०१६ रामप्रस्थानम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter, Sumantra arrives at Rama’s palace to fetch him to royal court. Rama starts to the royal court to meet his father. On the way Rama observes the jubiliant city.

स्रोतः: valmikiramayan.net

16. सुमन्त्रका श्रीरामके महलमें पहुँचकर महाराजका संदेश सुनाना और श्रीरामका सीतासे अनुमति ले लक्ष्मणके साथ रथपर बैठकर गाजेबाजेके साथ मार्गमें स्त्री-पुरुषोंकी बातें सुनते हुए जाना

स तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ १ ॥

पुरातन वृत्तान्तोंके ज्ञाता सूत सुमन्त्र मनुष्योंकी भीड़से भरे हुए उस अन्तःपुरके द्वारको लाँघकर महलकी एकान्तकक्षामें जा पहुँचे, जहाँ भीड़ बिलकुल नहीं थी ॥ १ ॥

हिन्दिन वृत्तान्तवन्नु बल्ल सुमन्त्रनु जनरिन्द निबिडवागिद्द अरमनॆय हॊराङ्गणवन्नु दाटि जनबाहुळ्यविल्लद अरमनॆय ऒळाङ्गणवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥1॥

प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रैः स्वानुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ २ ॥

वहाँ श्रीरामके चरणोंमें अनुराग रखनेवाले एकाग्रचित्त एवं सावधान युवक प्रास और धनुष आदि लिये डटे हुए थे । उनके कानोंमें शुद्ध सुवर्णके बने हुए कुण्डल झलमला रहे थे ॥ २ ॥

श्रीरामन अरमनॆय ऒळाङ्गणदल्लि प्रास, धनुस्सुगळन्नु, परिशुद्धवाद कर्णकुण्डलगळन्नु धरिसिद्द, रक्षणॆयल्ले एकाग्र चित्तरागिद्द, जागरूकरागिद्द, श्रीरामनल्ले हॆच्चु अनुरक्तरागिद्द युवकरु निन्तिद्दरु.॥2॥

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥ ३ ॥

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।
ददर्श विष्टितान् द्वारिस्त्र्यध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥

तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वमंकृतान् । ददर्शविष्ठितान् द्वारि स्त्रध्यक्षान् सुसमाहितान् ॥ २-१६-३

उस ड्यौढ़ीमें सुमन्त्रको गेरुआ वस्त्र पहने और हाथमें छड़ी लिये वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत बहुत-से वृद्ध पुरुष बड़ी सावधानीके साथ द्वारपर बैठे दिखायी दिये, जो अन्तःपुरकी स्त्रियोंके अध्यक्ष (संरक्षक) थे ॥ ३ ॥

काषाय वस्त्रगळन्नु धरिसि बॆत्तगळन्नु हिडिदु वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतराद अनेक वृद्धराद अन्तःपुरद अधिकारिगळु द्वारदल्लि कुळितिरुवुदन्नु सुमन्त्रनु नोडिदनु.॥3॥

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यासनेभ्यः ससम्भ्रमाः ॥ ४ ॥

ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः । सहसोत्पतिताः सर्वे ह्यसनेभ्यः ससम्भ्रमाः ॥ २-१६-४

सुमन्त्रको आते देख श्रीरामका प्रिय करनेकी इच्छावाले वे सभी पुरुष सहसा वेगपूर्वक आसनोंसे उठकर खड़े हो गये ॥ ४ ॥

सुमन्त्रनु बन्दिरुवुदन्नु नोडि सम्भ्रमयुक्तराद श्रीरामन प्रियवन्नु माडुव आ ऎल्ल पुरुषरु सट्टनॆ आसनगळिन्द ऎद्दु निन्तरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. te sarve = all of them; raamapriyachikiirshhavaH = the well-wishers of Rama; samiikshhya = saw; samaayaantam = him coming; utpatitaaH = raised;aasanabhyaH = from their seats; sahasaa = all at once; sasambhramaaH = hurriedly.

अनुवादः

All of them, the well-wishers of Rama, saw that Sumantra arriving and raised from their seats hurriedly at once.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ ५ ॥

तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्ररक्षिणः । क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्त्रे द्वारि तिष्ठति ॥ २-१६-५

राजसेवामें अत्यन्त कुशल तथा विनीत हृदयवाले सूतपुत्र सुमन्त्रने उनसे कहा—‘आपलोग श्रीरामचन्द्रजीसे शीघ्र जाकर कहें, कि सुमन्त्र दरवाजेपर खड़े हैं’ ॥ ५ ॥

राजसेवॆयल्लि अत्यन्त कुशल, विनीत हृदयवुळ्ळ सूतपुत्र सुमन्त्रनु द्वारपालकरल्लि ‘सुमन्त्रनु द्वारदल्लि निन्तिरुवनु ऎन्दु श्रीरामचन्द्रनिगॆ बेगने तिळिसिरि’ ऎन्दु हेळिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. vimiitaatmaa = humble minded; suutaputraH = Sumantra; uvaacha = spoke; taan = to them; aakhyaata = “Make known; raamaaya = to Rama; kshhipram = immediately; sumantraH = Sumantra; tishhTati = is standing; pradikshhaNaH = with revernece; dvaari = at the entrance.

अनुवादः

That humble-minded Sumantra spoke to them thus, “Tell Rama immediately that Sumantra is waiting with reverence at the entrance”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाचचक्षिरे ॥ ६ ॥

स्वामीका प्रिय करनेकी इच्छावाले वे सब सेवक श्रीरामचन्द्रजीके पास जा पहुँचे । उस समय श्रीराम अपनी धर्मपत्नी सीताके साथ विराजमान थे । उन सेवकोंने शीघ्र ही उन्हें सुमन्त्रका संदेश सुना दिया ॥ ६ ॥

ऒडॆयन प्रिय माडुव आ ऎल्ल सेवकरु श्रीरामचन्द्रन बळिगॆ होदरु. आग श्रीरामनु धर्मपत्नियाद सीतॆयॊन्दिगॆ विराजिसुत्तिद्दनु. आ सेवकरु शीघ्रवागि समन्त्रन सन्देशवन्नु रामनिगॆ तिळिसिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. te = they; priyachikiirshhavaH = the well wishers; bhartuH = of master upasangamya = approached; raamam = Rama; kshhiprameva = quickly; achachakshhire = informed; ramaaya = to Rama; sahabhaaryaaya = who was with his wife.

अनुवादः

They, the well-wishers of their master, approached Rama who was with his wife and immediately informed him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवः प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥

प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः । तत्रैवानाययामास राघवः पियकाम्यया ॥ २-१६-७

द्वाररक्षकों द्वारा दी हुई सूचना पाकर श्रीरामने पिताकी प्रसन्नताके लिये उनके अन्तरङ्ग सेवक सुमन्त्रको वहीं अन्तःपुरमें बुलवा लिया ॥ ७ ॥

द्वारपालकरु कॊट्ट सूचनॆयन्तॆ श्रीरामनु तन्दॆय प्रसन्नतॆगागि अवर अन्तरङ्ग सेवक सुमन्त्रनन्नु अल्ले अन्तःपुरक्कॆ करॆसिकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. aN^yaaya = knowing; suutam = Sumantra; abhyantaram = who was intimate; pituH = to father; prativeditam = being informed by them ; raagahava = Rama; priyakaamyayaa = who desired to show kindness; anaayayamaasa = called him in ; tatraiva = there only.

अनुवादः

Knowing that Sumantra, who was intimate to his father, came, Rama who desired to show kindness, called him in there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।
ददर्श सूतः पर्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ ८ ॥

वहाँ पहुँचकर सुमन्त्रने देखा श्रीरामचन्द्रजी वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत हो कुबेरके समान जान पड़ते हैं और बिछौनोंसे युक्त सोनेके पलंगपर विराजमान हैं ॥ ८ ॥

अल्लिगॆ होगि सुमन्त्रनु नोडिदनु - श्रीरामचन्द्रनु वस्त्राभूषगळिन्द अलङ्कृतवागि कुबेरनन्तॆ कण्डुबरुत्तिद्दु, स्वर्णमञ्चदल्लि हंसतूलिकातल्पदल्लि विराजमाननागिद्दनु.॥8॥

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्घ्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ ९ ॥
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ १० ॥

वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतया भूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥

शत्रुओंको संताप देनेवाले रघुनाथजीके श्रीअङ्गोंमें वाराहके रुधिरकी भाँति लाल, पवित्र और सुगन्धित उत्तम चन्दनका लेप लगा हुआ है और देवी सीता उनके पास बैठकर अपने हाथसे चवँर डुला रही हैं । सीताके अत्यन्त समीप बैठे हुए श्रीराम चित्रासे संयुक्त चन्द्रमाकी भाँति शोभा पाते हैं ॥ ९-१० ॥

हन्दिय रक्तद कान्तियन्तॆ अङ्गकान्तियुळ्ळ, अतिपवित्रवाद, सुगन्धयुक्त अत्यमूल्य रक्तचन्दनवन्नु लेपिसिकॊण्डिद्द, शत्रुगळिगॆ सन्ताप कॊडुव श्रीरामनन्नु सुमन्त्रनु नोडिदनु. चित्ता नक्षत्रदिन्द कूडिद चन्द्रनन्तॆ चामरगळन्नु हिडिदु पक्कदल्लि निन्तिद्द सीतॆयॊडनॆ कुळितिद्दन.॥9-10॥

पदच्छेदः

8;9;10. tam = that; suutaH = Sumantra; dadarsha = saw; tam = that Rama; upavishhTam = sitting; vaishravaNa sankaasham = like Kubera; sauvarNe paryanke = on a golden couch; suuttarachchade = with the best of cloth = covering; svalankR^itam = well adorned himself; anuliptam = smeared ; paraardhyena chandanena = by excellent sandal; shuchinaa = purely; sugandhinaa = smelling like; varaaharudhiraabheNa = blood of a boar; upetam = endowed; siitayaachaapi = with Sita; sthitayaa = standing; paarshvataH = by the side; vaalavajanahastayaa = with chowrie in her hand; parantapam = Rama. the formentor of enemies; shashinamyathaa = was like moon; chitrayaa = with chitra star.

अनुवादः

That Sumantra saw Rama sitting like Kubera on a golden couch with the best cloth-covering. He adorned himself well and had the body anointed with sandal perfume, purely smelling like blood of a boar. With Sita, standing on his side with chowrie in her hand, Rama was shining like moon with chitra star.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ ११ ॥

तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनियज्ञो विनीतवत् ॥

तं तपन्तमिवादित्यम्पपन्नं स्वतेजसा । ववन्दे वरदम् बन्दी नियमज्ञो विनीतवत् ॥ २-१६-११

विनयके ज्ञाता वन्दी सुमन्त्रने तपते हुए सूर्यकी भाँति अपने नित्य प्रकाशसे सम्पन्न रहकर अधिक प्रकाशित होनेवाले वरदायक श्रीरामको विनीतभावसे प्रणाम किया ॥

स्वयम्प्रकाशनाद सूर्यनन्तॆ तन्न दिव्य तेजस्सिनिन्द बॆळगुत्तिद्द वरदायक श्रीरामनन्नु विनयगुणज्ञनाद सुमन्त्रनु विनीतवागि साष्टाङ्ग नमस्कार माडिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. vandi = Sumantra; vinayajJNH = who knew pokite conduct; vavande = respectfully saluted; tam = that Rama; vimiitavat = who was refined; upapannam = endowed with; svateja sa = hi own brilliance;tapantam = shining; aadityam iva = like sun; varadam = granting wishes.

अनुवादः

Sumantra, who knew polite conduct, offered salutation to Rama, who was refined with his own brilliance, shining like the sun and the fulfiller of desires.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राञ्जलिः सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ १२ ॥

प्राञ्जलिः ससुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने । राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ २-१६-१२

विहारकालिक शयनके लिये जो आसन था, उस पलंगपर बैठे हुए प्रसन्न मुखवाले राजकुमार श्रीरामका दर्शन करके राजा दशरथद्वारा सम्मानित सुमन्त्रने हाथ जोड़कर इस प्रकार कहा— ॥ १२ ॥

बळिक श्रीरामनिन्द यथोचित सत्कृतनाद सुमन्त्रनु कैमुगिदुकॊण्डु विहारार्थवागियू शयनार्थवागियू सिद्धपडिसिद्द चिन्नद मञ्चदल्लि मन्दस्मितनागि सीतॆयॊडनॆ कुळितिद्द श्रीरामनल्लि हेळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. sumantraH = Sumantra; raajasatkR^itaH = who was treated with respect by Rama; vuaacha = spoke; idam = these words; praN^jaliH = with folded hands; raajaputram = to that prince; sumukham = with beautiful face; vihaarashayanaasane = and who was seated on a swinging sofa.

अनुवादः

Sumantra, who was treated with respect by Rama spoke thus with folded hands to that prince with beautiful face and who was seated on a swinging sofa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या सुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ १३ ॥

कौसल्या सुप्रभा राम पिता त्वं द्रष्टुमिच्छति । महिष्यापि हि कैकेय्या गम्यताम् तत्र माचिरम् ॥ २-१६-१३

‘श्रीराम! आपको पाकर महारानी कौसल्या सर्वश्रेष्ठ संतानवाली हो गयी हैं । इस समय रानी कैकेयीके साथ बैठे हुए आपके पिताजी आपको देखना चाहते हैं, अतः वहाँ चलिये, विलम्ब न कीजिये’ ॥ १३ ॥

श्रीरामा! महाराणी कौसल्या देवियु निनगॆ जन्मवित्तु सुपुत्रवन्तळादळु. ईग राणि कैकॆयिय जॊतॆगॆ कुळितिद्द निम्म तन्दॆ दशरथराजरु निन्नन्नु नोडलु बयसुत्तिरुवरु. तडमाडदॆ अल्लिगॆ बरबेकु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamaH = Rama; kausalyaa suprajaa = the good offspring of Kausalya! pitaa = your father; mahishhyaa kaikeyyaasaha = along with Queen Kaikeyi; ichchhati = wish; drasTum = to see; tvaam = you; gamyataam = let you go; tatra = there; maachiram = wtihout delay.

अनुवादः

“Oh Rama, the good offspring of Kausalya! Your father and the Queen Kaikeyi want to see you. Go there soon.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततः सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ १४ ॥

एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः । ततः सम्मानयाम् सीतामिदमुवाच ह ॥ २-१६-१४

सुमन्त्रके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी नरश्रेष्ठ श्रीरामने सीताजीका सम्मान करते हुए प्रसन्नतापूर्वक उनसे इस प्रकार कहा— ॥ १४ ॥

सुमन्त्रनु हीगॆ हेळिदाग महातेजस्वी नरश्रेष्ठ श्रीरामनु सीतॆयन्नु सम्मानिसुत्ता सन्तोषदिन्द आकॆयल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. narasimhaH = that best of men; mahaadyutiH = with great brilliance; samhR^isTaH = was pleased; uktaH = to be told; evam = thus; tataH = them; sammanayaamaasa = honoured him; uvaacha ha = spoke; idam = these words; siitaam = to Sita.

अनुवादः

That best of men with great brilliance was pleased to hear those words, then honoured him and spoke thus to Sita.

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रयेते ध्रुवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥ १५ ॥

देवि देवश्च देवी च समागम्य मदंतरे । मन्त्रेयेते ध्रुवं किंचित् अभिषेचन संहितम् ॥ २-१६-१५

‘देवि! जान पड़ता है, पिताजी और माता कैकेयी दोनों मिलकर मेरे विषयमें ही कुछ विचार कर रहे हैं । निश्चय ही मेरे अभिषेकके सम्बन्धमें ही कोई बात होती होगी ॥ १५ ॥

देवि! तन्दॆयवरु मत्तु तायि कैकॆयियु सेरि नन्न कुरितु एनो विचारमाडुत्तिरुवन्तॆ काणुत्तदॆ. खण्डितवागि नन्न पट्टाभिषेकद सम्बन्धवागि एनो मातु नडॆयुत्तिदॆ ऎनिसुत्तिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. devi = Oh; Sita! devashcha = the king; deviicha = and the queen; samaagamya = together; mantrayate = are thinking; kinchit = of something; madantare = about me; abhishhachana samhitam = relating to coronation; dhR^ivam = certain.

अनुवादः

“Oh Sita! The king and the queen together are thinking of something about me, relating to coronation. It is certain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ १६ ॥

लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसीतेक्षणा ॥

‘मेरे अभिषेकके विषयमें राजाके अभिप्रायको लक्ष्य करके उनका प्रिय करनेकी इच्छावाली परम उदार एवं समर्थ कजरारे नेत्रोंवाली कैकेयी मेरे अभिषेकके लिये ही राजाको प्रेरित कर रही होंगी ॥ १६ ॥

नन्न पट्टाभिषेकद विषयदल्लि राजर अभिप्रायक्कॆ अनुसार पतिय हितवन्नु माडुव परम उदार हागू समर्थळू आद कैकामातॆयु नन्न पट्टाभिषेकक्कागि राजरन्नु प्रेरेपिसुत्ता इरबहुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. asitekshhaNaa = the black-eyed Kaikeyi; sudakshhiNaa = who is dexterous; priyakaamaa = friendly disposed; lakshhayitva = perceived; abhipraayam = the opinion; sanchodayati = inciting; raajaanam = the king; madartham = for my sake.

अनुवादः

“Then black-eyed Kaikeyi who is dexterous and friendly disposed, has perceived the king’s opinion and is inciting him for my sake”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेः सुता ॥ १७ ॥

सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी । जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥ २-१६-१७

‘मेरी माता केकयराजकुमारी इस समाचारसे बहुत प्रसन्न हुई होंगी । वे महाराजका हित चाहनेवाली और उनकी अनुगामिनी हैं । साथ ही वे मेरा भी भला चाहती हैं । अतः वे महाराजको अभिषेक करनेके लिये जल्दी करनेको कह रही होंगी ॥ १७ ॥

नन्न तायि केकॆय राजकुमारियु ई समाचारदिन्द बहळ प्रसन्नळागिरबहुदु. आकॆयु महाराजर हितवन्नु बयसुववळू, अनुगामिनियू आगिरुवळु. जॊतॆगॆ नन्न हितवन्नु बयसुत्तिरुववळागिद्दाळॆ. आद्दरिन्द आकॆयु महाराजरन्नु अभिषेकक्कागि अवसरपडिसबहुदु.॥17॥

पदच्छेदः

17. kekayaadhipateH sutaa = “Kaikeyi; the daughter of king Kekaya; jananiicha = and my mother; saa = she; anuvartinii = is following; mahaarajam = the king; prahR^ishhTaa = is delighted; hitakaama = desirous of my benefit; me arthakaamaa = wishing my prosperity”.

अनुवादः

“Kaikeyi, my mother is following the king’s intentions with great pleasure, desirous of my benefit and prosperity”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमन्त्रं प्राहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम ॥ १८ ॥

दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह । सुमन्त्रं प्रहिणोद् दूतमर्थकामकरं मम ॥ २-१६-१८

‘सौभाग्यकी बात है कि महाराज अपनी प्यारी रानीके साथ बैठे हैं और उन्होंने मेरे अभीष्ट अर्थको सिद्ध करनेवाले सुमन्त्रको ही दूत बनाकर भेजा है ॥

महाराजरु तन्न प्रिय राणियॊन्दिगॆ कुळितु नन्न अभीष्टार्थद सिद्धिगागि सुमन्त्रनन्नु कळिसिरुवरु, इदु सौभाग्यद मातागिदॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahaarajaH = the king; priyayaa saha = along with wife; mahishhyaa = the queen; khalu = certainly; dishhtyaa = by luch; praahiNot = sent; sumantram = Sumantra; mama arthakaamakaram = who fulfils my desires and wishes; duutam = as messenger.

अनुवादः

“It is certainly our luck that king and queen have sent Sumantra, who fulfils my desires and wishes, as messenger”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ १९ ॥

यादृशी परिषत् तत्र तादृशो दूताअगतः । ध्रुवमधैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ २-१६-१९

‘जैसी वहाँ अन्तरङ्ग परिषद् बैठी है, वैसे ही दूत सुमन्त्रजी यहाँ पधारे हैं । अवश्य आज ही महाराज मुझे युवराजके पदपर अभिषिक्त करेंगे ॥ १९ ॥

अल्लि अन्तरङ्ग मन्त्रालोचनॆ नडॆयुत्तिद्दन्तॆ इल्लिगॆ दूतनन्नु कळिसिरुवरु. खण्डितवागि महाराजरु इन्दे नन्न पट्टाभिषेक माडुवरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. yaadR^ishii = of which sort of tatra parishhat that sort of ; duutaH = messenger; aagataH = came; dhR^ivam = certainly; adyaiva = today itself; raajaa = the king; abhishhekshhyati = will anoint; maam = me; youvaraajye = for the right of succession to kingdom.

अनुवादः

“A worthy messenger has come who is truly representing the assembly there. It is certain that today itself the king will anoint me for the right of succession to kingdom”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च ॥ २० ॥

हन्त शिघ्रमितो जत्वा द्रक्ष्यामि च महिपतिम् । सह त्वं परिवारेण सुखमास्स्व रमस्व च ॥ २-१६-२०

‘अतः मैं प्रसन्नतापूर्वक यहाँसे शीघ्र जाकर महाराजका दर्शन करूँगा । तुम परिजनोंके साथ यहाँ सुखपूर्वक बैठो और आनन्द करो’ ॥ २० ॥

आद्दरिन्द नानु सन्तोषवागि इल्लिन्द होगि महाराजरन्नु दर्शिसुवॆनु. नीनु परिवारदवरॊडनॆ इल्ले सुखवागि कुळितु आनन्दवन्नु अनुभविसु.॥20॥

पदच्छेदः

20. hanta = Alas! gatvaa = (I shall) go; shiighram = immediately; itaH = from here; drakshhyaami cha = and see; mahipatim = the king; tvam = you; aasva = stay; sukham = happily; parivaareNa saha = with the circle of friends; ramasva cha = and enjoy yourself.

अनुवादः

“I shall go immediately and see the king. You stay happily with the circle of friends and enjoy yourself.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २१ ॥

पतिसम्मानिता सीता भर्तारम्असितक्षणा । आ द्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ २-१६-२१

पतिके द्वारा इस प्रकार सम्मानित होकर कजरारे नेत्रोंवाली सीतादेवी उनका मङ्गल-चिन्तन करती हुई स्वामीके साथ-साथ द्वारतक उन्हें पहुँचानेके लिये गयीं ॥

श्रीरामनु सीतॆयन्नु हीगॆ सन्तैसिद बळिक सीतादेवियु पतिगॆ मङ्गळवागलॆन्दु प्रार्थिसुत्ता पतिय जॊतॆगे महाद्वारदवरॆगॆ होदळु.॥21॥

पदच्छेदः

21. siitaa = Sita; patisammaanitaa = treated with respect by husband; asitekshhaNaa = having black eyes; anuvavraaja = followed; bhartaaram = husband; aa dvaaram = upto door; abhidadhyushhii = thinking; mangalaani = of auspicious things.

अनुवादः

Sita, treated with respect by her husband and having black eyes, followed her husband up to the door, thinking of auspicious things in her mind.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ २२ ॥

राज्यं द्विजतिभीर्जुष्टं राजसूयभिषेचनम् । कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ २-१६-२२

उस समय वे बोलीं—‘आर्यपुत्र! ब्राह्मणोंके साथ रहकर आपका युवराजपदपर अभिषेक करके महाराज दूसरे समयमें राजसूय-यज्ञमें सम्राट्के पदपर आपका अभिषेक करनेयोग्य हैं । ठीक उसी तरह जैसे लोकस्रष्टा ब्रह्माने देवराज इन्द्रका अभिषेक किया था ॥ २२ ॥

आग आकॆयु-आर्यपुत्र! लोकस्रष्टा ब्रह्मदेवरु देवेन्द्रनिगॆ पट्टाभिषेक माडिदन्तॆ, ब्राह्मणरिन्दॊडगूडि महाराजरु निमगॆ ई राज्यद राजसूयाभिषेक माडलि (चक्रवर्तियागि निमगॆ पट्टकट्टलि).॥22॥

पदच्छेदः

22. raajaa = king Dasaratha; te = to you; raajyam = kingdom; jushhTam = being served; dvijaatibhiH = by brahmanas; vasavasyeva = like to Devendra; lokakR^it = by Brahma; arhati = to perform; raajasuuyaabhishhehanam = great sacrifice at coronation of king.

अनुवादः

“King Dasaratha will give you kingdom, being served by brahmanas, which will invest you with eligibility to perform the great sacrifice at the coronation ceremony like Brahma to Devendra.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ २३ ॥

‘आप राजसूय-यज्ञमें दीक्षित हो तदनुकूल व्रतका पालन करनेमें तत्पर, श्रेष्ठ मृगचर्मधारी, पवित्र तथा हाथमें मृगका शृङ्ग धारण करनेवाले हों और इस रूपमें आपका दर्शन करती हुई मैं आपकी सेवामें संलग्न रहूँ—यही मेरी शुभ-कामना है ॥ २३ ॥

नीवु राजसूय यागदल्लि दीक्षितनागि अदक्कनु कूलवाद व्रतवन्नु पालिसलु तत्पररागि, श्रेष्ठ मृगचर्मवन्नु धरिसि, कैयल्लि मृग शृङ्गवन्नु हिडिदिरुव निम्म मङ्गळ रूपवन्नु दर्शिसुत्ता नानु निम्म सेवॆयल्लि तॊडगुवुदे नन्न शुभकामनॆयागिदॆ.॥23॥

पदच्छेदः

23. aham = I; bhajaami = shall enjoy; pashyantii = seeing; tvaam = you; diikshhtam = initiated; vratasampannam = for perfect religious act of austerity; varaajinadharam = wearing excellent antelope-hide; shuchim = being pure; kuraN^ga shR^iN^gapaaNimcha = and bearing a deer-horn in hand.

अनुवादः

“I shall be delighted to see you, initiated for the perfect religious act of austerity, wearing excellent antelope-hide, being pure and bearing a deer-horn in hand”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ २४ ॥

पूर्वां दिशं व्रजधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥

पुर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः । वरुणः पाश्चिमामाशां धनेशस्तुत्तरं दिशम् ॥ २-१६-२४

‘आपकी पूर्व दिशामें वज्रधारी इन्द्र, दक्षिण दिशामें यमराज, पश्चिम दिशामें वरुण और उत्तर दिशामें कुबेर रक्षा करें’ ॥ २४ ॥

पूर्वदल्लि वज्रधारी इन्द्रनू, दक्षिणदल्लि यमराजनू, पश्चिमदल्लि वरुणनू, उत्तरदल्लि कुबेरनू निम्मन्नु रक्षिसलि.॥24॥

पदच्छेदः

24. te = your; puurvam disham = eastern direction; vajradharaH = Indra the god of rain; dakshhiNaam = south; yamaH = yama the god of death; pashchimaamashaam = western direction; varunaH = varuna the regent of ocean; uttaraam disham tu = northern direction; dhaneshaH = Kubera; the god of riches; paatu = protect.

अनुवादः

“May Indra the god of rain in the east, Yama the god of death in the south, Varuna the regent of the ocean in the west and Kubera the god of riches and treasure in the north, protect you”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ २५ ॥

अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमगळः । निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ २-१६-२५

तदनन्तर सीताकी अनुमति ले उत्सवकालिक मङ्गलकृत्य पूर्ण करके श्रीरामचन्द्रजी सुमन्त्रके साथ अपने महलसे बाहर निकले ॥ २५ ॥

अनन्तर श्रीरामनु मङ्गळ स्नान-कौतुकबन्धनादि माङ्गलिक कृत्यगळन्नु पूरैसि सीतॆयन्नु बीळ्कॊण्डु सुमन्त्रनॊन्दिगॆ तन्न भवनदिन्द हॊरटनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. atha = then; raamaH = Rama; kR^itakantuka mangalaH = adorned as in an auspicious ceremony; anujJNaapya = got permission; siitaam = from Sita; nishchakraama = started; niveshanaat = from house; sumantreNa saha = along with Sumantra.

अनुवादः

Rama, adorned as in an auspicious festivity, took permission from Sita and started from house along with Sumantra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २६ ॥

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्षणं द्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥

पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः । लक्ष्मणंद्वारि सोऽपश्यत् प्रह्वञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ २-१६-२६

पर्वतकी गुफामें शयन करनेवाला सिंह जैसे पर्वतसे निकलकर आता है, उसी प्रकार महलसे निकलकर श्रीरामचन्द्रजीने द्वारपर लक्ष्मणको उपस्थित देखा, जो विनीतभावसे हाथ जोड़े खड़े थे ॥ २६ ॥

पर्वतद गुहॆयल्लि मलगिरुव सिंहवु गुहॆयिन्द हॊरबरुवन्तॆ अन्तःपुरदिन्द हॊरबन्द श्रीरामनु बागिलल्लि कैमुगिदुकॊण्डु विनीत भावदिन्द निन्तिद्द लक्ष्मणनन्नु नोडिदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. saH = that Rama; mishhkramya = came out of the house; parvataat iva = like from the mountain; simhah = lion; firigulaashayaH = residing in mountain cave; apashyat = saw; lakshhmaNam = Lakshmana; sthitam = staying; dvaari = at the door; prahvaaJNjalipuTam = bowing with the palms of hand joined and put to forehead as a mark of respect.

अनुवादः

That Rama who came out, like a lion residing in a mountain cave from out of the mountain, saw Lakshmana standing at the door, bowing with palms of the hand joined and put to the forehead as a mark of respect.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः ।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ २७ ॥
ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजितं राजनन्दनः ॥ २८ ॥

अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत् सुहृज्जनैः । स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ २-१६-२७ ततः पावकसंकाशमारुरोह रथोत्तमम् । वैयाघ्रं पुरुष्व्याघो राजितं राजनंदनः ॥ २-१६-२८

तदनन्तर मध्यम कक्षामें आकर वे मित्रोंसे मिले । फिर प्रार्थी जनोंको उपस्थित देख उन सबसे मिलकर उन्हें संतुष्ट करके पुरुषसिंह राजकुमार श्रीराम व्याघ्रचर्मसे आवृत, शोभाशाली तथा अग्निके समान तेजस्वी उत्तम रथपर आरूढ़ हुए ॥ २७-२८ ॥

अनन्तर मध्यकक्षॆगॆ बन्दु मित्ररन्नु भॆट्टियागि, पट्टाभिषेकक्कॆ बन्द प्रजॆगळॆल्लरन्नु आदरपूर्वक अभिनन्दिसि, पुरुषसिंह राजकुमार श्रीरामनु व्याघ्रचर्मवन्नु हासिद्द, अग्नियन्तॆ प्रकाशमानवाद उत्तम रथवन्नु हत्तिदनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27;28. atha = then; sah that; raajananadanaH = prince; purushhavyaaghraH = the best of men; samaagachchhat = met; suhR^ijjanaiH = the friends madhya kakashhyaayaam = in the middle chamber; dR^ishhTvaa = saw; sarvaan = all; arthinaH = people desiring to behold him; sametya = approached nearer; pratinandyacha = and greated; aaruroha = mounted; rathothamam = excellent chariot; raajitam = shining; paavaka sankaasham = like fire; vyyaaghram = covered by tiger’s skin

अनुवादः

Then, that prince the best of men, met his friends in the middle chamber. He saw all the people who came there to behold him, approached nearer to them, greeted them and mounted the excellent chariot, which was resplendent like fire and covered with tiger’s skin.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया मेरुवर्चसम् ॥ २९ ॥

उस रथकी घरघराहट मेघकी गम्भीर गर्जनाके समान प्रतीत होती थी । उसमें स्थानकी संकीर्णता नहीं थी । वह विस्तृत था और मणि एवं सुवर्णसे विभूषित था । उसकी कान्ति सुवर्णमय मेरुपर्वतके समान जान पड़ती थी । वह रथ अपनी प्रभासे लोगोंकी आँखोंमें चकाचौंध-सा पैदा कर देता था ॥ २९ ॥

श्रीरामनु कुळितिद्द आ दिव्य रथद ध्वनियु मेघगम्भीर ध्वनियन्तॆ इत्तु. रथद ऒळभागवु विस्तारवागित्तु. अदु नवरत्नगळिन्दलू, सुवर्णदिन्दलू विभूषितवागित्तु. मेरुपर्वतद सुवर्णकान्तियन्तॆ हॊळॆयुत्तित्तु. आ रथवु नोडुव जनर कण्णु कुक्कुवन्तह प्रभॆयन्नु हॊरसूसुत्तित्तु.॥29॥

करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ ३० ॥

उसमें उत्तम घोड़े जुते हुए थे, जो अधिक पुष्ट होनेके कारण हाथीके बच्चोंके समान प्रतीत होते थे । जैसे सहस्र नेत्रधारी इन्द्र हरे रंगके घोड़ोंसे युक्त शीघ्रगामी रथपर सवार होते हैं, उसी प्रकार श्रीराम अपने उस रथपर आरूढ़ थे ॥

आनॆय मरिगळन्तॆ पुष्टवाद उत्तम कुदुरॆगळन्नु रथक्कॆ हूडिद्दरु. सहस्राक्ष इन्द्रनु दिव्याश्वगळन्नु हूडिद शीघ्रगामि रथदल्लि कुळितिरुवन्तॆ श्रीरामनु आ दिव्यरथदल्लि आरूढनादनु.॥30॥

पदच्छेदः

29;30. ratham = the chariot; meghanaada = sounding like thunder; asambaadham = not congested; maNihemavibhuushhitam = decorated with gold and jewels; mushhNantamiva = as it was stealing; chakshhuumshhi = the eyes; prabhayaa = by splendour; marevarchasam = like brilliance of Meru mountain; paramavaajabhiH = excellent horses; kareNu shishukalpaiH = excellet horses; kareNu shishukalpaiH = looking like infantine elephants; yuktam = were fastened; aashugam = moving quickly; raaghavaH = Rama; jvalitaH = shining; shriyaa = with prosperity; aasthaaya = mounted; hariyuktam iva = what like chariot with horses; indraH = of Indra; the god of sky; sahasraakshhaH = having thousand eyes; prayayau = went forth; tuurNam = quickly.

अनुवादः

That chariot was sounding like thunder. It was not congested. It was decorated with gold and jewels. Its splendour was like that of Meru mountain, stealing the eyes. Excellent horses looking like infantine elephants were tied to the chariot, which was moving quickly. That Rama shining with splendour like Indra, the lord of sky, mounted such a chariot and went forth quickly.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ ३१ ॥
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितः श्रिया ।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥
निकेतान्निर्ययौ श्रीमन्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ २-१६-३१ निकेतान्निर्ययौ श्रिमान् महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।

अपनी सहज शोभासे प्रकाशित श्रीरघुनाथजी उस रथपर आरूढ़ हो तुरंत वहाँसे चल दिये । वह तेजस्वी रथ आकाशमें गरजनेवाले मेघकी भाँति अपनी घर्घर ध्वनिसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करता हुआ महान् मेघखण्डसे निकलनेवाले चन्द्रमाके समान श्रीरामके उस भवनसे बाहर निकला ॥ ३१ ॥

पदच्छेदः

31. shriimaan saH = that splendid chariot; svanavaan = having sound; parjanya iva = like rain cloud; aakaashe = in the sky; abhinaadayan = making sound; niryayau = started; niketaat = from the house; chandramaa iva = like moon; mahaabhraat = from mighty cloud.

अनुवादः

That splendid chariot, sounding like rain-cloud in the sky, came out of the house like moon coming out of a mighty cloud.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तन्न सहज शोभॆयिन्द प्रकाशिसुत्तिद्द श्रीरामचन्द्रनु आ रथवन्नडरि कूडले अल्लिन्द हॊरटनु. आ तेजस्वी रथवु मेघगम्भीर ध्वनियिन्द ऎल्ल दिक्कुगळन्नु प्रतिध्वनिसुत्ता महा मेघगळ ऎडॆयिन्द हॊरबरुव चन्द्रनन्तॆ श्रीरामनु आ भवनदिन्द हॊरटनु.॥3½1॥

पदच्छेदः

1;2. saH = that sumantra; puraaNavit = who knew the ancient sacred works; samatiitya = passed over; tad = that; janaakulam = crowded; antaHpura dvaaram = palace entrance; tataH = then; aasasaada = reached secluded; kakshhyaam = inner apartment; adhishhThitaam = guarded by; yuuabhiH = youth; praasakaarmukabibhradbhiH = wearing bows and darts; mR^isTakundalaiH = heaving polished ear-rings; apramaadibhiH = who were vigilant; ekaagraiH = attentive; svanuraktaiH = and devoted to the king.

अनुवादः

That Sumantra, who knew the ancient sacred works, passed over the crowded entrance of the palace and reached the secluded inner apartment. In that area of the inner apartment, some youths , wearing darts and bows, were on security-duty with due vigilance and attention. They were all greatly devoted to the king and were wearing polished ear-rings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

3. tatra = there; dadarsha = (he)saw; vR^iddhaan = aged; stryadhyakshhaan = palace supervisors; kaashhayiNaH = with orange coloured clothes; svalankR^itaan = well-adorned themselves; vetrapaaNiin = having vanes in their hands; susamaahitaan = well composed; vishhTitaan = being posted; dvaari = in door-ways.

अनुवादः

There he saw aged palace-supervisors wearing orange coloured clothes, adorning themselves well, having canes in their hands, well composed and being posted at door-ways.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ ३२ ॥
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।

चित्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृप्ठतः ।

श्रीरामके छोटे भाई लक्ष्मण भी हाथमें विचित्र चवँर लिये उस रथपर बैठ गये और पीछेसे अपने ज्येष्ठ भ्राता श्रीरामकी रक्षा करने लगे ॥ ३२ १/२ ॥

श्रीरामन तम्म लक्ष्मणनू कूड कैयल्लि चामरगळन्नॆत्तिकॊण्डु अण्णनाद श्रीरामन हिन्दॆ अङ्गरक्षकनागि रथदल्लि निन्तिद्दनु.॥32½॥

पदच्छेदः

32. lakshhmaNaH = Lakshmana; raaghavaanujaH = Rama’s younger; bhraataa = brother; aasthaaya = mounted; ratham = the chariot; pR^ishhTataH = in the back-side; jugopa = protected; bhraataram = brother; chhatra chaamara paaNiH = having umbrella and chamara fan in hand.

अनुवादः

Lakshmana, Rama’s younger brother mounted the chariot in the back-side and protected Rama with umbrella and chamara fan.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलः समजायत ॥ ३३ ॥
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।

ततो हलहलाशब्दस्तुमुलह् समजायत ॥२-१६-३३ तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।

फिर तो सब ओरसे मनुष्योंकी भारी भीड़ निकलने लगी । उस समय उस जन-समूहके चलनेसे सहसा भयंकर कोलाहल मच गया ॥ ३३ १/२ ॥

बहळ हॊत्तिनिन्द अल्लि निन्तिद्द जन जङ्गुळि श्रीरामनु रथारूढनागि हॊरटाग हर्षाधिक्यदिन्द माडिद जयघोषद कोलाहलवे नडॆयितु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. tataH = then; tasya = those; janaughasya = crowds; nishhkramamaaNasya = dispersing; samantataH = from all sides; samajaayata = generated; tumulaH = tumultuous; halahalaashabdaH = hallooing sound.

अनुवादः

Then, the crowds started dispersing from all sides generating tumultuous hallowing sound.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥ ३४ ॥
अनुजग्मुस्तथा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।

ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥ २-१६-३४ अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।

श्रीरामके पीछे-पीछे अच्छे-अच्छे घोड़े और पर्वतोंके समान विशालकाय श्रेष्ठ गजराज सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें चलने लगे ॥ ३४ १/२ ॥

श्रीरामन रथवन्नु हिम्बालिसि श्रेष्ठवाद कुदुरॆगळू, पर्वतोपम आनॆगळू, साविरारु सङ्ख्यॆयल्लि हॊरटवु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. tataH = thereupon; shatashaH = hundreds; sahasrashaH = and thousands of ; mukhyaaH = importatn; hayavaraaH = excellent horses; nagaashcha = and elephants; girisannibhaaH = looking like mountains; tadaa = then; anujagmuH = followed; raamam = Rama.

अनुवादः

Thereupon, hundreds and thousands of important people mounted on excellent horses and soldiers mounted on elephants, then followed Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागुरुभूषिताः ॥ ३५ ॥
खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।

अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥
खड्गचापधराः शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।

उनके आगे-आगे कवच आदिसे सुसज्जित तथा चन्दन और अगुरुसे विभूषित हो खड्ग और धनुष धारण किये बहुत-से शूरवीर तथा मङ्गलाशंसी मनुष्य—वन्दी आदि चल रहे थे ॥ ३५ १/२ ॥

रथद मुन्दॆ समवस्त्रधारिगळागिद्द, चन्दनागरुगळन्नु लेपिसिकॊण्डिद्द, खड्ग, धनुस्सुगळन्नु हिडिदु सन्नद्धराद अनेक शूरराद सैनिकरू, मङ्गळवन्नु हरसुत्तिद्द वन्दिमागधरु नडॆयुत्तिद्दरु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. shuraaH janaaH = valiant persons; sannaddhaaH = dressed in armour; chandanaaguru bhushhitaaH = adorned with sandal and aloe perfumes; khadgachaapadharaaH = wearing swords and bows; aashamsavaH = declaring arrival of Rama; jagmuH = went; agrataH = in front; asya = of Rama.

अनुवादः

Valiant persons, dressed in armour adorned with sandal and aloe perfumes, wearing swords and bows, declaring the arrival of Rama, went in front of Rama to receive him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ ३६ ॥
सिंहनादाश्च शूराणां ततः शुश्रुविरे पथि ।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिः समन्ततः ॥ ३७ ॥
कीर्यमाणः सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।

तदनन्तर मार्गमें वाद्योंकी ध्वनि, वन्दीजनोंके स्तुतिपाठके शब्द तथा शूरवीरोंके सिंहनाद सुनायी देने लगे । महलोंकी खिड़कियोंमें बैठी हुई वस्त्राभूषणोंसे विभूषित वनिताएँ सब ओरसे शत्रुदमन श्रीरामपर ढेर-के-ढेर सुन्दर पुष्प बिखेर रही थीं । इस अवस्थामें श्रीराम आगे बढ़ते चले जा रहे थे ॥ ३६-३७ १/२ ॥

रथवु सागुत्तिद्द राजमार्गदल्लि मङ्गळ वाद्यघोष, वन्दि-मागधर स्तुतिपर शब्दगळु, शूरवीरर सिंहनाद केळि बरुत्तिद्दवु. राजमार्गद इक्कॆडॆगळल्लि उप्परिगॆय मनॆय किडकिगळ समीप सर्वालङ्कार भूषितॆयरागि निन्तिद्द वनितॆयरु श्रीरामन मेलॆ पुष्पाञ्जलिगळन्नु सुरिसुत्तिद्दरु. हीगॆ श्रीरामनु मुन्दुवरियुत्तिद्दनु.॥36-37½॥

पदच्छेदः

36. tataH = thereafter; tadaa = then; vaaditra shabdaashcha = sounds of musical instruments; stutishabdaashcha = sounds of praising hymns; vandinaam = of panegyrists; simha naadaashcha = and lion like roars; shuuraaNaa = of valiant perosons; shushruvare = were heard; pathi = on the way.

अनुवादः

At that time, sounds of musical instruments, sounds of praising hymns of panagyrists and lion-like roars of valiant persons were heard on the way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

37. aarindamaH = Rama; the annihilator of enemies; yayau = went; kiiryamaNaH = being sprinkled; supushhponghaiH = by stream of good flowers; samantataH = all around; bhuushhitaabhiH striibhiH = by well adorned women; harmya vataayanasthaabhiH = standing in porticoes of palaces.

अनुवादः

While Rama, the annihilator of enemies, was going, well-adorned women standing in porticoes of palaces, sprinkled flowers on him from all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं सर्वानवद्याङ्‍ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ ३८ ॥
वचोभिरग्र्यैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।

रामं सर्वानवद्याङ्गो रामपिप्रीषया ततः ॥
वचोभिरग्रैर्हर्म्यस्थाः क्षितिस्थाश्चववन्दिरे ।

उस समय अट्टालिकाओं और भूतलपर खड़ी हुई सर्वाङ्गसुन्दरी युवतियाँ श्रीरामका प्रिय करनेकी इच्छासे श्रेष्ठ वचनोंद्वारा उनकी स्तुति गाने लगीं ॥ ३८ १/२ ॥

उप्परिगॆय मेलॆ मत्तु कॆळगॆ निन्तिद्द सर्वाङ्ग सुन्दर युवतियरु श्रीरामनन्नु सन्तोष पडिसुव इच्छॆयिन्द अवन हिरिमॆयन्नु मुक्तकण्ठदिन्द हॊगळुत्ता अभिनन्दिसुत्तिद्दरु.॥38½॥

पदच्छेदः

38. tataH then; sarvaanavadyaaN^gyaa = women of equisitely beautiful form; harmyasthaah = standing in palaces; kshhitisthaashcha = and on ground vavandhire = were offering salutations; raamam = to Rama; agryaiH vachobhiH = with the best words; raamapipriishhayaa = with desire to please Rama.

अनुवादः

Women of exquisitely beautiful form standing in palaces and on ground were offering salutations to Rama with the best words with a desire to please Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥ ३९ ॥
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम् ।

नूनं नन्दति ते माता कौसल्यामातृनन्दन ॥
पश्यन्ति सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमुपस्थितम् ।

नूनं नन्दति ते माता कौसल्या मातृनन्दन ॥ २-१६-३९ पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वं पित्र्यं राज्यमुपस्थितम् ।

‘माताको आनन्द प्रदान करनेवाले रघुवीर! आपकी यह यात्रा सफल होगी और आपको पैतृक राज्य प्राप्त होगा । इस अवस्थामें आपको देखती हुई आपकी माता कौसल्या निश्चय ही आनन्दित हो रही होंगी ॥ ३९ १/२ ॥

तायिगॆ सन्तोषवन्नुण्टुमाडुव श्रीरामने! निन्न ई यात्रॆयु सफलवागि, निनगॆ तन्दॆय राज्य सिगुवुदु. इदन्नु नोडिद निन्न तायि कौसल्यॆयु अमितवाद आनन्दवन्नु पडॆयुवळु.॥39½॥

पदच्छेदः

39. maatR^inandana = the one creates happiness to mother! siddhayaatram = have successful journey; te = your; maataa = mother; kausalyaa = kausalya; nandati = is elighting; nuunam = certainly; pashyantii = to see; tvaam = you; upasthitam = having obtained; pitryam raajyam = paternal kingdom.

अनुवादः

“Oh, Rama, who creates happiness to mother! Have successful journey! Your mother Kausalya will be certainly delighted to see you obtaining the paternal kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनीं वराम् ॥ ४० ॥
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत् तपः ॥ ४१ ॥
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।

‘वे नारियाँ श्रीरामकी हृदयवल्लभा सीमन्तिनी सीताको संसारकी समस्त सौभाग्यवती स्त्रियोंसे श्रेष्ठ मानती हुई कहने लगीं—‘उन देवी सीताने पूर्वकालमें निश्चय ही बड़ा भारी तप किया होगा, तभी उन्होंने चन्द्रमासे संयुक्त हुई रोहिणीकी भाँति श्रीरामका संयोग प्राप्त किया है’ ॥ ४०-४१ १/२ ॥

श्रीरामन हृदयवल्लभॆयाद सीमन्तिनी सीतॆयु प्रपञ्चद समस्त स्त्रीयरल्लि श्रेष्ठळॆन्दु आ अयोध्यापट्टणद स्त्रीयरु भाविसिदरु. निश्चयवागियू सीतादेवियु हिन्दिन जन्मदल्लि महा तपस्सन्नु माडिद्दाळॆ; आदुदरिन्दले आकॆयु ई जन्मदल्लि रोहिणियु चन्द्रनन्नु सेरुवन्तॆ श्रीरामनन्नु सेरिरुवळु.॥40-41॥

पदच्छेदः

40. taaH = those; naaryaH = women; amanyantahi = thought; siitaam = Sita; raamasya hR^idayapriyaam = who is dear to Rama’s heart; varaam = is better; siimantiim = woman; sarvasiimantiibhyaH = than all women.

अनुवादः

Those women thought that Sita, who is dear to Rama’s heart, is better woman than all women.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

41. yaa = which Sita; rahiNii iva = like Rohini star; shashaaNkena = with moon; aapa = has obtained; raamasmyogam = union with Rama; tayaa devyaa = by such Sita; mahat = great; tapaH = penance; muunam = indeed; sucharitam = was performed well; puraa = in former times.

अनुवादः

“As Rohini star stays together with the moon, Sita having obtained Rama as husband must have certainly performed a great penance in former times.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ॥ ४२ ॥

इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ।
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाज्ञताः ॥

इस प्रकार राजमार्गपर रथपर बैठे हुए श्रीरामचन्द्रजी प्रासाद शिखरोंपर बैठी हुई युवती स्त्रियोंके द्वारा कही गयी ये प्यारी बातें सुन रहे थे ॥४२ ॥

हीगॆ राजमार्गदल्लि रथारूढनागि होगुत्तिद्द श्रीरामचन्द्रनु प्रासाद शिखरगळल्लि कुळितिद्द प्रमदॆयरु आडुत्तिद्द प्रियवचनगळन्नु केळुत्तिद्दनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. narottamaH = Rama; the best of men; raajamaargasthaH = who was in the royal road; sushraava = heard; priyaaH vaachaH = pleasent words; udaahR^itaaH = spoken; iti = thus; pramadaabhiH = by women; praasaadasR^ingeshhu = who were in turrets.

अनुवादः

While going through the royal road, Rama heard those pleasant words spoken thus by women standing in turrets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राघवस्तत्र तदा प्रलापान्
शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः
प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ ४३ ॥

स राघवस्त्रत्र तदा प्रलापान् । शुश्राव लोकस्य समागतस्य । आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः । प्रहृष्टरूपस्य पुरे जनस्य ॥ २-१६-४३

उस समय अयोध्यामें आये हुए दूर-दूरके लोग अत्यन्त हर्षसे भरकर वहाँ श्रीरामचन्द्रजीके विषयमें जो वार्तालाप और तरह-तरहकी बातें करते थे, अपने विषयमें कही गयी उन सभी बातोंको श्रीरघुनाथजी सुनते जा रहे थे ॥ ४३ ॥

आग अयोध्यॆगॆ बन्दिरुव दूर-दूर देशद जनरु अत्यन्त हर्षगॊण्डु श्रीरामचन्द्रन विषयदल्लि बगॆ-बगॆयागि वार्तालापमाडुत्तिद्द ऎल्ल मातुगळन्नु श्रीरामनु केळुत्ता होगुत्तिद्दनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. tadaa = then; saH = that; raaghavaH = Rama;sushraava = heard; pralapaan = words; lokasya = of people; samaagatasya; gathered; tatra = there; vaachaH cha = and also words; vividhaaH = variously; aatmaadhikaaraaH = pertaining to himself; pure janasya = by citizens; prahR^ishhTaruupasya = who were much delighted.

अनुवादः

Then, Rama heard the words of people gathered there and also the words variously pertaining to himself, by citizens.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य
राजप्रसादाद् विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्वसमृद्धकामा
येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ ४४ ॥

एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य। राजप्रसादातद् विपुलं गमिष्यन् । एते वयम् सर्वसमृद्धकामा। योषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ २-१६-४४

वे कहते थे—‘इस समय ये श्रीरामचन्द्रजी महाराज दशरथकी कृपासे बहुत बड़ी सम्पत्तिके अधिकारी होने जा रहे हैं । अब हम सब लोगोंकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हो जायँगी, क्योंकि ये श्रीराम हमारे शासक होंगे ॥ ४४ ॥

ईग ई श्रीरामचन्द्रनु महाराजा दशरथन कृपॆयिन्द बहळ दॊड्ड सम्पत्तिन अधिकारियागुवनु. नम्म ऎल्ल जनर समस्त कामनॆगळु पूर्णवागुववु, एकॆन्दरॆ ई श्रीरामनु नमगॆ राजनागुवनु ऎन्दु हेळुत्तिद्दरु.॥44॥

पदच्छेदः

44. raaja prasaadaat = by king’s propitiousness; eshhaH = this; raaghavaH = Rama; gamishhyan = who will obtain; vipulaam = the earth; adya = now; gachchhati = will gain; shriyam = wealth; yeshhaam naH = for which of us; ayam = he; bahvitaa = will become; prashastaa = ruler; ete vayam = such of us; sarvasamR^idhdhakaamaa = will have fulfilled all desires.

अनुवादः

“By the king’s propitiousness, this Rama today is going to obtain this earth and the wealthy kingdom. All our desires are going to be fulfilled because Rama will become the ruler.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं
प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।
न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चित्
पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ ४५ ॥

लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं। प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय । न ह्यप्रियं किंचन जातु कश्चित् । पश्येन्न कुःखं मनुजादिपेऽस्मिन् ॥ २-१६-४५

यदि यह सारा राज्य चिरकालके लिये इनके हाथमें आ जाय तो इस जगत् की समस्त जनताके लिये यह महान् लाभ होगा । इनके राजा होनेपर कभी किसीका अप्रिय नहीं होगा और किसीको कोई दुःख भी नहीं देखना पड़ेगा’ ॥ ४५ ॥

ई इडी राज्यवु चिरकाल श्रीरामन कैगॆ बन्दरॆ ई जगत्तिन समस्त जनरिगॆ महालाभवागुवुदु. इवनु राजनादरॆ ऎन्दिगू यारिगू अप्रियवागलारदु. यारू दुःखितनू इरलारनु ऎन्दु अवरॆल्लरू मातनाडिकॊळ्ळुत्तिद्दरु.॥45॥

पदच्छेदः

45. yat = since when; eshhaH = this Rama; pravatsyate = will get; sarvam idam raashhTram = this entire state; chiraaya = for a long time(since then); laabhaH = benefit; asya janasya = for these people; asmin mamjaadhipe = when this Rama becomes king; kashchit = anyone; jaatu = at anytime; na pashyet hi = will not see kichana = anything; apriyam = unkindly; na = nor; duHkham = grief.

अनुवादः

“If Rama rules this state for a long time, it will be a great benefit to the people. If he becomes a king none can see dislike and sorrow at any time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः
पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै-
रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ ४६ ॥

न घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः
पुरःसरैः स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै-
राभिष्टुतो वैश्रवणो यथाययौ ॥

स घोषवद्भिश्च हयैः सनागैः । पुरस्सरैः स्वस्तिकसूतमागधैः । महीयमानः प्रवरैश्च वादकैः । अभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ॥ २-१६-४६

हिनहिनाते हुए घोड़ों, चिग्घाड़ते हुए हाथियों, जय-जयकार करते हुए आगे-आगे चलनेवाले वन्दियों, स्तुतिपाठ करनेवाले सूतों, वंशकी विरुदावलि बखाननेवाले मागधों तथा सर्वश्रेष्ठ गुणगायकोंके तुमुल घोषके बीच उन वन्दी आदिसे पूजित एवं प्रशंसित होते हुए श्रीरामचन्द्रजी कुबेरके समान चल रहे थे ॥ ४६ ॥

कुदुरॆगळ हेषारव, आनॆगळ चीत्कार, जय-जयकार माडुत्ता मुन्दुगडॆ होगुत्तिद्द वन्दिगळ जयध्वनि, सूतर स्तुतिपाठगळ, मागधरु माडुत्तिद्द वंशद बिरुदावळि, गायकर तुमुल ध्वनिगळॊन्दिगॆ श्रीरामचन्द्रनु कुबेरनन्तॆ सागुत्तिद्दनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. suutamaagadhaiH = bards and panegyrists; svastika = invoking blessings; purassaraiH = moving in front; mahiiyamaanaH = praising with great respect; abhishhTutaH = eulogised; pravaraiH vaadyakaiH = by the most excellent instrumentalists; saH = that Rama; vaishraavaNotatha = like Kubera the god of weatlh; yayau = went; hayaiH = with horses; sanaagaiH = together with elephants; ghoshhavadbhiH = having resounds.

अनुवादः

While bards and panegyrists were moving in front praising with great respect, invoking blessings and eulogised by the most excellent instrumentalists, Rama, like Kubera the god of wealth, went with resounding horses and elephants.

स्रोतः: valmikiramayan.net

करेणुमातङ्गरथाश्वसङ्कुलं
महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् ।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं
ददर्श रामो विमलं महापथम् ॥ ४७ ॥

करेणुमात्ङ्गरथाश्वसंकुलं । महाजनौघैः परिपूर्णचत्वरम् । प्रभूतरत्नं बहुपण्यसंचयं । ददर्श रामो विमलं महापथम् ॥ २-१६-४७

यात्रा करते हुए श्रीरामने उस विशाल राजमार्गको देखा, जो हथिनियों, मतवाले हाथियों, रथों और घोड़ोंसे खचाखच भरा हुआ था । उसके प्रत्येक चौराहेपर मनुष्योंकी भारी भीड़ इकट्ठी हो रही थी । उसके दोनों पार्श्वभागोंमें प्रचुर रत्नोंसे भरी हुई दुकानें थीं तथा विक्रयके योग्य और भी बहुत-से द्रव्योंके ढेर वहाँ दिखायी देते थे । वह राजमार्ग बहुत साफ-सुथरा था ॥ ४७ ॥

रामनु सागुत्तिद्द आ विशाल राजमार्गवु हॆण्णानॆगळिन्द, मत्त गजगळिन्द, रथाश्वगळिन्द निबिडवागि तुम्बिहोगित्तु, प्रतियॊन्दु कूडुरस्तॆयल्लि भारी सङ्ख्यॆयल्लि जनरु नॆरॆदिद्दरु. इक्कॆलगळल्लि विपुल रत्नगळिन्द तुम्बिद अङ्गडिगळिद्दु हागू इतर माराटद वस्तुगळु राशि-राशियागि काणुत्तिद्दवु. आ स्वच्छ-सुन्दरवाद राजबीदियल्लि श्रीरामनु होगुत्तिद्दनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. raamaH = Rama; dadarsha = saw; mahaapatham; great royal road; vimalam = which was spotless; prabhuuta ratnam = having abundant diamonds; bhaupaNya sanchayam = havin abundant diamonds; bahupaNya sanchayam = having many vendible commodities; kareNu maataN^ga rathaashva sankulam = full of female and male elephants; chariots and horses; paripuurNa chatvaram = the road junctions were filled; janaughaiH = with multitude of people.

अनुवादः

Rama saw the great royal road which was spotlessly clean, having diamonds and various vendible commodities. It was full of male and female elephants, horses and chariots. There was abundance of people gathered at road junctions.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे षोडशः सर्गः ॥ १६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें सोलहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १६ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हदिनारनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥16॥