०१५ सुमन्त्रस्य रामगृहगमनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter, Sumantra enters the royal court and observes all the arrangements made for the coronation of Sri Rama. Ordered by Dasaratha to fetch Sri Rama, he enters the mighty building of Sri Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

15. सुमन्त्रका राजाकी आज्ञासे श्रीरामको बुलानेके लिये उनके महलमें जाना

ते तु तां रजनीमुष्य ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
उपतस्थुरुपस्थानं सह राजपुरोहिताः ॥ १ ॥

ते तु ताम् रजनीम् उष्य ब्राह्मणा वेद पारगाः । उपतस्थुर् उपस्थानम् सह राज पुरोहिताः ॥ २-१५-१

वे वेदोंके पारङ्गत ब्राह्मण तथा राजपुरोहित वह रात बिताकर प्रातःकाल (राजाकी प्रेरणाके अनुसार) राजद्वारपर उपस्थित हुए थे ॥ १ ॥

राजन प्रेरणॆयन्तॆ अनेक वेदपारङ्गत ब्राह्मणरु, पुरोहितरु बॆळगागुत्तले राजद्वारदल्लि बन्दु सेरिद्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. te = these; brahmaNaaH = brahmanas; vedapaaragaaH = skilled in vedas; ushhya = stayed; taam rajiniim = for whole night; upatasthuH = and arrived; upasthaanam = at nearby place; saha raaja purohitaaH = along with royal priest; Vasista.

अनुवादः

Those brahmans skilled in Vedas stayed there all the night and arrived at a nearby place along with the royal priest, Vashishta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्या बलमुख्याश्च मुख्या ये निगमस्य च ।
राघवस्याभिषेकार्थे प्रीयमाणाः सुसङ्गताः ॥ २ ॥

अमात्या बल मुख्याः च मुख्या ये निगमस्य च । राघवस्य अभिषेक अर्थे प्रीयमाणाः तु सम्गताः ॥ २-१५-२

मन्त्री, सेनाके मुख्य-मुख्य अधिकारी और बड़े-बड़े सेठ-साहूकार श्रीरामचन्द्रजीके अभिषेकके लिये बड़ी प्रसन्नताके साथ वहाँ एकत्र हुए थे ॥ २ ॥

मन्त्रिगळु, मुख्य-मुख्य सैन्याधिकारिगळु, दॊड्ड-दॊड्ड वर्तकरु श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि बहळ सन्तोषदिन्द अल्लि नॆरॆदिद्दरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. amaatyaaH = ministers; balamukhyaasheha = army chiefs; * ye* = which; mukyaaH = prominent leaders; nigamasya = of the city (those people); samgataaH = assembled; priyamaaNaaH = welcoming; abhishhekaarthe = cause of Rama’s coronation.

अनुवादः

Ministers, army chiefs, prominent leaders of the city assembled there, welcoming the cause of Rama’s coronation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदिते विमले सूर्ये पुष्ये चाभ्यागतेऽहनि ।
लग्ने कर्कटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते ॥ ३ ॥
अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ।
काञ्चना जलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलङ्कृतम् ॥ ४ ॥
रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ।
गङ्गायमुनयोः पुण्यात् सङ्गमादाहृतं जलम् ॥ ५ ॥

उदिते विमले सूर्ये पुष्येचाभ्यागतेऽहनि ।
लग्ने कर्काटके प्राप्ते जन्म रामस्य च स्थिते ॥ अभिषेकाय रामस्य द्विजेन्द्रैरुपकल्पितम् ।
काञ्चनाजलकुम्भाश्च भद्रपीठं स्वलङ्कृतम् ॥ रथश्च सम्यगास्तीर्णो भास्वता व्याघ्रचर्मणा ।
गङ्गायमुनयोः पुण्यात्सङ्गमादाहृतं जलम् ॥

निर्मल सूर्योदय होनेपर दिनमें जब पुष्यनक्षत्रका योग आया तथा श्रीरामके जन्मका कर्क लग्न उपस्थित हुआ, उस समय श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने श्रीरामके अभिषेकके लिये सारी सामग्री एकत्र करके उसे जँचाकर रख दिया । जलसे भरे हुए सोनेके कलश, भलीभाँति सजाया हुआ भद्रपीठ, चमकीले व्याघ्रचर्मसे अच्छी तरह आवृत रथ, गङ्गा-यमुनाके पवित्र सङ्गमसे लाया हुआ जल—ये सब वस्तुएँ एकत्र कर ली गयी थीं ॥ ३—५ ॥

पदच्छेदः

3. raamasya = Rama’s; abhishhekaaya = coronation; upakalpitam = arranged by; dvijendraiH = the best of brahmanas; udite = after rising; suurye = of sun; vimale = clearly; abhyaagate = on arrival of ; pushhyecha = pushyami star; praapte = and after arrival of; raamasya = Rama’s; janma = birth; sthite = position; karkatakalagne = of auspicious time of cancer.

अनुवादः

The best of brahmanas were prepared to do Rama’s coronation in day-time after the sun rises clearly at the arrival of Pushya star and on arrival of Rama’s auspicious birth time of Cancer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्मल सूर्योदयवागि पुष्य नक्षत्रद योग हागू श्रीरामन जन्म कर्काटक लग्न प्राप्तवादाग श्रेष्ठ ब्राह्मणरु श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि ऎल्ल सामग्रिगळन्नु जॊतॆ सेरिसि, सिद्धवागि इरिसिद्दरु. पुण्यजलदिन्द तुम्बिद स्वर्णकलशगळु, चॆन्नागि अलङ्करिसिद भद्रपीठ, हॊळॆयुत्तिरुव व्याघ्र चर्मवन्नु हॊदिसिद दिव्यरथ, गङ्गा-यमुना सङ्गमदिन्द तन्द पवित्रजल, हीगॆ ऎल्ल वस्तुगळन्नु तन्दु अणिगॊळिसिद्दरु.॥3-5॥

पदच्छेदः

4. kaaJNchanaa = golden; jala kumbhaasheha = water pots; * svalaNkR^itam* = well decorated; bhadrapiitham = throne; rathashcha = and the chariot; aastiirNaH = covered by; bhaaasvataa = shining; vyaaghracharmaNaa = tiger-skin.

अनुवादः

Golden water-pots, well-decorated throne and chariot covered well by shining tiger-skin were impressive.

स्रोतः: valmikiramayan.net

याश्चान्याः सरितः पुण्या ह्रदाः कूपाः सरांसि च ।
प्राग्वहाश्चोर्ध्ववाहाश्च तिर्यग्वाहाश्च क्षीरिणः ॥ ६ ॥
ताभ्यश्चैवाहृतं तोयं समुद्रेभ्यश्च सर्वशः ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ ७ ॥
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
सजलाः क्षीरिभिश्छन्ना घटाः काञ्चनराजताः ॥ ८ ॥
पद्मोत्पलयुता भान्ति पूर्णाः परमवारिणा ।

इनके सिवा जो अन्य नदियाँ, पवित्र जलाशय, कूप और सरोवर हैं तथा जो पूर्वकी ओर बहनेवाली (गोदावरी और कावेरी आदि) नदियाँ हैं, ऊपरकी ओर प्रवाहवाले जो (ब्रह्मावर्त आदि) सरोवर हैं तथा दक्षिण और उत्तरकी ओर बहनेवाली जो (गण्डकी एवं शोणभद्र आदि) नदियाँ हैं, जिनमें दूधके समान निर्मल जल भरा रहता है, उन सबसे और समस्त समुद्रोंसे भी लाया हुआ जल वहाँ संग्रह करके रखा गया था । इनके अतिरिक्त दूध, दही, घी, मधु, लावा, कुश, फूल, आठ सुन्दर कन्याएँ, मदमत्त गजराज और दूधवाले वृक्षोंके पल्लवोंसे ढके हुए सोने-चाँदीके जलपूर्ण कलश भी वहाँ विराजमान थे, जो उत्तम जलसे भरे होनेके साथ ही पद्म और उत्पलोंसे संयुक्त होनेके कारण बड़ी शोभा पा रहे थे ॥ ६—८ १/२ ॥

पदच्छेदः

5;6. jalam = water; aahR^itam = brought from; puNyaat = auspicious; gangaayammayoH saN^gaat = conjuction of ganga and yamuna rivers; yaaH = which; anyaaH = other; saritaH = rivers(from them); hradaaH = lakes; kuupaaH = wells; saraamsicha = ponds; pragvaahaaH = those flowing upwards; tiryagvaahaaH = those flowing crossward; samaahitaaH = from those which joined together; taabhyaH cha = from them; samudrebhyaH cha = and from oceans; sarvashaH = from all sides; toyam = water; ahR^itam = was brought.

अनुवादः

Water was brought from auspicious conjunction of rivers ganga and Yamuna, from other rivers, lakes, wells, ponds, from streams flowing eastwards, from streams which joined together and from oceans in all sides.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इवुगळल्लदॆ इतर नदिगळ, पवित्रजलाशयगळ, बावि, सरोवरगळ, पूर्वाभिमुखवागि हरियुव गोदावरी, कावेरि मॊदलाद नदिगळ, ब्रह्मावर्तादि सरोवरगळ, दक्षिणोत्तरवागि हरियुव गण्डकी, शोणभद्रा मुन्ताद नदिगळ, हालिनन्तॆ निर्मल जलदिन्द तुम्बिरुव ऎल्ल नदिगळ, समुद्र इवुगळिन्द तन्द जलवन्नु सङ्ग्रहिसि अल्लि इडलागित्तु. जॊतॆगॆ हालु, मॊसरु, तुप्प, जेनु, अरळु, कुश, हूवुगळु, ऎण्टु मन्दि सुन्दर कन्यॆयरु, पट्टद आनॆ, क्षीरवृक्षद पल्लवगळिन्द अलङ्करिसिद चिन्न-बॆळ्ळिय नीरु तुम्बिद कलशगळु कमल मत्तु नीलोत्पल पुष्पगळिन्द सिङ्गरिसिद्द कारण बहळ शोभिसुत्तिद्दवु.॥6-8½॥

पदच्छेदः

7. kaaN^chana raajataaH = gold and silver; ghataaH = pots; puurNaaH = filled with; paramavaariNaa = excellent water; salaajaaH = together with popped grain; chhannaaH = covered by; kshiiribhiH = milky sapped leaves; * padmotpalayutaaH* = along; with lotuses and water lilies; bhaanti = were shining.

अनुवादः

Gold and silver pots filled with best water together with popped grain and covered by milky sapped leaves, lotuses and water-lilies were shining there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. kshaudram = honey; dadhi = curd; ghR^itam = clarified butter; laajaaH = popped grain; darbhaaH = sacred grass; sumanasaH = flowers; payaH = milk(were glimmering); veshyaaHcha eva = as also harlots; shubhaachaaraaH = with good customs;sarvaabhara Na bhuushhitaaH = and adorned with all types of ornaments.

अनुवादः

Honey, curd, clarified butter popped grain, sacred grass, flowers and milk were kept ready. Harlots adorned with all types of ornaments were also glimmering there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रांशुविकचप्रख्यं पाण्डुरं रत्नभूषितम् ॥ ९ ॥
सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ।

चन्द्रांशुविकचप्रख्यं काञ्चनं रत्नभुषितम् ॥२-१५-९ सज्जं तिष्ठति रामस्य वालव्यजनमुत्तमम् ।

श्रीरामके लिये चन्द्रमाकी किरणोंके समान विकसित कान्तिसे युक्त श्वेत, पीतवर्णका रत्नजटित उत्तम चँवर सुसज्जितरूपसे रखा हुआ था ॥ ९ १/२ ॥

श्रीरामनिगागि चन्द्रकिरणगळ कान्तियिन्द कूडिद बिळिय मत्तु हळदि वर्णद रत्नखचित उत्तम चामरगळन्नु सुसज्जितगॊळिसि इट्टिद्दरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9. raamasya = Rama’s; uttamam = excellent; vaalavyajanam = fly-flapper; chandraanshu vikachaprakhyam = like spread-out rays of moon; kaanchanam - made with gold; ratna bhuushhitam = adorned with diamonds; tishhTati = was kept; sajjam = ready.

अनुवादः

An excellent fly-flopper which was like spread-out rays of moon, made of gold, adorned with diamonds was kept ready for Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ॥ १० ॥
सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्सरम् ।

चन्द्रमण्डलसङ्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ॥
सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभीषेकपुरस्सरम् ।

चन्द्रमण्डलसम्काशमातपत्रं च पाण्डुरम् ॥ २-१५-१० सज्जं द्युतिकरं श्रीमदभिषेकपुरस्कृतम् ।

चन्द्रमण्डलके समान सुसज्जित श्वेत छत्र भी अभिषेक-सामग्रीके साथ शोभा पा रहा था, जो परम सुन्दर और प्रकाश फैलानेवाला था ॥ १० १/२ ॥

चन्द्रमण्डलदन्तॆ प्रकाशबीरुव, परम सुन्दर श्वेतच्छत्रवु अभिषेकद सामग्रिगळॊन्दिगॆ शोभिसुत्तित्तु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. paaN^Duram = white; aatapatramcha = umbrella also; chandramN^dalasankaasham = equal to circular moon dyutikaram = which was shining; shriimat = which was beautifl; * abhishhekapuraskR^itam* = which was kept in advance for the occasion of coronation; sajjam = was ready.

अनुवादः

A white umbrella like circular moon, which was kept in advance for the occasion of coronation was also kept ready.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुराश्वश्च संस्थितः ॥ ११ ॥

पाण्डुरश्च वृषः सज्जः पाण्डुरोऽस्वश्च सुस्थितः ॥ २-१५-११ प्रसृतश्च गजः श्रीमानौपवाह्यः प्रतीक्षते ।

सुसज्जित श्वेत वृषभ और श्वेत अश्व भी खड़े थे ॥ ११ ॥

अलङ्कृतवाद बिळिय वृषभ मत्तु उत्तम जातिय बिळिय कुदुरॆ इवू अल्ले निन्तिद्दवु.॥11॥

पदच्छेदः

11. paaN^DuraH = white; vR^ishhaH cha = bull also; sajjaH = was ready; paaN^DuraH = white; ashvaH cha = horse also; susthitaH = was in well established position; gajaH cha = elephant also; prasR^itaH = which was mighty; shriimaan = which was beautiful; oupaaahyaH = which was fit to be mounted by kings; pratiikshhate = was waiting.

अनुवादः

A white bull, a white horse a mighty and beautiful elephant which was fit to be mounted by kings were readily waiting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वादित्राणि च सर्वाणि वन्दिनश्च तथापरे ।
इक्ष्वाकूणां यथा राज्ये सम्भ्रियेताभिषेचनम् ॥ १२ ॥
तथाजातीयमादाय राजपुत्राभिषेचनम् ।
ते राजवचनात् तत्र समवेता महीपतिम् ॥ १३ ॥

सब प्रकारके बाजे मौजूद थे । स्तुति-पाठ करनेवाले वन्दी तथा अन्य मागध आदि भी उपस्थित थे । इक्ष्वाकुवंशी राजाओंके राज्यमें जैसी अभिषेक-सामग्रीका संग्रह होना चाहिये, राजकुमारके अभिषेककी वैसी ही सामग्री साथ लेकर वे सब लोग महाराज दशरथकी आज्ञाके अनुसार वहाँ उनके दर्शनके लिये एकत्र हुए थे ॥ १२-१३ ॥

ऎल्ल रीतिय वाद्यगाररु सिद्धरागिद्दरु. स्तुतिपाठकराद वन्दि मागधरू अल्लि उपस्थितरागिद्दरु. इक्ष्वाकु वंशीय राजर पट्टाभिषेकक्कागि याव रीतिय योग्यसामग्रिगळ सङ्ग्रहवागबेकित्तो, हागॆये राजकुमारन अभिषेकद सामग्रियन्नु हिडिदुकॊण्डु ऎल्ल जनरु महाराज दशरथन अप्पणॆयन्तॆ राजन दर्शनक्कागि ऒन्दागि सेरिद्दरु.॥12-13॥

पदच्छेदः

12. ashhTau = eight; maaN^galyaaH = auspicious; kanyaaH = virgins; sarvaabharaNa bhuushhitaaH = adorned with all types of ornaments; sarvaaNi = all types of; vaaditraaNi = musical instruments; vandinaH cha = panegyrishts; tathaa = and; pare = others; (were waiting)

अनुवादः

Eight auspicious virgins adorned all types of ornaments, various types of musical instruments, panegyrists and others were also waiting.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपश्यन्तोऽब्रुवन् को नु राज्ञो नः प्रतिवेदयेत् ।
न पश्यामश्च राजानमुदितश्च दिवाकरः ॥ १४ ॥
यौवराज्याभिषेकश्च सज्जो रामस्य धीमतः ।

राजाको द्वारपर न देखकर वे कहने लगे—‘कौन महाराजके पास जाकर हमारे आगमनकी सूचना देगा । हम महाराजको यहाँ नहीं देखते हैं । सूर्योदय हो गया है और बुद्धिमान् श्रीरामके यौवराज्याभिषेककी सारी सामग्री जुट गयी है’ ॥ १४ १/२ ॥

द्वारदल्लि राजनन्नु नोडदिरुवाग राजर बळिगॆ होगि नावु बन्दिरुव सूचनॆयन्नु यारु हेळुवरु? ऎन्दु अन्दुकॊण्डरु. महाराजरु इल्लि काणुवुदिल्ल. सूर्योदयवागि बुद्धिवन्त श्रीरामन पट्टाभिषेकद ऎल्ल सामग्रिगळु सिद्धवागिदॆ.॥14½॥

पदच्छेदः

13;14. te = they; samavetaaH = who gathered; tatra = there; aadaaya = getting; raajaputraabhishhechanam = the things required for coronation cermony; raaja vachanaat = as per insturctions of king;tathaajaatiiyam = of such a kind; abhishhechanam = of things required for coronation; yathaa = as;sambhriyeta = collected; raajye = in kingdom; ikshhvakuuNaam = of Ikshhvaaku dynasty; apashyamtaH = could not see; mahiipatim = the kings; abruvam = spoke; kaH nu = who; pratipaadayet = will inform; raajJNo = the king; naH = about us.

अनुवादः

The people who gathered there after getting the things required as per orders of king for coronation ceremony to be held in a kingdom of Ikshhvaaku dynasty, could not sight the king and discussed among themselves about how to inform the king regarding their arrival.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति तेषु ब्रुवाणेषु सर्वांस्तांश्च महीपतीन् ॥ १५ ॥
अब्रवीत् तानिदं वाक्यं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ।

इति तेषु भ्रुवाणेषु सर्वांस्तांश्च महीपतीन् ॥

वे सब लोग जब इस प्रकारकी बातें कर रहे थे, उसी समय राजाद्वारा सम्मानित सुमन्त्रने वहाँ खड़े हुए उन समस्त भूपतियोंसे यह बात कही— ॥ १५ १/२ ॥

ऎल्ल जनरु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवागले राजनिन्द सम्मानितनाद सुमन्त्रनु अल्लि निन्तिरुव ऎल्ल महीपतिगळल्लि इन्तॆन्दनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15. nacha pashyaamaH = (we are ) not seeing; raajaanam = the king; divaakaraH cha = the sun also; uditahH = has risen; dhiimataH = the wise; raamasya = Rama’s yauvaraajyaabhishhekaH cha = crowing ceremony also; sajjaH - is ready.

अनुवादः

" The king is not being seen. The sun has risen. Everything is ready for the coronation of Rama, the wise".

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितो ह्यहम् ॥ १६ ॥
पूज्या राज्ञो भवन्तश्च रामस्य तु विशेषतः ।
अयं पृच्छामि वचनात् सुखमायुष्मतामहम् ॥ १७ ॥

इति तेषु ब्रुवाणेषु सार्वभौमान् महीपतीन् ॥ २-१५-१६ अब्रवीत्तानिदं सर्वान्सुमन्त्रो राजसत्कृतः । रामं राज्ञो नियोगेन त्वरया प्रस्थितोऽस्म्यहम् ॥ २-१५-१७ पूज्या राज्ञो भवन्तस्तु रामस्य च विशेषतः ।

‘मैं महाराजकी आज्ञासे श्रीरामको बुलानेके लिये तुरंत जा रहा हूँ । आप सब लोग महाराजके तथा विशेषतः श्रीरामचन्द्रजीके पूजनीय हैं । मैं उन्हींकी ओरसे आप समस्त चिरंजीवी पुरुषोंके कुशल-समाचार पूछ रहा हूँ । आपलोग सुखसे हैं न?’ ॥ १६-१७ ॥

नानु महाराजर अप्पणॆयन्तॆ श्रीरामनन्नु करॆतरलु बेगने होगुत्तिद्देनॆ. नीवॆल्लरू महाराजर हागू विशेषवागि श्रीरामचन्द्रनिगॆ पूज्यरागिद्दीरि. नानु अवर कडॆयिन्द निम्मॆल्लरल्लि क्षेम समाचारवन्नु केळुत्तिद्देनॆ. नीवॆल्लरू सुखवागिरुविरि ताने.॥16-17॥

पदच्छेदः

16. teshhu bruvaaNeshu = while they were speaking; iti = thus; sumantraH = sumantra; raaja satkR^itaH = who is well respected by king; abraviit = spoke; idam = these words; taan mahiipatiin = to those kings; sarvaan saarvaabhaumaan = who belong to all countries entirely.

अनुवादः

Sumantra, who received good respect from Dasaratha, heard them thus speaking and addressed those kings, who came from different countries.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

17. aham = I; prasthitaH asmi = am going on journey; tvarayaa = quickly; raamam = to Rama; niyogena = as per orders of; raajJNaH = king; bhavantaH tu = but you are; puujyaaH = worthy of worship; raajJNaH = to king; raamasya cha visheshhataH = and in particular to Rama.

अनुवादः

“I am going to Rama quickly as per king’s directions. But, you are all worthy of worship by Dasaratha and by Rama in particular.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञः सम्प्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम् ।
इत्युक्त्वान्तःपुरद्वारमाजगाम पुराणवित् ॥ १८ ॥

२-१५-१८ राज्ञः संप्रतिबुद्धस्य चानागमनकारणम् ।

ऐसा कहकर और जगे हुए होनेपर श्रीमहाराजके बाहर न आनेका कारण बताकर पुरातन वृत्तान्तोंको जाननेवाले सुमन्त्र पुनः अन्तःपुरके द्वारपर लौट आये ॥ १८ ॥

हीगॆ हेळि, ऎच्चरगॊण्डिद्दरू महाराजरु हॊरगॆ बारदिरुव कारणवन्नु तिळिसि, हिन्दिन वृत्तान्तवन्नु तिळिद सुमन्त्रनु पुनः अन्तःपुरद बागिलिगॆ मरळि बन्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. aayam aham = this I; pR^ichchhaami = shall ask; vachanaat = as word; aayushhmataam = if you who are long- lived; sukham = about well being; raajJNaH = of king; sam pratibuddhasya = who is now awake; anaagamana kaaraaNam cha = and about the reason of not coming.

अनुवादः

“I shall ask as your word about the well-being of king who is now awake and also about the reason of his not coming here.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदा सक्तं च तद् वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ।
तुष्टावास्य तदा वंशं प्रविश्य स विशाम्पतेः ॥ १९ ॥

२-१५-१९ सदासक्तं च तद्वेश्म सुमन्त्रः प्रविवेश ह ।

वह राजभवन सुमन्त्रके लिये सदा खुला रहता था । उन्होंने भीतर प्रवेश किया और प्रवेश करके महाराजके वंशकी स्तुति की ॥ १९ ॥

आ राजभवनवु सुमन्त्रनिगागि सदा तॆरॆदे इरुत्तित्तु. अवनु ऒळगॆ प्रवेशिसि महाराजर वंशवन्नु स्तुतिसतॊडगिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. sumantra = Sumantra; puraaNavit = knower of sacred works; iti = thus; uktvaa = spoke; aajagaama = approached; antaHpura dvaaram = entrance of royal palace; praviveshaH = entered; tat = that; vesham = house; saktam = which is kept close; sadaa = always.

अनुवादः

That Sumantra, knower of sacred works spoke thus, approached entrance of royal palace and entered the inner quarters which is always kept closed.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शयनीयं नरेन्द्रस्य तदासाद्य व्यतिष्ठत ।
सोऽत्यासाद्य तु तद् वेश्म तिरस्करणिमन्तरा ॥ २० ॥
आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ।

शयनीयं नरेन्द्रस्य तदासाद्य व्यतिष्ठत ।
सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करणिमन्तरा ॥
आशीर्भिगुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ।

२-१५-२० शयनीयं नरेन्ध्रस्य तदसाद्य व्यतिष्ठत ।

तदनन्तर वे राजाके शयनगृहके पास जाकर खड़े हो गये । उस घरके अत्यन्त निकट पहुँचकर जहाँ बीचमें केवल चिकका अन्तर रह गया था, खड़े हो वे गुणवर्णनपूर्वक आशीर्वादसूचक वचनोंद्वारा रघुकुलनरेशकी स्तुति करने लगे— ॥ २० १/२ ॥

अनन्तर अवनु राजन शयनगृहद हत्तिर होगि निन्तुकॊण्डु गुणवर्णनपूर्वक आशीर्वाद सूचक मातुगळिन्द रघुकुल नरेशनन्नु स्तुतिसतॊडगिदनु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. tadaa = then; saH = he; pravishya = entered; * tushhTaava* = praised; asya = this; vishaampateH = kings’s vamsham = dynasty; aasaadya = approached; narendrasya tat shayaniiyam = that king’s bedroom; vyatishhTat = stood at a distance.

अनुवादः

He entered the inner quarters and praised the king’s dynasty. He approached the royal bedroom and stood there at a distance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ॥ २१ ॥
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ।

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ॥
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रविशन्तु ते ।

सोऽत्यासाद्य तु तद्वेश्म तिरस्करिणि मन्त्रा ॥ २-१५-२१ आशीर्भिर्गुणयुक्ताभिरभितुष्टाव राघवम् ।

‘ककुत्स्थनन्दन! चन्द्रमा, सूर्य, शिव, कुबेर,वरुण, अग्नि और इन्द्र आपको विजय प्रदान करें ॥ २१ १/२ ॥

ककुत्थ्सनन्दनने! सूर्य, चन्द्र, शिव, कुबेर, वरुण, अग्नि, इन्द्र इवरॆल्लरू निमगॆ विजयकॊडलि.॥21½॥

पदच्छेदः

21. saH = he; aasaadya = approached; veshma = bed room; tiraskariNimantaraa = as nearere to the curtain; abhitushhTaava = praised; raaghavam = Dasaratha; aashiirbhiH with blessings; guNa yuktaabhiH = countaining qualities.

अनुवादः

He entered the bedroom, approached nearer to the curtain there and praised Dasaratha’s qualities with blessings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गता भगवती रात्रिरहः शिवमुपस्थितम् ॥ २२ ॥
बुद्ध्यस्व राजशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ॥ २-१५-२२ वरुणश्चग्निरिन्द्रश्च विजयम् प्रदिशन्तु ते ।

‘भगवती रात्रि विदा हो गयी । अब कल्याणस्वरूप दिन उपस्थित हुआ है । राजसिंह! निद्रा त्यागकर जग जाइये और अब जो कार्य प्राप्त है, उसे कीजिये ॥ २२ १/२ ॥

भगवति रात्रियु सरिदळु. ईग मङ्गळकर बॆळगागिदॆ. राजसिंहने! निद्दॆ बिट्टु ऎच्चरगॊळ्ळिरि. ईग प्राप्तवाद कार्यवन्नु नेरवेरिसिरि.॥22½॥

पदच्छेदः

22. kaakutthsa = oh; king Dasaratha! soma suuryau = moon and sund; shivavyashravaNau api = shiva and kubera; varuNaH cha = Varuna; agniH = Agni; indraH cha = Indra; pradishantute = grant; vijayam = victory; * te* = to you.

अनुवादः

“Oh, king Dasaratha! Let sun and the moon, guardians of the world like Shiva and Kubera, Varuna, Agni and Indra grant victory to you!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागतास्त्विह ॥ २३ ॥
दर्शनं तेऽभिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुद्ध्यस्व राघव ।

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागतास्त्विह ॥
दर्शनं तेऽभिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुध्यस्व राघव ।

गता भगवती रात्रिरः शिवमुपस्थितम् ॥ २-१५-२३ बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।

‘ब्राह्मण, सेनाके मुख्य अधिकारी और बड़े-बड़े सेठ-साहूकार यहाँ आ गये हैं । वे सब लोग आपका दर्शन चाहते हैं । रघुनन्दन! जागिये’ ॥ २३ १/२ ॥

ब्राह्मणरु, सेनाप्रमुखरु, दॊड्ड-दॊड्ड व्यापारिगळु, इवरॆल्लरू इल्लिगॆ बन्दिरुवरु. इवरॆल्लरू तम्म दर्शनवन्नु बयसुत्तिरुवरु. रघुनन्दरे! ऎच्चरगॊळ्ळिरि.॥23½॥

पदच्छेदः

23. nR^ipashaarduula = oh; the best of kings! bhagavatii = the venerable; raatriH = night; gataa = has gone; shivam = the auspicious; ahaH = day; upasthitam = has come; buddhyasya = wake up; kuru = do; kaaryam = whatever to be done; anantaram = thereafter.

अनुवादः

“Oh, the best of kings! The venerable night has gone. The auspicious day has come. Wake up and do whatever needs to be done thereafter.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥ २४ ॥
प्रतिबुद्ध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ।

स्तुवन्तं तं तदा सूतं सुमन्त्रं मन्त्रकोविदम् ॥
प्रतिबुध्य ततो राजा इदं वचनमब्रवीत् ।

ब्राह्मणा बलमुख्याश्च नैगमाश्चागता नृप ॥ २-१५-२४ दर्शनम् प्रतिकाङ्क्षन्ते प्रतिबुद्ध्यस्व राघव ।

मन्त्रणा करनेमें कुशल सूत सुमन्त्र जब इस प्रकार स्तुति करने लगे, तब राजाने जागकर उनसे यह बात कही— ॥ २४ १/२ ॥

राजनीतिज्ञ कुशल सूतनाद सुमन्त्रनु हीगॆ स्तुतिसतॊडगिदाग राजनु ऎच्चरगॊण्डु अवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥24½॥

पदच्छेदः

24. raaghava nR^ipa = oh; king born in Raghu dynasty ! braahmaNaaH cha = chiefs of armed forces; nygamaaH cha = and traders; aagataaH = have come; pratikaaN^kshhante = willing; darshanam = to see; paratibuddhyasya = wake up!

अनुवादः

“Oh, king Dasaratha ! Brahmanas, chiefs of armed forces and traders are waiting to see you. Please wake up.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राममानय सूतेति यदस्यभिहितो मया ॥ २५ ॥
किमिदं कारणं येन ममाज्ञा प्रतिवाह्यते ।
न चैव सम्प्रसुप्तोऽहमानयेहाशु राघवम् ॥ २६ ॥

‘सूत! श्रीरामको बुला लाओ’—यह जो मैंने तुमसे कहा था, उसका पालन क्यों नहीं हुआ? ऐसा कौन-सा कारण है, जिससे मेरी आज्ञाका उल्लङ्घन किया जा रहा है? मैं सोया नहीं हूँ । तुम श्रीरामको शीघ्र यहाँ बुला लाओ’ ॥

सुमन्त्रने! ‘श्रीरामनन्नु करॆदुकॊण्डु बा’ ऎन्दु नानु हेळिदुदन्नु एकॆ पालिसलिल्ल? नन्न आज्ञॆयन्नु उल्लङ्घिसुव कारणवादरू एनु? नानु मलगिल्ल. नीनु बेगने श्रीरामनन्नु करॆदुकॊण्डु बा.॥25-26॥

पदच्छेदः

25. tataH thereafter; raajaa = king Dasaratha; pratibuddhya woke up; abraviit = and spoke; idam vachanam = these words; sumantram = to Sumantra; tadaa = then; stuvantam = enlogising; mantrakovidam = skilled in giving advice; suutam = charioteer.

अनुवादः

Then, Dasaratha woke up and spoke these words to Sumantra, who was eulogising him, who was skilled in giving advice and who was his charioteer.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

26. suuta = oh; the charioteer! kim = what is; idam kaaraNam = this reason; yena by which; mama aajJNaa = my order; pratihamyate = is being rejected; yat abhihitaH api = eventhough you were told; anaya = to bring; raamam = Rama.

अनुवादः

“Why have you not followed my orders even though you were asked by her to bring Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात् पुनः ।
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ॥ २७ ॥
निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।
प्रपन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम् ॥ २८ ॥

इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः ।
स राजवचनं श्रुत्वा शिरसा प्रतिपूज्य तम् ॥ निर्जगाम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।
प्रसन्नो राजमार्गं च पताकाध्वजशोभितम् ॥

२-१५-२७ इति राजा दशरथः सूतं तत्रान्वशात्पुनः । २-१५-२८ निर्जगम नृपावासान्मन्यमानः प्रियं महत् ।

इस प्रकार राजा दशरथने जब सूतको फिर उपदेश दिया, तब वे राजाकी वह आज्ञा सुनकर सिर झुकाकर उसका सम्मान करते हुए राजभवनसे बाहर निकल गये । वे मन-ही-मन अपना महान् प्रिय हुआ मानने लगे । राजभवनसे निकलकर सुमन्त्र ध्वजा-पताकाओंसे सुशोभित राजमार्गपर आ गये ॥ २७-२८ ॥

ई प्रकार दशरथनु सूतनल्लि पुनः हेळिदाग, अवनु राजाज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि, अदन्नु गौरविसि राजभवनदिन्द हॊरगॆ हॊरटनु. अवनु मनस्सिनल्ले तन्न महाप्रियवायितॆन्दु तिळिय तॊडगिदनु. राजभवनदिन्द हॊरट सुमन्त्रनु ध्वज-पताकॆगळिन्द शोभितवाद राजबीदिगॆ बन्दनु.॥27-28॥

पदच्छेदः

27. raajaa dasharathaH = king Dasaratha; anvashaat = ordered; suuutam = charioteer; tatra = there; punaH = again; iti = thus; aham nacha eva samprasupataH = “I am not sleeping; aanaya = bring; raamam = Rama; iha = here; aashu = soon.

अनुवादः

King Dasaratha ordered that charioteer there again thus - " I am not sleeping. Bring Rama here soon”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

28. saH - he; shrutvaa - listened to; raajavachanam = king’s words; pratipuujya = paid respect; tam = to him; shirasaa = with head; manyamaanaH = thinking of; mahat = abundant; priyam = goodness; nirjagaama = came out; nR^ipaavaasaat = from king’s house.

अनुवादः

He listened to king’s words, bowed his head in salutation to him, thought for goodness of king, and came out of the king’s palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन् ।
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ २९ ॥
अभिषेचनसंयुक्ताः सर्वलोकस्य हृष्टवत् ।

हृष्टः प्रमुदितः सूतो जागमाशु विलोकयन् ।
स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥
अभिषेचनसंयुक्ता सर्वलोकस्य हृष्टवत् ।

२-१५-२९ हृष्टः प्रमुदितः सूतो जगामाशु विलोकयन् ।

वे हर्ष और उल्लासमें भरकर सब ओर दृष्टि डालते हुए शीघ्रतापूर्वक आगे बढ़ने लगे । सूत सुमन्त्र वहाँ मार्गमें सब लोगोंके मुँहसे श्रीरामके राज्याभिषेककी आनन्ददायिनी बातें सुनते जा रहे थे ॥ २९ १/२ ॥

सुमन्त्रनु हर्षोल्लासगॊण्डु सुत्तलू दृष्टि बीरुत्ता शीघ्रवागि मुन्दुवरिदनु. सुमन्त्रनु दारियल्लि ऎल्ल जनर बायल्लि श्रीरामन पट्टाभिषेकद आनन्दमय मातुगळन्ने केळुत्ता मुन्दॆ होगुत्तिद्दनु.॥29½॥

पदच्छेदः

29. suutaH = the charioteer placid; prasannaH = became placeid; jagaama = went; hR^ishhTaH = rejoiced; pramuditaH = with pleasure; vilokayan = seeing; raajamaargamcha = royal roads; pataakaadhvaja shobhitam = adorned with flags and banners.

अनुवादः

That Sumantra with placid mind, went happily seeing the royal roads adorned with flags and banners.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् ॥ ३० ॥
रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ।
महाकपाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् ॥ ३१ ॥

ततो ददर्श रुचिरं कैलाससदृशप्रभम् ॥ रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्म समप्रभम् ।
महाकवाटपिहितं वितर्दिशतशोभितम् ॥

स सूतस्तत्र शुश्राव रामाधिकरणाः कथाः ॥ २-१५-३० अभिषेचनसंयुक्तास्सर्वलोकस्य हृष्टवत् । ततो ददर्श रुचिरं कैलासशिखरप्रभम् ॥ २-१५-३१ रामवेश्म सुमन्त्रस्तु शक्रवेश्मसमप्रभम् ।

तदनन्तर सुमन्त्रको श्रीरामका सुन्दर भवन दिखायी दिया, जो कैलासपर्वतके समान श्वेत प्रभासे प्रकाशित हो रहा था । वह इन्द्रभवनके समान दीप्तिमान् था । उसका फाटक विशाल किवाड़ोंसे बंद था (उसके भीतरका छोटा-सा द्वार ही खुला हुआ था) । सैकड़ों वेदिकाएँ उस भवनकी शोभा बढ़ा रही थीं ॥ ३०-३१ ॥

अनन्तर सुमन्त्रनिगॆ कैलास पर्वतदन्तॆ शुभ्रप्रभॆयिन्द प्रकाशिसुत्तिद्द, श्रीरामन सुन्दर भवनवु कण्डु बन्तु. अदु इन्द्रभवनदन्तॆ हॊळॆयुत्तित्तु. अदर विशाल महाद्वारवु मुच्चिकॊण्डिद्दु, अदरल्लि सण्णदाद ऒन्दु द्वार तॆरॆदुकॊण्डित्तु. नूरारु वेदिकॆगळु आ भवनद शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दवु.॥30-31॥

पदच्छेदः

30. suutaH = that charioteer; shushraava = heard; kathaaH = conversatious; raamadhikaraNaaH = about Rama; abhishechana samyuktaaH and Rama’s coronation; sarvalokasya = of all people; hR^ishhTavat = who were joyful.

अनुवादः

Sumantra heard the words pertaining to Rama and Rama’s coronation spoken together by joyful people there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

31. tataH = then; sumantraH tu = Sumantra; dadarshha = saw; raamaveshma = Rama’s palace; ruchiram = which ws lovely; kailaasa sikharaprabham = shining like top of a mountain; shakra veshma samaprabham = radiant like Indra’s palace.

अनुवादः

Then, Sumantra saw Rama’s palace which was lovely shining like top of a mountain and radiant like Indra’s palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

काञ्चनप्रतिमैकाग्रं मणिविद्रुमतोरणम् ।
शारदाभ्रघनप्रख्यं दीप्तं मेरुगुहासमम् ॥ ३२ ॥

उसका मुख्य अग्रभाग सोनेकी देव-प्रतिमाओंसे अलंकृत था । उसके बाहर फाटकमें मणि और मूँगे जड़े हुए थे । वह सारा भवन शरद् ऋतुके बादलोंकी भाँति श्वेत कान्तिसे युक्त, दीप्तिमान् और मेरुपर्वतकी कन्दराके समान शोभायमान था ॥ ३२ ॥

अदर प्रधान मुम्बागिलु बङ्गारद देवता प्रतिमॆगळिन्द अलङ्कृतवागित्तु. आ इडी भवनवु शरद् ऋतुविन मेघगळन्तॆ बॆळ्ळगिन कान्तियिन्द कूडि देदीप्यमान मेरुपर्वतद गुहॆयन्तित्तु.॥32॥

मणिभिर्वरमाल्यानां सुमहद्भिरलङ्कृतम् ।
मुक्तामणिभिराकीर्णं चन्दनागुरुभूषितम् ॥ ३३ ॥

सुवर्णनिर्मित पुष्पोंकी मालाओंके बीच-बीचमें पिरोयी हुई बहुमूल्य मणियोंसे वह भवन सजा हुआ था । दीवारोंमें जड़ी हुई मुक्तामणियोंसे व्याप्त होकर जगमगा रहा था (अथवा वहाँ मोती और मणियोंके भण्डार भरे हुए थे) । चन्दन और अगरकी सुगन्ध उसकी शोभा बढ़ा रही थी ॥ ३३ ॥

सुवर्णनिर्मित पुष्पगळ मूलॆगळल्लि नडु-नडुवॆ पोणिसिद अमूल्य मणिगळिन्द कूडिद हारगळिन्द आ भवनवु अलङ्कृतवागित्तु, गोडॆगळल्लि कोद मुक्तामणिगळिन्द हॊळॆयुत्तित्तु. मुत्तु रत्नगळ भण्डारवे ऎल्लॆडॆ तुम्बित्तु. चन्दन, अगरुगळ सुगन्धदिन्द अदर शोभॆ इन्नू हॆच्चित्तु.॥33॥

गन्धान् मनोज्ञान् विसृजद् दार्दुरं शिखरं यथा ।
सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम् ॥ ३४ ॥

गान्धान्मनोज्ञान् विसृजद्दार्दुरं शिखरं यथा ।
सारसैश्च मयूरैश्च विनदद्भिर्विराजितम् ॥

वह भवन मलयाचलके समीपवर्ती दर्दुर नामक चन्दनगिरिके शिखरकी भाँति सब ओर मनोहर सुगन्ध बिखेर रहा था । कलरव करते हुए सारस और मयूर आदि पक्षी उसकी शोभावृद्धि कर रहे थे ॥ ३४ ॥

आ भवनदल्लि मलयाचलद दुर्दर ऎम्ब चन्दनगिरि शिखरदन्तॆ ऎल्लॆडॆ मनोहर सुगन्धवु हरडिकॊण्डित्तु. सारस, मयूरवे मॊदलाद पक्षिगळ कलरवदिन्द अदर शोभॆ इम्मडियागित्तु.॥34॥

सुकृतेहामृगाकीर्णमुत्कीर्णं भक्तिभिस्तथा ।
मनश्चक्षुश्च भूतानामाददत् तिग्मतेजसा ॥ ३५ ॥

सोने आदिकी सुन्दर ढंगसे बनी हुई भेड़ियोंकी मूर्तियोंसे वह व्याप्त था । शिल्पियोंने उसकी दीवारोंमें बड़ी सुन्दर नक्काशी की थी । वह अपनी उत्कृष्ट शोभासे समस्त प्राणियोंके मन और नेत्रोंको आकृष्ट कर लेता था ॥ ३५ ॥

स्वर्णवे मॊदलाद धातुगळिन्द सुन्दरवागि निर्मिसिद तोळगळे मॊदलाद मूर्तिगळिन्द अदु आवरिसित्तु. शिल्पिगळु अदर गोडॆगळल्लि मनोहर चित्तारगळन्नु कॆत्तिद्दरु. अदु तन्न उत्कृष्ट शोभॆयिन्द समस्त प्राणिगळ कण्मनगळन्नु आकर्षिसुत्तित्तु.॥35॥

चन्द्रभास्करसङ्काशं कुबेरभवनोपमम् ।
महेन्द्रधामप्रतिमं नानापक्षिसमाकुलम् ॥ ३६ ॥

चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी, कुबेर-भवनके समान अक्षय सम्पत्तिसे पूर्ण तथा इन्द्रधामके समान भव्य एवं मनोरम उस श्रीरामभवनमें नाना प्रकारके पक्षी चहक रहे थे ॥ ३६ ॥

चन्द्र-सूर्यरन्तॆ तेजस्वी, कुबेरन भवनदन्तॆ अक्षय सम्पत्तिनिन्द पूर्ण हागू इन्द्रधामदन्तॆ भव्य मत्तु मनोहरवाद आ श्रीरामभवनदल्लि नाना विधद पक्षिगळु तुम्बिद्दवु.॥36॥

मेरुशृङ्गसमं सूतो रामवेश्म ददर्श ह ।
उपस्थितैः समाकीर्णं जनैरञ्जलिकारिभिः ॥ ३७ ॥

सुमन्त्रने देखा—श्रीरामका महल मेरु-पर्वतके शिखरकी भाँति शोभा पा रहा है । हाथ जोड़कर श्रीरामकी वन्दना करनेके लिये उपस्थित हुए असंख्य मनुष्योंसे वह भरा हुआ है ॥ ३७ ॥

श्रीरामभवनवु मेरु पर्वतद शिखरदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु. श्रीरामनिगॆ कैमुगिदु वन्दिसलु बन्दिरुव असङ्ख्य जनरिन्द तुम्बिहोद अदन्नु सुमन्त्रनु नोडिदनु.॥37॥

उपादाय समाक्रान्तैस्तदा जानपदैर्जनैः ।
रामाभिषेकसुमुखैरुन्मुखैः समलङ्कृतम् ॥ ३८ ॥

भाँति-भाँतिके उपहार लेकर जनपद-निवासी मनुष्य उस समय वहाँ पहुँचे हुए थे । श्रीरामके अभिषेकका समाचार सुनकर उनके मुख प्रसन्नतासे खिल उठे थे । वे उस उत्सवको देखनेके लिये उत्कण्ठित थे । उन सबकी उपस्थितिसे भवनकी बड़ी शोभा हो रही थी ॥

बगॆ-बगॆय उडुगॊरॆगळन्नॆत्तिकॊण्डु प्रजा जनरु अल्लि नॆरॆदिद्दरु. श्रीरामन पट्टाभिषेकद समाचार केळि अवर मुखगळु अरळिद्दवु, अवरु आ उत्सववन्नु नोडलु उत्कण्ठितरागिद्दरु. अवरॆल्लर उपस्थितियिन्द आ भवनवु शोभिसुत्तित्तु.॥38॥

महामेघसमप्रख्यमुदग्रं सुविराजितम् ।
नानारत्नसमाकीर्णं कुब्जकैरपि चावृतम् ॥ ३९ ॥

वह विशाल राजभवन महान् मेघखण्डके समान ऊँचा और सुन्दर शोभासे सम्पन्न था । उसकी दीवारोंमें नाना प्रकारके रत्न जड़े गये थे और कुबड़े सेवकोंसे वह भरा हुआ था ॥ ३९ ॥

आ विशाल भवनवु महामेघ खण्डदन्तॆ ऎत्तरवागि, सुन्दरवागि शोभा सम्पन्नवागित्तु. अदर गोडॆगळल्लि नाना विधद रत्नगळन्नु जोडिसिद्दरु मत्तु कुळ्ळराद सेवकरिन्द अदु तुम्बिहोगित्तु.॥39॥

स वाजियुक्तेन रथेन सारथिः
समाकुलं राजकुलं विराजयन् ।
वरूथिना राजगृहाभिपातिना
पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन् ॥ ४० ॥

स वाजीयुक्तेन रथेन सारथिः
समाकुलं राजकुलं विराजयन् ।
वरूथिना राजगृहाभिपातिना
पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्षयन् ॥

सारथि सुमन्त्र राजभवनकी ओर जानेवाले वरूथ (लोहेकी चद्दर या सींकचोंके बने हुए आवरण) से युक्त तथा अच्छे घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा मनुष्योंकी भीड़से भरे राजमार्गकी शोभा बढ़ाते तथा समस्त नगर-निवासियोंके मनको आनन्द प्रदान करते हुए श्रीरामके भवनके पास जा पहुँचे ॥ ४० ॥

सुमन्त्रनु ऒळ्ळॆय कुदुरॆगळिन्द युक्तवागिद्द रथदल्लि कुळितु जनभरितवाद राजमार्गवन्नु अवलोकिसुत्ता होगुत्तिद्दनु. रामन अरमनॆय कडॆगॆ होगुत्तिद्द रक्षणा कवचयुक्तवागिद्द रथवन्नु नोडि अल्लिद्द जनर मनस्सुगळु हर्षगॊण्डवु.॥40॥

पदच्छेदः

32;33;34;35;36;37;38;39;40. suutaH = Sumantra; dadarshaH = saw; raamaveshma = Rama’s house; mahaakavaata pihitam = with large doors; vitardhishata shobhitam = adorned; with hundreds of raised; quadrangular seats; kaaN^chana pratimaikaagram = having a summit embedded with golden idols; maNividruma toranam = with festooned decorations over doorways with gems and corals; sharadaabhraghanaprakhyam = with brilliance like automnal cloud; diiptam - shining; meruguhopamam - like vace of Meru mountain; alankR^itam = adorned withmaNibhiH = precious stones; sumadbhiH = with large; ramaalyaanaam = - best of garlands; aakiirNam = abundantly seathered ; muktaamaNibhiH = pearls; chandanaagurubhuushhitam = decorated with sandal and aloe woods; visR^ijat = spreading out; manojJNaan = beautiful; gandhaan = smalls; saarasaiH = with cranes; mayuuraishcha = and with peacoks; vinadadbhiH = singing; viraajitam = was illuminated; sukR^itehaa mR^igaakiirNam = surrounded by well-arranged wolves; tathaa = and; sukiirNam = well place; bhaktibhiH = sculptures; aadadat = attracting; manaH minds; chakshhushcha = and eyes; bhuutaanaam = of living beings; chandrabhaaskaraa sankaasham = equal to sund and the moon; kubera bhavanopamana = like palace of kubera; mahendra chaama pratimam = equal to house of Indra; nanaapakshhisamaakulam = full of various kinds of birds; marushR^ingasamam = equal to Meru mountain; samaakiirNam = over spread; janaiH = by people upasthitaiH = who arrived; aN^jalikaaribhiH = with joined palms;tatha = and upadaaya = taking gifts and the like; jaanapadaiH = rural folk; raamaabhishheka sumukhaiH = favouring Rama’s coronation; unmkhaiH = eagerly waiting; alankR^itam = decorated; udagram = elevated; mahaameghasamaprakhyam = like great clouds; suvibhuushhitam = adorned with ; naanaaratnasamaakiirNam = various diamonds spread all over; kubja kairaavakaavR^itam = with hunch backed servants and servant of kirata tribe moving around.

अनुवादः

Rama’s palace was beautiful with large doors and adorned with hundreds of raised quadrangular seats. There were festooned decorations over doorways with gems and corals. It was adorned with various precious stones and the best of garlands. Pearls were scattered all over abundantly. It was decorated with sandal and aloe woods, spreading out beautiful smells like the peak of a Darddura Mountain. Cranes and peacocks were singing sweetly. Figures of wolves and other art forms were sculptured here and there. It was attracting the eyes and minds of living beings by its brilliance. It was shining like a constellation of moon and the sun. It was full of various kinds of birds. It was as high as Meru mountain. Sumantra saw such a palace of Rama. People who came from different rural parts to see Rama’s coronation were waiting with different gifts in their hands. That house decorated with various diamonds, was looking high like a great cloud. Hunch backed servants and servants of kirata tribe were moving all over the house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः समासाद्य महाधनं महत्
प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः ।
मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं
गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव ॥ ४१ ॥

स वाजियुक्तेन रथेन सारथि । र्नराकुलं राजकुलम् विराजयन् । वरूथिना रामगृहाभिपातिना । पुरस्य सर्वस्य मनांसि हर्शयन् ॥ २-१५-४१

उत्तम वस्तुको प्राप्त करनेके अधिकारी श्रीरामका वह महान् समृद्धिशाली विशाल भवन शचीपति इन्द्रके भवनकी भाँति सुशोभित होता था । इधर-उधर फैले हुए मृगों और मयूरोंसे उसकी शोभा और भी बढ़ गयी थी । वहाँ पहुँचकर सारथि सुमन्त्रके शरीरमें अधिक हर्षके कारण रोमाञ्च हो आया ॥ ४१ ॥

इष्टार्थसिद्धिगॆ कारणवाद देवेन्द्रन अरमनॆगॆ समानवागिद्द, महदैश्वर्ययुक्तवागिद्द आ भवनदल्लि जिङ्कॆ, सारङ्ग मॊदलाद साधु प्राणिगळिन्दलू, नविलु, कोगिलॆ, गिणि मुन्ताद पक्षिगळिन्द अत्यन्त शोभिसुत्तित्तु. अल्लिगॆ तलुपिद सारथि सुमन्त्रन शरीरवु हॆच्चाद हर्षदिन्द रोमाञ्चितवायितु.॥41॥

पदच्छेदः

41. saH = that; saarathi = charioteer; rathena = with chariot; vaajiyuktena = fasterned with horses; varuuthinaa = having a top; raamagR^ihaabhipaatinaa = approaching towards Rama’s palace;viraajayam = beautifying; naraakulam = human race; * raajakulam* = and royal race; harshhayam = gladdened; manaamsi = the hearts; purasya = of the city.

अनुवादः

That Sumantra with chariot fastened with horses and having a top, approached towards Rama’s palace, beautifying the human and the royal races, gladdened the hearts of all citizens.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्र कैलासनिभाः स्वलङ्कृताः
प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः ।
प्रियान् वरान् राममते स्थितान् बहून्
व्यपोह्य शुद्धान्तमुपस्थितौ रथी ॥ ४२ ॥

ततस्समासाद्य महाधनं महत् । प्रहृष्टरोमा स बभूव सारथिः । मृगैर्मयूरैश्च समाकुलोल्बणं । गृहं वरार्हस्य शचीपतेरिव ॥ २-१५-४२

वहाँ कैलास और स्वर्गके समान दिव्य शोभासे युक्त, सुन्दर सजी हुई अनेक ड्यौढ़ियोंको लाँघकर श्रीरामचन्द्रजीकी आज्ञामें चलनेवाले बहुतेरे श्रेष्ठ मनुष्योंको बीचमें छोड़ते हुए रथसहित सुमन्त्र अन्तःपुरके द्वारपर उपस्थित हुए ॥ ४२ ॥

कैलास मत्तु स्वर्गदन्तॆ दिव्य शोभासम्पन्न, सुन्दरवागि अलङ्कृत अनेक हजारगळन्नु दाटि श्रीरामचन्द्रन आज्ञॆयन्तॆ नडॆयुव बहळष्टु श्रेष्ठ मनुष्यरन्नु हिन्दक्कॆ हाकि, रथसहित सुमन्त्रनु अन्तःपुरद द्वारद बळिगॆ तलुपिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. tataH = then; saH = that; saarathiH = charioteer;babhuuva = became; prahR^ishhTa romaa = hair-risingly thrilled; samaasaadya = after approaching; varaarhasya = excellent Rama’s gR^iham = palace; mahaadhanam = having great wealth; mahat = large; samaakulolbaNam = beautifully; mR^igaiH = deers; mayuuraishcha = and peacocks; shachiipataH iva = like Indra’s palace.

अनुवादः

That palace of the great souled Rama was like Indra’s palace with great wealth. It was filled with various deer and peacocks. After approaching that palace, he became quite thrilled.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता
रामाभिषेकार्थकृतां जनानाम् ।
नरेन्द्रसूनोरभिमङ्गलार्थाः
सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टाः ॥ ४३ ॥

स तत्र कैलासनिभाः स्वलंकृताः । प्रविश्य कक्ष्यास्त्रिदशालयोपमाः । प्रियान् वरान् राममते स्थितान् बहून् । व्यपोह्य शुद्धांतमुपस्थितो रथी ॥ २-१५-४३

उस स्थानपर उन्होंने श्रीरामके अभिषेक-सम्बन्धी कर्म करनेवाले लोगोंकी हर्षभरी बातें सुनीं, जो राजकुमार श्रीरामके लिये सब ओरसे मङ्गलकामना सूचित करती थीं । इसी प्रकार उन्होंने अन्य सब लोगोंकी भी हर्षोल्लाससे परिपूर्ण वार्ताओंको श्रवण किया ॥ ४३ ॥

अल्लि अवनु श्रीरामन अभिषेक सम्बन्धवाद कार्य माडुव जनरु-राजकुमार श्रीरामन श्रेयक्कागि मङ्गळाशासन माडुत्तिद्दु, हर्षयुक्त मातुगळन्नु केळिदनु. हीगॆये इतर ऎल्ल जनरु हर्षोल्लासदिन्द आडिकॊळ्ळुत्तिद्दुदन्नु केळिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. saH = that; rathii = Sumantra; praveshya = entered; kakshhyaaH = inner apartments; kailaasavibhaaH = equal to Kailasa mountain; svalankR^itaaH = well decorated; tridashaalayopamaaH = like; abodes of deities; tatra = there; vyapohya = passed over; bahuun = many of ; raamamate sthitaan = established Rama’s welll wishers;varam = best; priyaan = friends; upasthitaH = approached; * shuddhaantam* = royal inner apartment.

अनुवादः

The inner apartments of Rama’s palace were well decorated, high as Kailasa mountain and like abodes of deities. Sumantra entered there, passed over many of Rama’s friends who well wishers and approached Rama’s inner apartment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

महेन्द्रसद्मप्रतिमं च वेश्म
रामस्य रम्यं मृगपक्षिजुष्टम् ।
ददर्श मेरोरिव शृङ्गमुच्चं
विभ्राजमानं प्रभया सुमन्त्रः ॥ ४४ ॥

स तत्र शुश्राव च हर्षयुक्ता । रामाभिषेकार्थकृता जनानां । नरेंद्रसूनोरभिमंगळार्थाः । सर्वस्य लोकस्य गिरः प्रहृष्टः ॥ २-१५-४४

श्रीरामका वह भवन इन्द्रसदनकी शोभाको तिरस्कृत कर रहा था । मृगों और पक्षियोंसे सेवित होनेके कारण उसकी रमणीयता और भी बढ़ गयी थी । सुमन्त्रने उस भवनको देखा । वह अपनी प्रभासे प्रकाशित होनेवाले मेरुगिरिके ऊँचे शिखरकी भाँति सुशोभित हो रहा था ॥ ४४ ॥

रामन अरमनॆयु देवेन्द्रन अरमनॆगॆ सदृशवागित्तु. सुमनोहरवागि ध्वनिमाडुव सुन्दरवाद मृग-पक्षिगळिगॆ अदु आश्रयवागित्तु. मेरुपर्वतद शिखरदन्तॆ ऎत्तरवागिद्द आ अनुपम सौन्दर्यदिन्द विराजिसुत्तिद्द रामभवनवन्नु सुमन्त्रनु नोडिदनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. tatra = then; saH = he; shushraava = heard; * prahR^ishhTaaH* = delightful; giraH = words; lokasya = of people; raamaabhishhekaartha kR^itaan = about things done for Rama’s coronation; harshayuktaaH = filled with joy; janaanaam = of people; abhimangalaarthaaH = for the sake of prosperity; narendra suunoH = of Rama.

अनुवादः

There, Sumantra heard delightful people talking about Rama’s coronation and the rites to be performed for the sake of Rama’s prosperity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपस्थितैरञ्जलिकारिभिश्च
सोपायनैर्जानपदैर्जनैश्च ।
कोट्या परार्धैश्च विमुक्तयानैः
समाकुलं द्वारपदं ददर्श ॥ ४५ ॥

महेंद्रसद्मप्रतिमं तु वेश्म । रामस्य रम्यं मृगपक्षिजुष्टं । ददर्श मेरोरिव शृंगमुच्चं । विभ्राजमानं प्रभया सुमम्त्रः ॥ २-१५-४५

उस भवनके द्वारपर पहुँचकर सुमन्त्रने देखा—श्रीरामकी वन्दनाके लिये हाथ जोड़े उपस्थित हुए जनपदवासी मनुष्य अपनी सवारियोंसे उतरकर हाथोंमें भाँति-भाँतिके उपहार लिये करोड़ों और परार्धोंकी संख्यामें खड़े थे, जिससे वहाँ बड़ी भारी भीड़ लग गयी थी ॥ ४५ ॥

रामभवनद बागिलिगॆ होगि सुमन्त्रनु नोडुत्तानॆ-श्रीरामनन्नु वन्दिसलु कैमुगिदु उपस्थितराद पुरजनरु तम्म वाहनगळिन्द इळिदु बगॆ-बगॆय उडुगॊरॆगळन्नु हिडिदुकॊण्डु कोटि-कोटि सङ्ख्यॆयल्लि नॆरॆदु भारी गद्दलवे उण्टागित्तु.॥45॥

पदच्छेदः

45. sumantraH = Sumantra; dadarsha = saw; ramya = beautiful; raamasya veshma = Rama’s palace; mahendrasadmapratimam = equalling the mansion of Mahendra; mR^igapakShijuShTam = filled wih antelopes (and) birds; shR^ingam eva = like top; uchcha = of high; meroH = Meru mountain; vibhraajamaanam = shining; prabhayaa = with radiance.

अनुवादः

Rama’s palace was as high as top of the Meru mountain, shining with radiance. The mansion was filled with birds and antelopes. It was like Indra’s mansion. Sumantra saw such a beautiful house of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो महामेघमहीधराभं
प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् ।
रामोपवाह्यं रुचिरं ददर्श
शत्रुञ्जयं नागमुदग्रकायम् ॥ ४६ ॥

तदनन्तर उन्होंने श्रीरामकी सवारीमें आनेवाले सुन्दर शत्रुञ्जय नामक विशालकाय गजराजको देखा, जो महान् मेघसे युक्त पर्वतके समान प्रतीत होता था । उसके गण्डस्थलसे मदकी धारा बह रही थी । वह अंकुशसे काबूमें आनेवाला नहीं था । उसका वेग शत्रुओंके लिये अत्यन्त असह्य था । उसका जैसा नाम था, वैसा ही गुण भी था ॥ ४६ ॥

महामेघदिन्द कूडिद पर्वतदन्तॆ इद्द, मदिसिद, अङ्कुश प्रहारवन्नु सहिसद, सुन्दरवाद, शत्रुसैन्यवन्नु भेदिसुव सामर्थ्यवुळ्ळ महाकाय शत्रुञ्जय ऎम्ब श्रीरामन पट्टदानॆयन्नु सुमन्त्रनु अल्लि नोडिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. dadarsha = saw; dvaarapadam = area of entrance; samaakulam = filled with; kotyaa = crores; parardhaishcha = and millions of; jaanapadaiH = of rural folk; janaishcha = and people; upasthitaaH = who approached; anjalikaaribhisheha = with folded hands; sopaayanaiH = with gifts; vimuktayaanaiH = who left their respective vehicles.

अनुवादः

He saw crores and millions of rural folk and other people with folded hands approaching the area leaving their respective vehicles.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वलङ्कृतान् साश्वरथान् सकुञ्जरा-
नमात्यमुख्यांश्च ददर्श वल्लभान् ।
व्यपोह्य सूतः सहितान् समन्ततः
समृद्धमन्तःपुरमाविवेश ह ॥ ४७ ॥

ततो महामेघमहीधराभं । प्रभिन्नमत्यङ्कुशमत्यसह्यम् । रामोपवाह्याम् रुचिरम् ददर्श । शत्रुम्जयं नागमुदग्रकायम् ॥ २-१५-४७

उन्होंने वहाँ राजाके परम प्रिय मुख्य-मुख्य मन्त्रियोंको भी एक साथ उपस्थित देखा, जो सुन्दर वस्त्राभूषणोंसे विभूषित थे और घोड़े, रथ तथा हाथियोंके साथ वहाँ आये थे । सुमन्त्रने उन सबको एक ओर हटाकर स्वयं श्रीरामके समृद्धिशाली अन्तःपुरमें प्रवेश किया ॥ ४७ ॥

सुन्दर वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतरागि, रथ, कुदुरॆ, आनॆ मॊदलादवुगळॊन्दिगॆ अल्लिगॆ बन्दिरुव राजन परमप्रिय मुख्य-मुख्य मन्त्रिगळू अल्लि उपस्थितरागिरुवुदन्नु नोडिदनु. सुमन्त्रनु अवरॆल्लरन्नु बदिगॆ सरिसि श्रीरामन समृद्धिशालि अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. tataH = there after; dadarsha = saw; ruchiram = beautiful; naagam = elephant; shatrunjayam = called satrunjayam; udagrakaayam = with highly elevated; raamopavaahyam = Rama’s royal vehichle; mahaamegha mahiidharaabham = like great cloud and mountain;prabhinnam = intoxicated; atyaN^kusham = uncontrollabel; asahyam = intolerable.

अनुवादः

There he saw a beautiful elephant called Satrunjaya with highly elevated body and Rama’s royal conveyance. It was like a great cloud and a mountain. It was intoxicated, uncontrollable and intolerable.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽद्रिकूटाचलमेघसन्निभं
महाविमानोपमवेश्मसंयुतम् ।
अवार्यमाणः प्रविवेश सारथिः
प्रभूतरत्नं मकरो यथार्णवम् ॥ ४८ ॥

स्वलंकृतान् सास्वरथान् सकुम्जरा । नमात्यमुखयांश्च ददर्श वल्लभान् । व्यपोह्य सूतः सहितान्समंततः । समृद्धमंतःपुर माविवेश ह ॥ २-१५-४८

जैसे मगर प्रचुर रत्नोंसे भरे हुए समुद्रमें बेरोक-टोक प्रवेश करता है, उसी प्रकार सारथि सुमन्त्रने पर्वत-शिखरपर आरूढ़ हुए अविचल मेघके समान शोभायमान महान् विमानके सदृश सुन्दर गृहोंसे संयुक्त तथा प्रचुर रत्न-भण्डारसे भरपूर उस महलमें बिना किसी रोक-टोकके प्रवेश किया ॥ ४८ ॥

हेरळवाद रत्नगळिन्द तुम्बिद्द समुद्रवन्नु यावुदे अड्डि आतङ्कगळिल्लदॆ मॊसळॆयु प्रवेशिसुवन्तॆये सारथि सुमन्त्रनु पर्वत शिखरद मेलॆ आरूढवाद मेघदन्तॆ शोभिसुव, महाविमानदन्तॆ सुन्दर गृहगळिन्द कूडिद हेरळ रत्न भण्डारदिन्द तुम्बिद आ भवनवन्नु यावुदे अड्डि आतङ्कगळिल्लदॆ प्रवेशिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. dadarsha = saw; amaatya mukhyaamshaha = the ministers in chief; vallabhaan = who were beloved to the king; svalankR^itaan = who were well-adorned; saashvarathaan = with horse carriages sakunjaraan = the people; gathered; tataH = on all sides; aviveshaH = entered; samR^iddham = rich; antaHpuram = inner apartment.

अनुवादः

The ministers in chief who were beloved to the king, were well-adorned and came there on horse-carriages and elephants. Sumantra passed over the people gathered there on all sides and entered the rich inner apartment.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चदशः सर्गः ॥ १५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पंद्रहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥१५ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हदिनैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥15॥