०१७ रामागमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

This chapter further describes journey towards the royal palace. On the way Rama hears blessings and well meaning words of his friends and various people gathered there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

17. श्रीरामका राजपथकी शोभा देखते और सुहृदोंकी बातें सुनते हुए पिताके भवनमें प्रवेश

स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।
पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागुरुधूपितम् ॥ १ ॥
अपश्यन्नगरं श्रीमान् नानाजनसमन्वितम् ।
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥ २ ॥
राजमार्गं ययौ रामो मध्येनागुरुधूपितम् ।

स रामो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृज्जनः ।
पताकाध्वजसम्पन्नं महार्हागुरुधूपितम् ॥ अपश्यन्नगरं श्रीमन्नानाजनसमन्वितम् ।
स गृहैरभ्रसङ्काशैः पाण्डुरैरुपशोभितम् ॥
राजमार्गं ययौ रामोमध्येनागुरुधूपितम् ।

स रमो रथमास्थाय सम्प्रहृष्टसुहृञनः । पताकाध्वजसंपन्नं महार्हगुरुधूपितम् ॥ २-१७-१ अपश्यन्नगरं श्रीमान् नानाजनसमाकुलम् । स गृहैरभ्रसंकाशैः पांडुरैरुपशोभितम् ॥ २-१७-२ राजमार्गं ययौ रामो मध्येनगरुधूपितम् ।

इस प्रकार श्रीमान् रामचन्द्रजी अपने सुहृदोंको आनन्द प्रदान करते हुए रथपर बैठे राजमार्गके बीचसे चले जा रहे थे; उन्होंने देखा—सारा नगर ध्वजा और पताकाओंसे सुशोभित हो रहा है, चारों ओर बहुमूल्य अगुरु नामक धूपकी सुगन्ध छा रही है और सब ओर असंख्य मनुष्योंकी भीड़ दिखायी देती है । वह राजमार्ग श्वेत बादलोंके समान उज्ज्वल भव्य भवनोंसे सुशोभित तथा अगुरुकी सुगन्धसे व्याप्त हो रहा था ॥ २ १/२ ॥

ई प्रकार श्रीमान् रामचन्द्रनु तन्न सुहृदरन्नु आनन्दगॊळिसिसुत्ता, रथदल्लि कुळितु राजमार्गदल्लि होगुत्तिरुवाग नोडुत्तानॆ-इडी नगरवॆ ध्वज-पताकॆगळिन्द सुशोभितवागिदॆ. ऎल्लॆडॆ अगरु धूपद सुगन्ध पसरिसिदॆ. ऎल्ल कडॆगळल्लि असङ्ख्य मनुष्यर गुम्पुगळे कण्डु बरुत्तवॆ. आ राज मार्गवु बिळिय मोडगळन्तॆ उज्वल भवनगळिन्द शोभिसुत्तिद्दु, ऎल्लवु अगरु सुगन्धदिन्द व्याप्तवागिद्दवु.॥1-2½॥

पदच्छेदः

1. raamaH = Rama; sriimaan the glourious man; samprahR^ishhTa suhR^ijjanaH = having joyful friends; aasthaaya = ascended ; ratham = the chariot; apashyat = saw; nagaram = the city; pataakaadhavaja sampannam = rich with flags and banners; mahaarhaguru dhuupitam = perfumed with excellent befitting wood; naanaajanasamanvitam = endowed with varied types of people.

अनुवादः

Rama the glorious man, who was with his joyful friends, ascended the chariot and saw the city which was decorated with flags and banners, which was perfumed all around by burning excellent aloe wood and which was endowed with varied types of people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. saH raamaH = that Rama; yayau = went; raajamaargam madhyena = through; middle of royal = passage; agarudhuupitam = which was incensed with aloe wood; upashobhitam = splendid; paN^duraiH grihaiH = with white houses; abhrasaN^kaashaiH = resembling like clouds.

अनुवादः

That Rama went through the royal passage which was incensed with aloe wood. That royal street was splendid with white houses resembling clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्दनानां च मुख्यानामगुरूणां च सञ्चयैः ॥ ३ ॥
उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च ।
अविद्धाभिश्च मुक्ताभिरुत्तमैः स्फाटिकैरपि ॥ ४ ॥
शोभमानमसम्बाधं तं राजपथमुत्तमम् ।
संवृतं विविधैः पुष्पैर्भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥ ५ ॥
ददर्श तं राजपथं दिवि देवपतिर्यथा ।
दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगुरुचन्दनैः ॥ ६ ॥
नानामाल्योपगन्धैश्च सदाभ्यर्चितचत्वरम् ।

चन्दनानां च मुख्यानामगुरूणां च सञ्चयैः ॥ उत्तमानां च गन्धानां क्षौमकौशाम्बरस्य च ।
अविद्धाभिश्च मुक्ताभिमरुत्तमैः स्फाटिकैरपि ॥ शोभमानमसम्बाधं तं राजपथमुत्तमम् ।
संवृतं विविधैः पुष्पैर्भक्षैरुच्चावचैरपि ॥ ददर्श तं राजपथं दिवि देवपतिर्यथा ।
दध्यक्षतहविर्लाजैर्धूपैरगुरुचन्दनैः ॥
नानामाल्योपगन्धैश्च सदाभ्यर्चितचत्वरम् ।

अच्छी श्रेणीके चन्दनों, अगुरु नामक धूपों, उत्तम गन्धद्रव्यों, अलसी या सन आदिके रेशोंसे बने हुए कपड़ों तथा रेशमी वस्त्रोंके ढेर, अनबिंधे मोती और उत्तमोत्तम स्फटिक रत्न उस विस्तृत एवं उत्तम राजमार्गकी शोभा बढ़ा रहे थे । वह नाना प्रकारके पुष्पों तथा भाँति-भाँतिके भक्ष्य पदार्थोंसे भरा हुआ था । उसके चौराहोंकी दही, अक्षत, हविष्य, लावा, धूप, अगर, चन्दन, नाना प्रकारके पुष्पहार और गन्धद्रव्योंसे सदा पूजा की जाती थी । स्वर्गलोकमें बैठे हुए देवराज इन्द्रकी भाँति रथारूढ़ श्रीरामने उस राजमार्गको देखा ॥ ३—६ १/२ ॥

श्रेष्ठवाद चन्दनगळ मत्तु अगरुगळ राशिगळिन्दलू, श्रेष्ठवाद नाना विधवाद गन्धगळ राशिगळिन्दलू, दुकूलगळ हागू रेष्मॆवस्त्रगळ राशिगळिन्दलू, अल्लल्लि तूगुहाकिद्द मुत्तुगळ मत्तु स्फटिक मणिगळ गॊञ्चलगळिन्दलू शोभायमानवागि काणुत्तिद्द विध-विधवाद पुष्पगळिन्दलू नाना बगॆय भक्ष्यगळ राशिगळिन्दलू समावृतवागिद्द, यावुदे अडॆ-तडॆगळिल्लद श्रेष्ठवाद राज बीदियन्नु-देवलोकद राजमार्गवन्नु देवेन्द्रनु नोडुवन्तॆये श्रीरामनु नोडिदनु.॥3-6½॥

पदच्छेदः

3;4;5. tam = that; uttamam = excellent; raajapatham = royal route; samvritam = filled with; chandanaanaam = sandal; mukhyaanaam = superior; aguruuNaam = aloe-wood; uttamaanaam = excellent; gandhaanaam = perfumes; kshhoumakaushaam barashya cha = silk and linen cloth; sanchayaiH = heeps of them; aviddhaabhiH = unpiereced; muktaabhiH = unpiereced; muktaabhiH = pearls; uttamaiH = excellent; sphatikairapi = things made of crystal; shobhamaanam = splendid with; vividhaiH = various kinds of; pusshpaiH = flowers; uchaavachaiH = various kinds of; bhakshhaiH = eatables.

अनुवादः

Rama entered that excellent royal route, which was filled with sandal, superior aloe-wood, excellent perfumes, silk and linen cloth, heaps of them, unpierced pearls, excellent things made of crystal, splendid with various kinds of flowers and eatables and which was not congested.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

6. dadarsha = (Rama) saw; tam raajapatham = that royal passage; devapatham yathaa = like divine passage; divi = in heaven; abhyarahita chatvaram = whose road junctions were worshipped; sadaa = perpetually; dadhyakshhata havirlaajaiH = with yoghurt; unbroken rice; clarified butter; fried grain; dhuupaiH = incense; aguruchandanaiH = aloe and sandal wood; naanaa maalyopagandhaishcha = and all types of garlands and perfumes.

अनुवादः

Rama saw that royal route like divine passage in heaven. All the road junctions there were regularly worshipped with yoghurt, unbroken rice, clarified butter, fried grain, incense, aloe and sandal and all types of garlands and perfumes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आशीर्वादान् बहून् शृण्वन् सुहृद्भिः समुदीरितान् ॥ ७ ॥
यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नरान् ययौ ।

आशीर्वादान् बहून् शृण्वन् बहुद्भिः समुदीरितान् ॥
यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेवनरान् ययौ ।

आशीर्वादान् बहून् शृण्वन् सुहृद्भिः समुदीरितान् ॥ २-१७-७ यथार्हं चापि सम्पूज्य सर्वानेव नारान् ययौं ।

वे अपने सुहृदोंके मुखसे कहे गये बहुत-से आशीर्वादोंको सुनते और यथायोग्य उन सब लोगोंका सम्मान करते हुए चले जा रहे थे ॥ ७ १/२ ॥

श्रीरामनु तन्न सहृदयरु हेळुत्तिद्द अनेक आशीर्वादात्मक मातुगळन्नु केळुत्ता, यथा योग्यवागि अवरॆल्लरन्नु सम्मानिसुत्ता मुन्दुवरियुत्तिद्दनु.॥7½॥

पदच्छेदः

7. shR^iNvan = hearing; bahuun = various; aashiirvaadaan = blessings; samudiiritaan = spoken; suhR^idbhiH = by friends; yayau = (he) went; sampuujyacha = acknowledging; sarvaanena = all; naraan = people; yathaarham = according to merit.

अनुवादः

Hearing the various blessing words spoken by his friends, he went acknowledging all those people suitably.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ॥ ८ ॥
अद्योपादाय तं मार्गमभिषिक्तोऽनुपालय ।

पितामहैराचरितं तथैव प्रपितामहैः ॥ २-१७-८ अध्योपादाय तं मार्गमभिषित्तोऽनुपालय ।

(उनके हितैषी सुहृद् कहते थे—) ‘रघुनन्दन! तुम्हारे पितामह और प्रपितामह (दादे और परदादे) जिसपर चलते आये हैं, आज उसी मार्गको ग्रहण करके युवराज-पदपर अभिषिक्त हो आप हम सब लोगोंका निरन्तर पालन करें’ ॥ ८ १/२ ॥

रामन हितैषिगळु ई प्रकार हेळुत्ता इद्दरु - रघुनन्दन! निन्न पितामह-प्रपितामह आचरिसुत्ता बन्द धर्ममार्गवन्ने अङ्गीकरिसि युवराजनागि पट्टाभिषिक्तनागि नम्मॆल्लरन्नु निरन्तर पालिसु.॥8½॥

पदच्छेदः

8. abhishhiktaH = get coronated; adya = today; upaadaaya = take; tam maargam = that path; aacharitam = followed pitaamahaiH = by grandfathers; tathaiva = and likewise; prapitaamahaiH = by greatgrandfathers; ampaalaya = and preserve(kingdom).

अनुवादः

“Get coronated today, take the path followed by your grandfathers and great grandfathers and rule the kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा स्म पोषिताः पित्रा यथा सर्वैः पितामहैः ।
ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ॥ ९ ॥

यथा स्म पोषिताः पित्रा यथा पूर्वैः पितामहैः ॥२-१७-९ ततः सुखतरं सर्वे रामे वत्स्याम राजनि ।

(फिर वे आपसमें कहने लगे—)‘भाइयो! श्रीरामके पिता तथा समस्त पितामहोंद्वारा जिस प्रकार हमलोगोंका पालन-पोषण हुआ है, श्रीरामके राजा होनेपर हम उससे भी अधिक सुखी रहेंगे ॥ ९ ॥

अवरु परस्पर मातनाडिकॊळ्ळुवरु-सहोदररॆ! श्रीरामन तन्दॆ दशरथनिन्दलू, पितामहरिन्दलू नम्मॆल्लर पालनॆ-पोषणॆ आगिदॆ; आदरॆ श्रीरामनु राजनादरॆ नावु अदक्किन्तलु हॆच्चु सुखवागि इरुवॆवु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raame = Rama; raajanisati = being king; vatsyaamaH = (we shall) dwell; sukhataram = happily further; tataH = than that; pitraa = by father; yathaa = in which way; poshhitaasma = we were ruled; yathaa = by which way; sarvaiH = by all; pitaamahaiH = grandfathers.

अनुवादः

“If Rama becomes king, we shall be more happy than when his father ruled and also when his grandfathers ruled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ।
यदि पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ॥ १० ॥

अलमद्य हि भुक्तेन परमार्थैरलं च नः ॥ २-१७-१० यथा पश्याम निर्यान्तं रामं राज्ये प्रतिष्ठितम् ।

‘यदि हम राज्यपर प्रतिष्ठित हुए श्रीरामको पिताके घरसे निकलते हुए देख लें—यदि राजा रामका दर्शन कर लें तो अब हमें इहलोकके भोग और परमार्थस्वरूप मोक्ष लेकर क्या करना है ॥ १० ॥

राजनागि प्रतिष्ठितनाद श्रीरामनु अरमनॆयिन्द हॊरगॆ बन्दाग नावु नोडिदरॆ, राजा रामन दर्शन पडॆदरॆ, इन्नु नमगॆ इहलोकद भोगदिन्दागली, परमार्थस्वरूप मोक्षदिन्दागली एनागबेकिदॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. pashyaamayadi = if we can see; raamam = Rama; niryaantam = going forth in city; pratisThitam = being established; raajye = in kingdom; * adya* = today; alam = it is enough; bhuktena = of eating; alam = it is enough; paramaarthaiH = of other concerns.

अनुवादः

“If we can see Rama going forth in the city after getting coronated today, it is enough of eating or other activities.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हि नः प्रियतरं नान्यत् किञ्चिद् भविष्यति ।
यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ॥ ११ ॥

ततो हि न प्रियतरं नान्यत्किंचिद्भविश्यति ॥ २-१७-११ यथाभिषेको रामस्य राज्येनामिततेजसः ।

‘अमित तेजस्वी श्रीरामका यदि राज्यपर अभिषेक हो जाय तो वह हमारे लिये जैसा प्रियतर कार्य होगा, उससे बढ़कर दूसरा कोई परम प्रिय कार्य नहीं होगा’ ॥

अमित तेजस्वि श्रीरामन पट्टाभिषेकवादरॆ अवनु नमगागि माडुव प्रियकार्यक्किन्त मिगिलागि प्रियकार्यवन्नु बेरॆ यारू माडलाररु.॥11॥

पदच्छेदः

11. kimchit = “which anyat = other thing; nabhavishhyati = is not about to be; priyataram = dearer; natt = to us; yathaa = as; abhishhekaH = coronation; raajyena = in kingdom; raamasya = of Rama; annitachetasaH = of unbounded spleadour.

अनुवादः

“There is no other dearer thing to us than coronation of Rama of unbounded splendour”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एताश्चान्याश्च सुहृदामुदासीनः शुभाः कथाः ।
आत्मसम्पूजनीः शृण्वन् ययौ रामो महापथम् ॥ १२ ॥

एताश्चान्याश्च शुहृदामुदासीनः सुभाः कथाः ॥ २-१७-१२ आत्मसम्पूजनीः शृण्वन् ययौ रामो महापथम् ।

सुहृदोंके मुँहसे निकली हुई ये तथा और भी कई तरहकी अपनी प्रशंसासे सम्बन्ध रखनेवाली सुन्दर बातें सुनते हुए श्रीरामचन्द्रजी राजपथपर बढ़े चले जा रहे थे ॥

सुहृदयरु आडुत्तिद्द इन्तह मातुगळन्नु हागू इदे रीतिय प्रशंसॆय सुन्दर मातुगळन्नु केळुत्ता श्रीरामचन्द्रनु रथारूढनागि राजबीदियल्लि होगुत्ता इद्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raamaH = Rama; shriNvan = hearing; etaaH = these; anyaashcha = other; shubhaaH = good; kathaaH = tales ; suhR^idaam = from friends; aatma sampuujaniiH = adoring oneself; udaasiinaH = was passive; yayau = went; mahaapatham = in royal route.

अनुवादः

Rama, though hearing of these good, words spoken by his friends about himself was passive and went in royal route.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न हि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ।
नरः शक्नोत्यपाक्रष्टुमतिक्रान्तेऽपि राघवे ॥ १३ ॥

नहि तस्मान्मनः कश्चिच्चक्षुषी वा नरोत्तमात् ॥ २-१७-१३ नरः रोशवनोत्यपाक्रष्टुमातिक्रान्तोऽपि राघवे ।

(जो श्रीरामकी ओर एक बार देख लेता, वह उन्हें देखता ही रह जाता था ।) श्रीरघुनाथजीके दूर चले जानेपर भी कोई उन पुरुषोत्तमकी ओरसे अपना मन या दृष्टि नहीं हटा पाता था ॥ १३ ॥

श्रीरामनन्नु ऒम्मॆ नोडिदवनु मत्तॆ-मत्तॆ नोडुत्ता इरुत्तिद्दनु. श्रीरघुनाथनु दूरक्कॆ होदरू आ पुरुषोत्तमन कडॆयिन्द तम्म कण्मनगळन्नु यारू हॊरळिसुत्तिरलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. raaghave atikraante api = though Rama has gone distantly; kashchit naraH = which man; na shaknotihi = was not able; apaakrashhTum = to turn back; chakshhushhii = eyes; manaH = mind; tasmaat = that; narottamaat = best of men.

अनुवादः

Though Rama became distant, no one could turn back one’s eyes and mind from him, the best of men.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ।
निन्दितः सर्वलोकेषु स्वात्माप्येनं विगर्हते ॥ १४ ॥

यश्च रामं न पश्येत्तु यं च रामो न पश्यति ॥ २-१७-१४ निन्दतः सर्वलोकेषु स्वात्माप्येनं विगर्हते ।

उस समय जो श्रीरामको नहीं देखता और जिसे श्रीराम नहीं देख लेते थे, वह समस्त लोकोंमें निन्दित समझा जाता था तथा स्वयं उसकी अन्तरात्मा भी उसे धिक्कारती थी ॥ १५ ॥

धर्मात्मनाद श्रीरामनु नाल्कु वर्णद ऎल्ल जनर मेलॆ अवर वयस्सिगॆ अनुसार दयॆ तोरुत्तिद्दनु. अदक्कागि अवरॆल्लरू श्रीरामन भक्तरागिद्दरु.॥15॥

पदच्छेदः

14. yashcha = who; napashyethu = did not see; raamam = Rama; yamcha = and to whom; raamaH = Rama; napashyati = did not see; ninditaH = was blamed; sarvalokeshhu = among all people; svaatmaapi = one’s mind also; vigarhate = yould blame; enam = oneself.

अनुवादः

All the people blamed the one who did not see Rama and the one who was not seen by Rama. Such a person would blame himself of it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आग श्रीरामनन्नु नोडदवरु मत्तु श्रीरामनु यारन्नु नोडलिल्लवो अवनु जनरल्लि निन्दितनॆन्दु तिळियुत्तिद्दनु हागू स्वतः अन्तरात्मवु धिक्करिसुतित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

15. saH = that Rama; dharmaatmaa = the virtuous; kurute dayaa = took pity on; sarveshhu = all men; chaturNaami = of four; varNaanaam = classes; vayasthaanam = towards the aged; tena = hence; te = they; anuvartaaH = were devoted; tam = to him.

अनुवादः

Rama, the virtuous, had compassion towards all the four classes of men and towards the aged people. Hence, they were all devoted to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वेषु स हि धर्मात्मा वर्णानां कुरुते दयाम् ।
चतुर्णां हि वयःस्थानां तेन ते तमनुव्रताः ॥ १६ ॥

चतुष्पथान् देवपथांश्चैत्यांश्चायतनानि च ।
प्रदक्षिणं परिहरज्जगाम नृपतेः सुतः ॥

चत्पुष्पथान् देवपथांश्चैत्यांश्चायतनानि च ॥ २-१७-१६ प्रदक्षिणं परिहरन् जगाम नृपतेस्सुतः ।

धर्मात्मा श्रीराम चारों वर्णोंके सभी मनुष्योंपर उनकी अवस्थाके अनुरूप दया करते थे, इसलिये वे सभी उनके भक्त थे ॥ १६ ॥

राजकुमार श्रीरामनु नाल्कु मार्गगळु सेरुव चौकगळन्नु, चैत्यवृक्षगळन्नु, मन्दिरगळन्नु बलपार्श्वक्कॆ बिट्टुकॊण्डु मुन्दॆ होगुत्ता अरमनॆय बळिगॆ बन्दनु.॥16॥

चतुष्पथान् देवपथांश्चैत्यांश्चायतनानि च ।
प्रदक्षिणं परिहरज्जगाम नृपतेः सुतः ॥ १६ ॥

राजकुमार श्रीराम चौराहों, देवमार्गों, चैत्यवृक्षों तथा देवमन्दिरोंको अपने दाहिने छोड़ते हुए आगे बढ़ रहे थे ॥

पदच्छेदः

16. nnapate sutaH = Rama; the prince jagaama = went; pariharam = by crossing; chatushhpathaan = road junctions; devapathaan = god’s paths; chaityaan = sacred trees; aayatanaanicha = and temples; pradakshhiNam = keeping his; right side towards them.

अनुवादः

Rama went by crossing road junction, god’s paths, sacred trees and temples keeping his right side towards them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजकुलमासाद्य मेघसङ्घोपमैः शुभैः ।
प्रासादशृङ्गैर्विविधैः कैलासशिखरोपमैः ॥ १७ ॥
आवारयद्भिर्गगनं विमानैरिव पाण्डुरैः ।
वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः ॥ १८ ॥
तत् पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ।
राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ॥ १९ ॥

स राजकुलमासाद्य मेघसंघोपमैः शुभैः ॥ २-१७-१७ प्रासादशृङ्गैर्विविधैः कैलासशिखरोपमैः । आवारयद्भिर्गनं विमानैरिव पाण्डुरैः ॥ २-१७-१८ वर्धमानगृहैश्चापि रत्नजालपरिष्कृतैः । तत्पृथिव्यां गृहवरं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ २-१७-१९ राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविवेश श्रिया ज्वलन् ।

राजा दशरथका भवन मेघसमूहोंके समान शोभा पानेवाले, सुन्दर अनेक रूप-रंगवाले कैलासशिखरके समान उज्ज्वल प्रासादशिखरों (अट्टालिकाओं) से सुशोभित था । उसमें रत्नोंकी जालीसे विभूषित तथा विमानाकार क्रीड़ागृह भी बने हुए थे, जो अपनी श्वेत आभासे प्रकाशित होते थे । वे अपनी ऊँचाईसे आकाशको भी लाँघते हुए-से प्रतीत होते थे; ऐसे गृहोंसे युक्त वह श्रेष्ठ भवन इस भूतलपर इन्द्रसदनके समान शोभा पाता था । उस राजभवनके पास पहुँचकर अपनी शोभासे प्रकाशित होनेवाले राजकुमार श्रीरामने पिताके महलमें प्रवेश किया ॥ १७—१९ ॥

दशरथ राजन अरमनॆयु मेघसमूहदन्तॆ शोभिसुव सुन्दरवाद अनेक रूप-रङ्गगळुळ्ळ कैलास शिखरदन्तॆ ऎत्तरवाद प्रासादगळिन्द सुशोभितवागित्तु. अवुगळल्लि रत्नजालरिगळिन्द विभूषित हागु विमान आकारद श्वेत वर्णदिन्द प्रकाशिसुव क्रीडागृहगळिद्दवु. अवु आकाशवन्ने मुट्टुववो ऎम्बन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दवु. इन्तह सौधगळिन्द कूडिद्दु आ श्रेष्ठ अरमनॆयु भूवियल्लिन इन्द्र सदनदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु. आ अरमनॆय बळिगॆ होगि, तन्न शोभॆयिन्दले प्रकाशितनागिद्द राजकुमार श्रीरामनु तन्दॆय भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥17-19॥

पदच्छेदः

17;18;19. raajaputraH = that Rama; aasaadya = approached; * raajakulam* = royal abode; pravivesha = entered; tat = that; pituH veshma = father’s palace; gR^ihavaram = which was the best palace; jvalan = blazing; * shriyaa* = with radiance; mahendra sadanopamam = like palace of Indra; the king of celestials pR^ithivyaam = on earth; vividhaiH = various types of ; praasaada shR^iN^gaiH = turrets; shubhaiH = which were auspicious; kailaasa shikharo pamaiH = looking like mount Kailasa; maghasamghopamaiH = as group of clouds; paaNduraiH vimaanairiva = as white heavenly cars; aavaarayadbhiH = covering; gaganam = the sky; vardhamaanagR^ihaishchaapi = also with royal houses named vardhamana; ratnajaala parishhkR^itaiH = adorned with a net of jewels.

अनुवादः

Rama approached the royal abode and entered his father’s palace which was the best palace with blazing radiance like the palace of king of celestials on earth. All around the house, there were various types turrets looking like Mount Kailasa, as group of clouds, as white heavenly cars touching the sky. There were royal houses named vardhamana which were adorned with a net of precious stones.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कक्ष्या धन्विभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ।
पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ॥ २० ॥

स कक्ष्या ध्वनिभिर्गुप्तास्तिस्रोऽतिक्रम्य वाजिभिः ।
पदातिरपरे कक्ष्ये द्वे जगाम नरोत्तमः ॥

उन्होंने धनुर्धर वीरोंद्वारा सुरक्षित महलकी तीन ड्यौढ़ियोंको तो घोड़े जुते हुए रथसे ही पार किया, फिर दो ड्यौढ़ियोंमें वे पुरुषोत्तम राम पैदल ही गये ॥ २० ॥

धनुर्धर वीररिन्द सुरक्षितवाद भवनद मूरु हजारगळन्नु रथदल्लि कुळिते दाटि, मुन्दिन ऎरडु हजारगळन्नु श्रीरामनु काल्नडिगॆयल्ले प्रवेशिसिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. saH = that Rama; narottamaH = the best of men; atikramya = crossed vaajibhiH = with horses; tinraH kakshhyaaH = three enclosures; guptaaH = guarded; dhanvibhiH = by men armed with bows; jagaama = got; apare = other; dve kakshhye = two enclosures; guptaaH = guarded; dhanvibhiH = by men armed with bows; jagaama = got; apare = other; dve kakshhye = two enclosures; padaatiH = by foot.

अनुवादः

Rama the best of men crossed with chariot three enclosures protected by men armed with bows and moved over the other two enclosures by foot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।
सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरमत्यगात् ॥ २१ ॥

स सर्वाः समति क्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ।
सन्निवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तः पुरनत्यगात् ॥

स सर्वाः समतिक्रम्य कक्ष्या दशरथात्मजः ॥ २-१७-२१ संनिवर्त्य जनं सर्वं शुद्धान्तःपुरुमत्यगात् ।

इस प्रकार सारी ड्यौढ़ियोंको पार करके दशरथनन्दन श्रीराम साथ आये हुए सब लोगोंको लौटाकर स्वयं अन्तःपुरमें गये ॥ २१ ॥

ई प्रकार ऎल्ल हजारगळन्नु दाटि दशरथ नन्दन श्रीरामनु जॊतॆगॆ बन्द ऎल्ल जनरन्नु हिन्दक्कॆ कळिसि, स्वतः अन्तःपुरवन्नु हॊक्कनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. saH dasharathaatmajaH = that Rama; samatikramya = crossed; sarvaaH = all; kakshhyaaH = gates; samnivartya = sent back; sarvam janam = all people; abhyagaat = veached; shuddhaantaH puram = the palace.

अनुवादः

That Rama passed over all the gates, sent all the people back and entered the palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् प्रविष्टे पितुरन्तिकं तदा
जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे ।
प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमं
यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः ॥ २२ ॥

तस्मिन् प्रविष्टे पितुर्न्तिकं तदा । जनः स सर्वो मुदितो नृपात्मजे । प्रतीक्षते तस्य पुनः स्म निर्गमम् । यथोदयं चन्द्रमसः सरित्पतिः ॥ २-१७-२२

जब राजकुमार श्रीराम पिताके पास जानेके लिये अन्तःपुरमें प्रविष्ट हुए, तब आनन्दमग्न हुए सब लोग बाहर खड़े होकर उनके पुनः निकलनेकी प्रतीक्षा करने लगे, ठीक उसी तरह जैसे सरिताओंका स्वामी समुद्र चन्द्रोदयकी प्रतीक्षा करता रहता है ॥ २२ ॥

राजकुमार श्रीरामनु पितन बळिगॆ होगलु अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदाग, आनन्दमग्नराद ऎल्ल जनरु बागिलल्लॆ निन्तु अवनु पुनः हॊरगॆ बरुवुदन्नु नदीपति समुद्रवु चन्द्रोदयवन्नु प्रतीक्षिसुत्तिरुवन्तॆ, प्रतीक्षॆ माडुत्तिद्दरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tadaa = then; tasmin = that; nR^ipaatmaje = prince; pravishhTe = went; antikam = nearer; pituH = to father; saH sarvaH = all those; janaH = people; muditaH = wer delighted; pratiikshhatesma = waited; punaH nirgamam = for exit again;chandramasaH udryam yathaa = as of rising of moon saritpatiH = the ocean.

अनुवादः

When Rama went nearer to his father, all the people there were delighted waiting for his return as the ocean waits for raising of the moon.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशः सर्गः ॥ १७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सत्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १७ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हदिनेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥17॥