्वम् नर पतेर् द्ऱ्ष्ट्वा रूपम् भय आवहम् । रामः अपि भयम् आपन्नः पदा स्प्ऱ्ष्ट्वा इव पन्नगम् ॥ २-१८-४

राजाका वह अभूतपूर्व भयंकर रूप देखकर श्रीरामको भी भय हो गया, मानो उन्होंने पैरसे किसी सर्पको छू दिया हो ॥ ४ ॥

महाराजर आ अभूतपूर्व भयङ्कर रूपवन्नु नोडि श्रीरामनू कूड हावन्नु तुळिदवनन्तॆ भयगॊण्डनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. dR^ishhTvaa = having seen; apuurvam = not earlier; tat ruupam = that form; narapateH = of king; bhayaavaham = producing fear; raamo.api = even Rama; bhayam aapannaH = was struck with fear; spR^ishhTeva = as seizure; pannagam = of snake; padaa = with foot.

अनुवादः

Having not seen earlier such a fearful form of his father, even Rama was frightened as though he seized a snake by his foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम् ।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥ ५ ॥
ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् ।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥ ६ ॥

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्षितम् ।
निःश्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम् ॥ ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम् ।
उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा ॥

इन्द्रियैः अप्रह्ऱ्ष्टैअः तम् शोक सम्ताप कर्शितम् । निह्श्वसन्तम् महा राजम् व्यथित आकुल चेतसम् ॥ २-१८-५ ऊर्मि मालिनम् अक्षोभ्यम् क्षुभ्यन्तम् इव सागरम् । उपप्लुतम् इव आदित्यम् उक्त अन्ऱ्तम् ऱ्षिम् यथा ॥ २-१८-६

राजाकी इन्द्रियोंमें प्रसन्नता नहीं थी; वे शोक और संतापसे दुर्बल हो रहे थे, बारंबार लंबी साँसें भरते थे तथा उनके चित्तमें बड़ी व्यथा और व्याकुलता थी । वे ऐसे दीखते थे, मानो तरङ्गमालाओंसे उपलक्षित अक्षोभ्य समुद्र क्षुब्ध हो उठा हो, सूर्यको राहुने ग्रस लिया हो अथवा किसी महर्षिने झूठ बोल दिया हो ॥ ६ ॥

राजन इन्द्रियगळु असन्तुष्टरागिद्दवु; शोक-सन्तापदिन्द दुर्बलनागिद्दनु. पदे-पदे निट्टुसिरुबिडुत्ता, चित्तदल्लि बहळ व्यथॆ, व्याकुलतॆ तुम्बित्तु. आग अवन स्थितियु पर्वकालदल्लि प्रक्षुब्धवाद ऊर्मिमालियाद अक्षोभ्यवाद समुद्रदन्तॆयू, राहुग्रस्त सूर्यनन्तॆ अथवा सुळ्ळु हेळिद महर्षियन्तॆ आगित्तु.॥5-6॥

पदच्छेदः

5;6. tam mahaaraajam = that king Dasaratha; niH shvasantam = was sighing; indriyaiH = with senses; aprahR^ishhTaiH = sans pleasure; shoka santaapa karishitam = emaciated with grief and anguish; vyathitaakulachetasam = with distressed and agitated mind; saagaram iva = like ocean; akshhobhyantam = becoming perturbed; uurmimaalinam = with now of waves; aadityam iva = like sun; upaplutam = which is eclipsed; R^ishhimyathaa = as a sage; uktaanR^itam = who spoke untruth.

अनुवादः

That king Dasaratha was sighing heavily with senses sans pleasure, emaciated with grief and anguish, with distressed and agitated mind, like ocean which cannot be perturbed, becoming perturbed with row of waves, like sun which is eclipsed and who lost lustre like by a sage who spoke untruth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अचिन्त्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन् ।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥ ७ ॥

अञ्चित्यकल्पं नृपतेस्तं शोकमुपधारयन् ।
बभूव संरब्धतरः समुद्र इव पर्वणि ॥

अचिन्त्य कल्पम् हि पितुस् तम् शोकम् उपधारयन् । बभूव सम्रब्धतरः समुद्रैव पर्वणि ॥ २-१८-७

राजाका वह शोक सम्भावनासे परे था । इस शोकका क्या कारण है—यह सोचते हुए श्रीरामचन्द्रजी पूर्णिमाके समुद्रकी भाँति अत्यन्त विक्षुब्ध हो उठे ॥ ७ ॥

योचिसलू कूड साध्यवागद राजन आ शोकक्कॆ कारणवेनॆम्बुदन्नु चिन्तिसुत्ता श्रीरामनु पर्वकालदल्लिन समुद्रदन्तॆ हॆच्चु क्षोभॆगॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. upadhaarayan = contemplating over; tam = that; achintyakalpam = unimaginable; shokam = grief; nR^ipate = of the king; babhuuva = became; samrabdhataraH = very much perturbed; samudra iva = like ocean; parvaNi on full moon day.

अनुवादः

Contemplating over the unimaginable sorrow of the king, he was very much perturbed as an ocean does on a full moon day.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चिन्तयामास चतुरो रामः पितृहिते रतः ।
किंस्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति ॥ ८ ॥

चिन्तयाम् आस च तदा रामः पित्ऱ् हिते रतः । किंस्विद् अद्य एव न्ऱ्पतिर् न माम् प्रत्यभिनन्दति ॥ २-१८-८

पिताके हितमें तत्पर रहनेवाले परम चतुर श्रीराम सोचने लगे कि ‘आज ही ऐसी क्या बात हो गयी’ जिससे महाराज मुझसे प्रसन्न होकर बोलते नहीं हैं ॥ ८ ॥

तन्दॆय हितदल्लि तत्परनागिद्द परम चतुर श्रीरामनु ‘इन्दु महाराजरु नन्नल्लि प्रसन्नरागि मातनाडदिरुवन्तह कारण एनिरबहुदु’? ऎन्दु योचिसतॊडगिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. chaturaH = the ingenious; raamaH = Rama; rataH = who is fond of; pitR^ihite = father’s welfare; chintayaamaasa = anxiously thought; kimsvid = “why indeed; nR^ipatiH = king; adyaiva = just today; napratyabhinandati = is not greeting in return; maam = to me?”

अनुवादः

The ingenious Rama, who is fond of his father’s welfare, anxiously thought : " why indeed the king is not greeting me in return just today?"

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति ।
तस्य मामद्य सम्प्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते ॥ ९ ॥

अन्यदा माम् पिता द्ऱ्ष्ट्वा कुपितः अपि प्रसीदति । तस्य माम् अद्य सम्प्रेक्ष्य किम् आयासः प्रवर्तते ॥ २-१८-९

‘और दिन तो पिताजी कुपित होनेपर भी मुझे देखते ही प्रसन्न हो जाते थे, आज मेरी ओर दृष्टिपात करके इन्हें क्लेश क्यों हो रहा है’ ॥ ९ ॥

उळिद समयदल्लि तन्दॆयु कोपगॊण्डिद्दरू नन्नन्नु नोडिदॊडनॆये प्रसन्ननागुत्तिद्दवनु. आदरॆ इन्दु नन्नन्नु नोडियू एकॆ क्लेशपडुत्तिरुवरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. anyadaa = at other times; pitaa = father; kupito.api = eventhough angry; prasiidati = used to be gracious; dR^ishhTvaa = after seeing; maam = me;kim = why; tasya = such father; adya = today; pravartate = has become; aayaasaH = weary; samprekshhya = after seeing; maam = me;

अनुवादः

“At other times, the father, even though angry used to be gracious after seeing me why today such a father has become weary after seeing me?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः ।
कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत् ॥ १० ॥

स दीनैव शोक आर्तः विषण्ण वदन द्युतिः । कैकेयीम् अभिवाद्य एव रामः वचनम् अब्रवीत् ॥ २-१८-१०

यह सब सोचकर श्रीराम दीन-से हो गये, शोकसे कातर हो उठे, विषादके कारण उनके मुखकी कान्ति फीकी पड़ गयी । वे कैकेयीको प्रणाम करके उसीसे पूछने लगे— ॥ १० ॥

हीगॆ योचिसुत्ता श्रीरामनु दीननन्तागि शोकदिन्द कातरनागि, विषादद कारण मुखद कान्तियु कन्दिहोयितु. अवनु कैकॆयिगॆ नमस्करिसि आकॆयल्लि केळतॊडगिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. saH raamaH = that Rama; diina eva = indeed distressed; shokaartaH = afflicted with grief; vishhaNNavadanadyntiH = with lustre reduced from his face; abhivaadyaiva = salutted; kaikeyaam = to Kaikeyi; abraviit = spoke; vachanam = these words.

अनुवादः

Rama indeed distressed and afflicted with grief, with lustre faded from his face, offered his salutation to Kaikeyi and spoke these words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद् येन मे पिता ।
कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वमेवैनं प्रसादय ॥ ११ ॥

कच्चिन् मया न अपराधम् अज्ञानात् येन मे पिता । कुपितः तन् मम आचक्ष्व त्वम् चैव एनम् प्रसादय ॥ २-१८-११

‘मा! मुझसे अनजानमें कोई अपराध तो नहीं हो गया, जिससे पिताजी मुझपर नाराज हो गये हैं । तुम यह बात मुझे बताओ और तुम्हीं इन्हें मना दो ॥ ११ ॥

अम्मा! तन्दॆयवरु बेसरगॊळ्ळुवन्तह एनादरू तिळियदॆ नन्निन्द अपराध आगिल्लवल्ल! नीनु अदन्नु ननगॆ हेळु हागू नीने अवरन्नु प्रसन्नगॊळिसु.॥11॥

पदच्छेदः

11. naaparaddham kachchit = I hope that no wrong was done; mayaa = by me; aJNyaanaat = through ignorance; aachakshhva = tell; mama = me; yena = why; pitaa = father; kupitaH = is angry; me = with me; tvameva = you alone; prasaadaya = propitiate; enam = him.

अनुवादः

“I hope that I have not done anything wrong through ignorance. Tell me why father is angry with me. You alone propitiate him in my favour.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः ।
विषण्णवदनो दीनो नहि मां प्रति भाषते ॥ १२ ॥

अप्रसन्नमनाः किं नु सदा मां प्रति वत्सलः ।
विषण्णवदनो दीनः नहि मां प्रति भाषते ॥

अप्रसन्नमनाः किम् नु सदा मां प्रति वत्सलः । विवर्ण वदनो दीनो न हि माम् अभिभाषते ॥ २-१८-१२

‘ये तो सदा मुझे प्यार करते थे, आज इनका मन अप्रसन्न क्यों हो गया? देखता हूँ, ये आज मुझसे बोलते तक नहीं हैं, इनके मुखपर विषाद छा रहा है और ये अत्यन्त दुःखी हो रहे हैं ॥ १२ ॥

इवरादरो सदा नन्नन्नु प्रीतिसुत्तिद्दरु. इन्दु इवर मनस्सु एकॆ अप्रसन्नवागिदॆ? इवरु इन्दु नन्नल्लि मातनाडुत्तलू इल्ल, अवर मुखदल्लि विषाद तुम्बि अत्यन्त दुःखितरागिरुवुदन्नु नोडुत्तिद्देनॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. aprasannaa manaaH kimnu = how mind has become displeased; maam prati = towards me; vatsalaH = who was affectionate towards offspring; sadaa = always; vivarNa vadanaH = with face becoming pale; diinaH = dejected; naabhibhashhate hi = not talking; maam = to me.

अनुवादः

“Why my father, who was always affectionate to me, has become displeased? With his face becoming pale and dejected, he is not talking to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शारीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते ।
सन्तापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम् ॥ १३ ॥

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते ।
सन्तापो वाभितापो वा दुर्लभं हि सदासुखम् ॥

शारीरः मानसो वा अपि कच्चित् एनम् न बाधते । सम्तापो वा अभितापो वा दुर्लभम् हि सदा सुखम् ॥ २-१८-१३

‘कोई शारीरिक व्याधिजनित संताप अथवा मानसिक अभिताप (चिन्ता) तो इन्हें पीड़ित नहीं कर रहा है? क्योंकि मनुष्यको सदा सुख-ही-सुख मिले—ऐसा सुयोग प्रायः दुर्लभ होता है ॥१३ ॥

यावुदादरू शारीरिक व्याधियिन्द अथवा मानसिक चिन्तॆ, सन्तापदिन्द इवरु पीडितरागिल्लवल्ल? एकॆन्दरॆ मनुष्यनिगॆ सदा सन्तोषवे दॊरकुवन्तह सुयोग दुर्लभवागिरुत्तदॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13. kachchit = I hope that; santaapova.api = either affliction; shaariiraH = of body; abhitaapovaa = or distress; maanasaH = of mind; na baadhate = is not troubling; evam = him; sukham = happiness; durlabham hi = is indeed difficult to be attained; sadaa = always.

अनुवादः

“I hope that either bodily affliction or mental distress is not troubling him. The object of happiness is indeed difficult to be attained always!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चिन्न किञ्चिद् भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातॄणां वा ममाशुभम् ॥ १४ ॥

कच्चिन्न किञ्चित् भरते कुमारे प्रियदर्शने ।
शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मातृणां वा ममाशुभम् ॥

कच्चिन् न किंचित् भरते कुमारे प्रिय दर्शने । शत्रुघ्ने वा महा सत्त्वे मात्ऱ्ऱ्णाम् वा मम अशुभम् ॥ २-१८-१४

‘प्रियदर्शन कुमार भरत, महाबली शत्रुघ्न अथवा मेरी माताओंका तो कोई अमङ्गल नहीं हुआ है? ॥ १४ ॥

प्रियदर्शन भरत, महाबलि शत्रुघ्न अथवा नन्न यावुदे तायन्दिर अमङ्गलवागिल्लवल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. nakachchit ashubham = I hope no bad thing occured; kimchit = a little; bharate = to Bharata; priyadarshane = the delightful man to look at; shatrughne = or to great strength; matruuNaamva = or to mothers; mama = of mine.

अनुवादः

“I hope that no bad thing occurred to Bharata, the delightful man to look at or to Shatrughna, the man of great strength or to my mother. "

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतोषयन् महाराजमकुर्वन् वा पितुर्वचः ।
मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे ॥ १५ ॥

अतोषयन् महा राजम् अकुर्वन् वा पितुर् वचः । मुहूर्तम् अपि न इच्चेयम् जीवितुम् कुपिते न्ऱ्पे ॥ २-१८-१५

‘महाराजको असंतुष्ट करके अथवा इनकी आज्ञा न मानकर इन्हें कुपित कर देनेपर मैं दो घड़ी भी जीवित रहना नहीं चाहूँगा ॥ १५ ॥

महाराजरन्नु असन्तुष्टगॊळिसि अथवा इवर आज्ञॆयन्नु मीरि अवरिगॆ सिट्टु बरुवन्तादरॆ नानु ऒन्दु मुहूर्तवू कूड बदुकिरलु बयसुवुदिल्ल.॥15॥

पदच्छेदः

15. nR^ipe kupite = if our father is angry; nechchheyam = i do not desire; jiivitum = to live; muhuurtampai = even for a moment; atoshhayan = without satisfying; mahaarajan = the king; akurvan = without doing; vachaH = word; pituH = of father.

अनुवादः

“If our father becomes angry, I do not desire to live even for a moment without satisfying him or without fulfilling his command.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यतोमूलं नरः पश्येत् प्रादुर्भावमिहात्मनः ।
कथं तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ १६ ॥

यतः मूलम् नरः पश्येत् प्रादुर्भावम् इह आत्मनः । कथम् तस्मिन् न वर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते ॥ २-१८-१६

‘मनुष्य जिसके कारण इस जगत् में अपना प्रादुर्भाव (जन्म) देखता है, उस प्रत्यक्ष देवता पिताके जीते-जी वह उसके अनुकूल बर्ताव क्यों न करेगा? ॥ १६ ॥

मनुष्यनु यार कारणदिन्द ई जगत्तिनल्लि हुट्टि बरुत्तानो, आ प्रत्यक्ष देवतॆयाद तन्दॆयु जीविसि इरुवाग अवन मुन्दॆ यारु ताने विधेयनागि नडॆदुकॊळ्ळुवुदिल्ल.॥16॥

पदच्छेदः

16. naraH = MN; iha = in this world; pashyet = sees; yatomuulam = from what root; aatmanaH one’s own; pradurbhaavam = coming into existence; tasmin = that father; sati = being; pratyakshhe = the visible; daivate = god; katham = how; navarteta = behaves not.

अनुवादः

“Man sees father as the visible god who is the root cause of one’s own coming into existence and how else can he behave towards him other than like that?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात् पिता मम ।
उक्तो भवत्या रोषेण येनास्य लुलितं मनः ॥ १७ ॥

कच्चित् ते परुषम् किंचित् अभिमानात् पिता मम । उक्तः भवत्या कोपेन यत्र अस्य लुलितम् मनः ॥ २-१८-१७

‘कहीं तुमने तो अभिमान या रोषके कारण मेरे पिताजीसे कोई कठोर बात नहीं कह डाली, जिससे इनका मन दुःखी हो गया है? ॥ १७ ॥

नीनेनादरू अभिमान अथवा सिट्टिनिन्द नन्न तन्दॆयवरल्लि अवर मनस्सु दुःखितवागुवन्तह यावुदादू कठोरवाद मातु आडिल्लवल्ल.॥17॥

पदच्छेदः

17. mama pitaa kachchituktaH = i hope my father has been spoken; kinchit = any words; yena = by which; lulitam = (they) disturbed; asya = his; manaH = conscience; te abhimaanaat = by your pride; bhavityaa roshheNa = by your angry; parushham = which was harsh.

अनुवादः

“I hope you have not spoken anything which hurt my father’s conscience with your pride and anger.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
किन्निमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥ १८ ॥

एतदाच्चक्ष्वमे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः ।
किन्निमित्तमपूर्वोऽयं विकारो मनुजाधिपे ॥

एतत् आचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिप्ऱ्च्चतः । किम् निमित्तम् अपूर्वो अयम् विकारः मनुज अधिपे ॥ २-१८-१८

‘देवि! मैं सच्ची बात पूछता हूँ, बताओ, किस कारणसे महाराजके मनमें आज इतना विकार (संताप) है? इनकी ऐसी अवस्था तो पहले कभी नहीं देखी गयी थी’ ॥ १८ ॥

देवि! नानु निजवन्नॆ केळुत्तिद्देनॆ-हेळु, याव कारणदिन्द महाराजर मनस्सिनल्लि इन्दु इष्टु सन्तापवागुत्तिदॆयल्ल! इवर इन्तह स्थिति मॊदलु ऎन्दू नोडिरलिल्ल.॥18॥

पदच्छेदः

18. devi = oh; queen ! kimninuniiHam = for what vacason; ayam = this; vikaaraH = perturbation;apuurvaH = which was not there earlier; manujaadhipe = in the king; achakshhva = tell; me = me; paripR^ichchhataH = who is questioning; etat = this matter; tattvaina = in reality.

अनुवादः

“I am asking you why my father got this perturbation, which was not there earlier. Tell me the true position.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना ।
उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः ॥ १९ ॥

महात्मा श्रीरामके इस प्रकार पूछनेपर अत्यन्त निर्लज्ज कैकेयी बड़ी ढिठाईके साथ अपने मतलबकी बात इस प्रकार बोली— ॥ १९ ॥

महात्मा श्रीरामनु ई प्रकार केळिदाग निर्लज्जळाद कैकॆयु बहळ दर्पदिन्द तन्न अभिप्रायवन्नु ई प्रकार हेळिदळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. evam = thus; uktaa = spoken; raaghaveNa = by Rama; mahaatmanaa = the great-souled; kaikeyii = Kaikeyi; dhR^ishhTam = fearlessly; uvaacha = spoke; idam vachaH = these words; aatmahitam = for her own benefit; sunirlajjaa = without any shame.

अनुवादः

Thus questioned by the great souled Rama, Kaikeyi fearlessly spoke these words for her own benefit, without any shame on her part.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन ।
किञ्चिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नानुभाषते ॥ २० ॥

न राजा कुपितो राम व्यसनम् नास्य किंचन । किंचिन्मनोगतं त्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते ॥ २-१८-२०

‘राम! महाराज कुपित नहीं हैं और न इन्हें कोई कष्ट ही हुआ है । इनके मनमें कोई बात है, जिसे तुम्हारे डरसे ये कह नहीं पा रहे हैं ॥ २० ॥

रामा! महाराजरु कुपितरागिल्ल मत्तु अवरिगॆ यावुदे कष्टवू इल्ल. इवर मनस्सिनल्लिरुव मातन्नु निन्न भयदिन्द हेळलॊल्लरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raama = Oh; Rama! raajaa = the king; nakupitaH = is not angry; nakinchana = there is nothing of vyasanam = distress; asya = for him; tu = but; asya = to him; knchit = there is something manogatham = in mind; naabhibhaashhate = which he is not telling; tvadbhayaat = from fear of you.

अनुवादः

“Oh, Rama! The king is not angry. There is nothing of distress for him. But he has something in mind which he is not telling from fear.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्य प्रवर्तते ।
तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम ॥ २१ ॥

प्रियम् त्वामप्रियम् वक्तुम् वाणी नास्योपपर्तते । तदवश्यम् त्वया कार्यम् यदनेनाश्रुतम् मम ॥ २-१८-२१

‘तुम इनके प्रिय हो, तुमसे कोई अप्रिय बात कहनेके लिये इनकी जबान नहीं खुलती; किंतु इन्होंने जिस कार्यके लिये मेरे सामने प्रतिज्ञा की है, उसका तुम्हें अवश्य पालन करना चाहिये ॥ २१ ॥

नीनु इवरिगॆ प्रियनागिरुवॆ, निन्नल्लि यावुदे अप्रियवाद मातन्नु हेळलु इवरिगॆ बाये बरुत्तिल्ल. आदरॆ इवरु याव कार्यक्कागि नन्न मुन्दॆ प्रतिज्ञॆ माडिद्दरो अदन्नु नीनु अवश्यवागि पालिसबेकु.॥21॥

पदच्छेदः

21. asya = his; vaaNii = words; nopavartate = are not coming off; vaktum = to tell; apriyam = the disagreeable; tvaam = to you; priyam = the loveful one; yat = which; anena = by him; ashrutam = is promised; mama = to me; tat = that; kaaryam = is to be done; avashyam = certainly; tvayaa = by you.

अनुवादः

“To him, words are not coming off to tell disagreeable utterance to you, the dear one. He promised me a word. It is to be certainly done by you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च ।
स पश्चात् तप्यते राजा यथान्यः प्राकृतस्तथा ॥ २२ ॥

‘इन्होंने पहले तो मेरा सत्कार करते हुए मुझे मुँहमाँगा वरदान दे दिया और अब ये दूसरे गँवार मनुष्योंकी भाँति उसके लिये पश्चात्ताप करते हैं ॥ २२ ॥

इवरु मॊदलिगॆ नन्नन्नु सत्करिसुत्ता नानु बेडिद वरगळन्नु कॊट्टरु. आदरॆ ईग अदन्नु कॊडलारदॆ इवरु सामान्य मनुष्यनन्तॆ पश्चात्तापपडुत्तिद्दारॆ.॥22॥

पदच्छेदः

22. puraa = long ago; saH eshaH raajaa = such of this king; maam abhipuujyacha = honoured me and; dattvaa = gave; varam = the boon; yatha = as; anyaH = other; praakR^itaH = common man; tathaa = so; pashchaattapyate = he is repenting.

अनुवादः

“Long ago, the king honoured me and gave me a boon. Like a common man, he is repenting now for having given the boon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशाम्पतिः ।
स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति ॥ २३ ॥

‘ये प्रजानाथ पहले ‘मैं दूँगा’—ऐसी प्रतिज्ञा करके मुझे वर दे चुके हैं और अब उसके निवारणके लिये व्यर्थ प्रयत्न कर रहे हैं, पानी निकल जानेपर उसे रोकनेके लिये बाँध बाँधनेकी निरर्थक चेष्टा करते हैं ॥ २३ ॥

इवरु मॊदलिगॆ ‘नानु कॊडुवॆ’ ऎन्दु प्रतिज्ञॆ माडि ननगॆ ऎरडु वरवन्नु कॊट्टिरुवरु. आदरॆ ईग अदन्नु निवारिसलु नीरु हरिदुहोदमेलॆ ऒड्डु कट्टुवन्तॆ व्यर्थवागि प्रयत्निसुत्तिरुवरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. saH vishaampatiH = that king; atisR^ijya = promised; dadaami iti = to give thus; varam = the boon; mama = to me; ichchhati = desires; bandhitum = to build; nivartham = wastefully; setum = dam; gatajale = on a place where water has gone away.

अनुवादः

“This king promised me to give the boon and now he desires to build a dam wastefully on a place where water has gone away.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि ।
तत् सत्यं न त्यजेद् राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥ २४ ॥

धर्मूलमिदम् राम विदितम् च सतामपि । तत्सत्यम् न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा ॥ २-१८-२४

‘राम! सत्य ही धर्मकी जड़ है, यह सत्पुरुषोंका भी निश्चय है । कहीं ऐसा न हो कि ये महाराज तुम्हारे कारण मुझपर कुपित होकर अपने उस सत्यको ही छोड़ बैठें । जैसे भी इनके सत्यका पालन हो, वैसा तुम्हें करना चाहिये ॥ २४ ॥

रामा! सत्यवे धर्मद मूलवागिदॆ ऎन्दु सत्पुरुषरु निश्चयिसिरुवरु. ई महाराजरु निन्निन्दागि नन्न मेलॆ कुपितरागि तन्न सत्यवन्नु त्यजिसुवन्तॆ आगबारदु. इवरु सत्यवन्नु पालिसुवन्तॆ नीनु माडबेकु.॥24॥

पदच्छेदः

24. raama = oh; Rama! viditam = it is known; sataamapi = even by wise men; idam = that truth; dharmamuulam = is the root of righteousness; kupitaH = the offeneded; rajaa = king; natyajet = let him not abandon; tat satyam = such truth; yathaa = as; tvatkR^ite = for your sake.

अनुवादः

“Oh, Rama! It is known by even wise men, that truth is the root of righteousness. See that the offended king does not abandon such a truth for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि तद् वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाशुभम् ।
करिष्यसि ततः सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम् ॥ २५ ॥

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभम् वा यदि वाऽशुभम् । करिष्यसि ततः सर्वमाख्यामि पुनस्त्वहम् ॥ २-१८-२५

‘यदि राजा जिस बातको कहना चाहते हैं, वह शुभ हो या अशुभ, तुम सर्वथा उसका पालन करो तो मैं सारी बात पुनः तुमसे कहूँगी ॥ २५ ॥

महाराजरु हेळलु बयसुव मातु शुभविरली, अशुभवे आगिरलि, नीनु अदन्नु पूर्णवागि पालिसुवॆयादरॆ नानु अदॆल्लवन्नु पुनः निनगॆ हेळुत्तेनॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. raajaa = the king; vakshhyate = is about to mention(to you); tat = that truth; shubhamvaa = either auspicious; ashubhamyadivaa = or inauspicious; aham punastu = still; I; aakhyaasyaami = shall tell; sarvam = all that; karishhyasi yadi = if you shalldo it; tataH = afterwards.

अनुवादः

“The king is about to mention that truth which may look auspicious or inauspicious to you. Still, I shall tell you all that, if you shall do it afterwards.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते ।
ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति ॥ २६ ॥

‘यदि राजाकी कही हुई बात तुम्हारे कानोंमें पड़कर वहीं नष्ट न हो जाय—यदि तुम उनकी प्रत्येक आज्ञाका पालन कर सको तो मैं तुमसे सब कुछ खोलकर बता दूँगी, ये स्वयं तुमसे कुछ नहीं कहेंगे’ ॥

राजनु हेळिरुव मातु निन्न किविगॆ बिद्दु अल्ले नाशवागबारदु. नीनु अदर प्रतियॊन्दु आज्ञॆयन्नु पालिसबल्लॆयादरॆ नानु निन्नल्लि बिडिसि हेळुवॆनु. इवरु स्वतः निन्नल्लि एनन्नू हेळलाररु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tat = what; abhihitam = is spoken; raajJNyaa = by the king; na vipatsyate = does not go wrong; tvayi = in you; aham = I; abhidhaasyaami = shall tell; tatH = then; eshhaH = this king; navakshhyatihi = whill not indeed tell; tvayi = unto you.

अनुवादः

“If what is spoken by the king does not create unfavourableness in you, I shall then tell you. This king will not indeed tell you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् ।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ ॥ २७ ॥

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकॆय्या समुदाहृतम् ।
उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ ॥

एतात्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम् । उवाच व्यथितो रामस्ताम् देवीम् नृपसन्निधौ ॥ २-१८-२७

कैकेयीकी कही हुई यह बात सुनकर श्रीरामके मनमें बड़ी व्यथा हुई । उन्होंने राजाके समीप ही देवी कैकेयीसे इस प्रकार कहा— ॥ २७ ॥

कैकॆयियु हेळिद मातन्नु केळि श्रीरामन मनस्सिनल्लि भारी दुःखवायितु. अवनु राजन बळियल्ले कैकादेवियल्लि ई प्रकार नुडिदनु.॥27॥

पदच्छेदः

27. shrutvaa = after hearing; etat = these; vachanam = words; samudaahR^itam = spoken; kaikeyyaa = by Kaikeyi; raamaH = Rama; vyathitaH = was pained; uvaacha = and spoke; taam deviim = to that queen; nR^ipasannidhau = in the presence of the king.

अनुवादः

After hearing the words of Kaikeyi, Rama felt painful and spoke thus to her in the presence of the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहो धिङ् नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः ।
अहं हि वचनाद् राज्ञः पतेयमपि पावके ॥ २८ ॥
भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे ।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ २९ ॥
तद् ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम् ।
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥ ३० ॥

अहो दिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः ।
अहंहि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके ॥ भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं पतेयमपि चार्णवे ।
नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च ॥ तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्
करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते ॥

अहो धिङ्नार्हसे देवि पक्तुं मामीदृशं वचः । अहम् हि वचनात् राज्ञः पतेयम् अपि पावके ॥ २-१८-२८ भक्षयेयम् विषम् तीक्ष्णम् मज्जेयम् अपि च अर्णवे । नियुक्तः गुरुणा पित्रा न्ऱ्पेण च हितेन च ॥ २-१८-२९ तत् ब्रूहि वचनम् देवि राज्ञो यद् अभिकान्क्षितम् । करिष्ये प्रतिजाने च रामः द्विर् न अभिभाषते ॥ २-१८-३०

‘अहो! धिक्कार है! देवि! तुम्हें मेरे प्रति ऐसी बात मुँहसे नहीं निकालनी चाहिये । मैं महाराजके कहनेसे आगमें भी कूद सकता हूँ, तीव्र विषका भी भक्षण कर सकता हूँ और समुद्रमें भी गिर सकता हूँ! महाराज मेरे गुरु, पिता और हितैषी हैं, मैं उनकी आज्ञा पाकर क्या नहीं कर सकता? इसलिये देवि! राजाको जो अभीष्ट है, वह बात मुझे बताओ! मैं प्रतिज्ञा करता हूँ, उसे पूर्ण करूँगा । राम दो तरहकी बात नहीं करता है’ ॥ २८—३० ॥

अय्यो! देवि! नीवु नन्न कुरितु इन्तह मातन्नु आडबारदु; महाराजर मातिनन्तॆ नानु बॆङ्कियल्लि हारबल्लॆ; तीव्रवाद विषवन्नु कुडियबल्लॆ; समुद्रक्कू हारबल्लॆ! महाराजरु ननगॆ गुरु, तन्दॆ, हितैषि ऎल्लवू आगिरुवरु. अवर अप्पणॆयादरॆ एनु ताने माडलारॆ? अदक्कागि देविये! महाराजरिगॆ अभीष्टवादुदन्नु ननगॆ तिळिसु. नानु प्रतिज्ञॆमाडि हेळुत्तेनॆ-अदन्नु पूर्णगॊळिसुवॆनु. रामनु ऎन्दू ऎरडु मातन्नाडुवुदिल्ल.॥28-30॥

पदच्छेदः

28; 29. aho devii = Oh; queen! dhik = what a pity! naarhasi = you are not worthy; vaktum = to talk; iidR^isham = theses type of ; vachaH = words; maam = about me; hi = because; vachanaat = by word; raaJNyaH = of king; aham = I; pateyam = shall jump; paavake.api = even in fire; niyuktaH = commanded; pitraa = by father; nR^ipeNa = who is the king; hitenacha = who wishes my welfare; guruNaa = who is venerable; bhakshhayeyam = I shall eat; tiikshhNam = fiery; vishham = poison; apcha = and majjeyam = sink; aarNave = into ocean.

अनुवादः

“Oh, queen! what a pity! Do not talk like that to me. If father tells me, I shall jump even in fire. If father, who is a king, who wishes my welfare and who is venerable, commands me, I shall eat fiery poison and shall sink into an ocean.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

30. devii = oh; queen! tat = hence; bruuhi = tell; vachanam = the words; yat = which; abhikaaNkshhitam = are desired; raaJNyaH = by the king; pratijaanecha = I even promise; karishhye = to do; raamaH = Rama; naabhibhaashhate = does not speak; dviH = two things.

अनुवादः

“Oh queen! Tell me the words of the king as desired by him. I even promise to do it. Rama does not speak two things.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम् ।
उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम् ॥ ३१ ॥

तम् आर्जव समायुक्तम् अनार्या सत्य वादिनम् । उवाच रामम् कैकेयी वचनम् भ्ऱ्श दारुणम् ॥ २-१८-३१

श्रीराम सरल स्वभावसे युक्त और सत्यवादी थे, उनकी बात सुनकर अनार्या कैकेयीने अत्यन्त दारुण वचन कहना आरम्भ किया— ॥ ३१ ॥

श्रीरामनु सरळ स्वभावदवनु मत्तु सत्यवादियागिद्दनु. अवन मातन्नु केळि अनार्य कैकॆयियु अत्यन्त दारुणवाद मातन्नु हेळलु प्रारम्भिसिदळु.॥31॥

पदच्छेदः

31. anaaryaa = the vulgar; kaikeyii = Kaikeyi; uvaacha = uttered; bhR^isha daarunam = very cruel; vachanam = words; tam raamam = to that Rama; aarjavasamaayuktam = who was committed to sincerity; satyavaadinam = and speaking of truth and a great war.

अनुवादः

That vulgar Kaikeyi uttered very cruel words to that Rama, who was committed to sincerity and speaking of truth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुरा देवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव ।
रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे ॥ ३२ ॥

पुरा देव असुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव । रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महा रणे ॥ २-१८-३२

‘रघुनन्दन! पहलेकी बात है, देवासुरसंग्राममें तुम्हारे पिता शत्रुओंके बाणोंसे बिंध गये थे, उस महासमरमें मैंने इनकी रक्षा की थी, उससे प्रसन्न होकर इन्होंने मुझे दो वर दिये थे ॥ ३२ ॥

रघुनन्दन! बहळ हिन्दिन मातु, देवासुर सङ्ग्रामदल्लि निन्न तन्दॆयवरु बाणगळिन्द घासिगॊण्डिद्दरु, आ महासमरदल्लि नानु इवरन्नु रक्षिसिद्दॆ. अदक्कॆ प्रसन्नरागि इवरु ननगॆ ऎरडु वरगळन्नु कॊट्टिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. raaghava = oh; Rama! puraa = long ago; daivaasurayuddhe = during battle between celestials; mahaaraNe = during the great war; te pitraa = by your father; sa shalyena = pierced by darts; rakshhitena = protected(by me) dattau = were given; mama = to me; varau = two boons.

अनुवादः

“Oh, Rama! During a battle and a great war between celestials and demons long ago, I protected your father who was pierced by darts. Then, he gave me two boons.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम् ।
गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव ॥ ३३ ॥

तत्र मे याचितः राजा भरतस्य अभिषेचनम् । गमनम् दण्डक अरण्ये तव च अद्य एव राघव ॥ २-१८-३३

‘राघव! उन्हींमेंसे एक वरके द्वारा तो मैंने महाराजसे यह याचना की है कि भरतका राज्याभिषेक हो और दूसरा वर यह माँगा है कि तुम्हें आज ही दण्डकारण्यमें भेज दिया जाय ॥ ३३ ॥

राघवा! अवुगळल्लि ऒन्दु वरदिन्द भरतनिगॆ पट्टाभिषेकवागबेकॆन्दु महाराजरल्लि बेडिद्दॆ मत्तु इन्नॊन्दु वरदिन्द निन्नन्नु दण्डकारण्यक्कॆ कळिसिकॊड बेकॆन्दु बेडिकॊण्डिद्दॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. raaghava = oh; Rama! tatra = under those circumstances; raajaa = the king; yaachitaH = was asked; abhishhechanam = for coronation; bharatasya = of Bharata; tava = your; gamanam = going; daNdakaaraNye = to the forest of Dandaka; adyaiva = now itself.

अनुवादः

“Oh, Rama! According to those boons, I asked the king for coronation of Bharata and for your going to Dandaka forest today itself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥ ३४ ॥

यदि सत्यपत्रिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि ।
आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु ॥

यदि सत्य प्रतिज्ञम् त्वम् पितरम् कर्तुम् इच्चसि । आत्मानम् च नर रेष्ठ मम वाक्यम् इदम् श्ऱ्णु ॥ २-१८-३४

‘नरश्रेष्ठ! यदि तुम अपने पिताको सत्यप्रतिज्ञ बनाना चाहते हो और अपनेको भी सत्यवादी सिद्ध करनेकी इच्छा रखते हो तो मेरी यह बात सुनो ॥ ३४ ॥

नरश्रेष्ठने! नीनु निन्न तन्दॆयन्नु सत्यप्रतिज्ञनन्नागिसलु बयसुवॆयादरॆ हागू तन्नन्नु सत्यवादि ऎन्दु सिद्धपडिसलु इच्छिसुवॆयादरॆ नन्न मातन्नु केळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. narashreshhTa = Oh Rama; the best of men! tvam ichchhasi yadi = If you want; kartum = to make; pitaram = father; aatmaanamcha = and yourself; satya pratiJNyam = faithful to a promise; shruNu = listen to idam vaakyam = these words; mama = of mine.

अनुवादः

“Oh, Rama! If you want to make yourself and your father faithful to a promise, listen to these words of mine.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथानेन प्रतिश्रुतम् ।
त्वयारण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च ॥ ३५ ॥

स निदेशे पितुस् तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम् । त्वया अरण्यम् प्रवेष्टव्यम् नव वर्षाणि पन्च च ॥ २-१८-३५

‘तुम पिताकी आज्ञाके अधीन रहो, जैसी इन्होंने प्रतिज्ञा की है, उसके अनुसार तुम्हें चौदह वर्षोंके लिये वनमें प्रवेश करना चाहिये ॥ ३५ ॥

नीनु तन्दॆय आज्ञॆगॆ अधीननागि, इवरु माडिद प्रतिज्ञॆयन्तॆ नीनु हदिनाल्कु वर्ष काडिगॆ होगबेकु.॥35॥

पदच्छेदः

35. tishhTa = abide; pituH sannideshe = in father’s command; yathaa = as; pratishrutam = promised; tena = by him; araNyam = forest; praveshhTavyam = is to be occupied for navapanchacha = faourteen; varshhaaNi = years; tvayaa = by you.

अनुवादः

“Abide by your father’s command. As per his assurance, you have to stay in the forest for fourteen years.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्चाभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम् ।
त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥ ३६ ॥

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचन्म् । त्वदर्थे विहितम् राज्ञा तेन सर्वेण राघव ॥ २-१८-३६

‘रघुनन्दन! राजाने तुम्हारे लिये जो यह अभिषेकका सामान जुटाया है, उस सबके द्वारा यहाँ भरतका अभिषेक किया जाय ॥ ३६ ॥

रघुनन्दन! महाराजरु निन्न पट्टाभिषेकक्कागि अणिगॊळिसिद सामग्रिगळिन्द इल्लि भरतनिगॆ राज्याभिषेक माडबेकु.॥36॥

पदच्छेदः

36. raaghava = oh; Rama! bharataH = Bharata; abhishhechyeta = should be enthroned; tena sarveNa = completely in that manner; yat = in line with; etat = this; abhishhechanam = initiation; vihitam = arranged; tvadarthe = for your sake; raaJNyaa = by the king.

अनुवादः

“Bharata is to be enthroned with the use of complete collection of materials already arranged by the king for your sake.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
अभिषेकमिदं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव ॥ ३७ ॥

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः ।
अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाचीरधरो भव ॥

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डक अरण्यम् आश्रितः । अभिषेकम् इमम् त्यक्त्वा जटा चीर धरः वस ॥ २-१८-३७

‘और तुम इस अभिषेकको त्यागकर चौदहवर्षोंतक दण्डकारण्यमें रहते हुए जटा और चीर धारण करो ॥

नीनु ई पट्टाभिषेकवन्नु त्यजिसि हदिनाल्कु वर्ष दण्डकारणदल्लि जटा-वल्कल धरिसि वासिसु.॥37॥

पदच्छेदः

37. tyaktvaa = leaving; imam abhishhekam = this coronation function; vasa = dwell; daNdakaaraNyam aashritaH = taking refuge in the forest of Dandaka; sapta saptacha varshhaaNi = for fourteen years; jaTaajinadharaH = wearing braided hari and covered with a hide.

अनुवादः

“You have to leave this coronation function and dwell in the forest of Dandaka for fourteen years, wearing braided hair and covered with a hide.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतः कोसलपतेः प्रशास्तु वसुधामिमाम् ।
नानारत्नसमाकीर्णां सवाजिरथसङ्कुलाम् ॥ ३८ ॥

भरतः कोसल पुरे प्रशास्तु वसुधाम् इमाम् । नाना रत्न समाकीर्णम् सवाजि रथ कुन्जराम् ॥ २-१८-३८

‘कोसलनरेशकी इस वसुधाका, जो नाना प्रकारके रत्नोंसे भरी-पूरी और घोड़े तथा रथोंसे व्याप्त है, भरत शासन करें ॥ ३८ ॥

नाना प्रकारद रत्नगळिन्द तुम्बिद, रथाश्वगळिन्द कूडिद कोसलनरेशन ई वसुधॆयन्नु भरतनु पालिसलि.॥38॥

पदच्छेदः

38. bharataH prashaastu = let Bharata rule; imaam vasudhaam = this earth; kosalapure = Ayodhya; the capital of kosala; naanaaratna samaakiirNam = completely covered with various types of precious things; savaajirathakuN^jaraam = filled with horses; chariots and elephants.

अनुवादः

“Let Bharata rule this earth, by residing in Ayodhya filled with various types of precious thing together with horses, chariots and elephants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः ।
शोकैः सङ्क्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥ ३९ ॥

एतेन त्वां नरेन्द्रोयम् कारुण्येन समाप्लुतः । शोकसंक्लिष्टवदनो न शक्नोति निरीक्षितुम् ॥ २-१८-३९

‘बस इतनी ही बात है, ऐसा करनेसे तुम्हारे वियोगका कष्ट सहन करना पड़ेगा, यह सोचकर महाराज करुणामें डूब रहे हैं । इसी शोकसे इनका मुख सूख गया है और इन्हें तुम्हारी ओर देखनेका साहस नहीं होता ॥

इष्टे मातु इरुवुदु. हीगॆ माडुवुदरिन्द निन्न वियोगद कष्टवन्नु सहिसलागुवुदु ऎन्दु योचिसि महाराजरु करुणॆयल्लि मुळुगिरुवरु. ई शोकदिन्द इवर मुख बाडिदॆ हागू इवरिगॆ निन्न कडॆगॆ नोडलू आगुवुदिल्ल.॥39॥

पदच्छेदः

39. etena = for this reason; ayam narendraH = this king Dasaratha; samaaplutaH = overwhelmed; kaaruNyena = with sympathy; na shaknoti = is not able; niriikshhitum = to see; tvaam = you; shoka samklishhTavadanaH = with face afflicted with grief.

अनुवादः

“For this reason, king Dasaratha who is overwhelmed with sympathy towards you is not able to see you with his face, afflicted with grief.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतत् कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन ।
सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥ ४० ॥

एतत्कुरु नरेन्ध्रस्य वचनं रघुनन्दन । सत्यन महता राम तारयस्व नरेश्वरम् ॥ २-१८-४०

‘रघुनन्दन राम! तुम राजाकी इस आज्ञाका पालन करो और इनके महान् सत्यकी रक्षा करके इन नरेशको संकटसे उबार लो’ ॥ ४० ॥

रघुनन्दन राम! नीनु राजन आज्ञॆयन्नु पालिसु हागू इवर महासत्यवन्नु रक्षिसि ई नरेशनन्नु सङ्कटदिन्द पारुमाडु.॥40॥

पदच्छेदः

40. raghunandana = oh; Rama! kuru = do; etat vachanam = these words; narendrasya = of the king; taarayasya = liberate; narenshvaram = the king.

अनुवादः

“Oh, Rama! Do as per the words of the king and liberate him by giving your father an opportunity to maintain the truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यां
न चैव रामः प्रविवेश शोकम् ।
प्रविव्यथे चापि महानुभावो
राजा च पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥ ४१ ॥

इतीव तस्यां परुषम् वदन्त्याम् । नचैव रामः प्रविवेश शोकम् । प्रविव्यधे चापि महानुभावो । राजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः ॥ २-१८-४१

कैकेयीके इस प्रकार कठोर वचन कहनेपर भी श्रीरामके हृदयमें शोक नहीं हुआ, परंतु महानुभाव राजा दशरथ पुत्रके भावी वियोगजनित दुःखसे संतप्त एवं व्यथित हो उठे ॥ ४१ ॥

कैकॆयिय इन्तह कठोर मातन्नु केळियू श्रीरामन हृदयदल्लि शोकवागलिल्ल. आदरॆ महानुभाव राजा दशरथनु पुत्रन भावी वियोग जनित दुःखदिन्द सन्तप्तनागि व्यथितनादनु.॥41॥

पदच्छेदः

41. tasyaam vadantyaam = while she was speaking; parushham = harsh words; itiiva = in this way; raamaH = Rama; nachaiva pravivesha = did not even enter; shokam = the sorrowfulness; raajaatu = but the king; mahaanubhaavaH = the mighty; pravivyathe = become much disturbed putravyasanaabhitaptaH = having been afflicted by calamity occured to hi son.

अनुवादः

Though she was speaking such harsh words, Rama was not affected with sorrow. But the mighty Dasaratha became highly disturbed, having been afflicted by the calamity occurred to his son.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टादशः सर्गः ॥ १८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें अठारहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १८ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हदिनॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥18॥