०१४ रामानयनाय सुमन्त्रप्रेषणम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

This chapter starts with Kaikeyi’s entreaties to the king followed by Dasaratha disowning her as wife. The night passes and Sumantra comes to wake up the King. Ordered by Kaikeyi to bring Sri Rama to the king, he goes to Sri Rama to fetch Him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

14. कैकेयीका राजाको सत्यपर दृढ़ रहनेके लिये प्रेरणा देकर अपने वरोंकी पूर्तिके लिये दुराग्रह दिखाना, महर्षि वसिष्ठका अन्तःपुरके द्वारपर आगमन और सुमन्त्रको महाराजके पास भेजना, राजाकी आज्ञासे सुमन्त्रका श्रीरामको बुलानेके लिये जाना

पुत्रशोकार्दितं पापा विसञ्ज्ञं पतितं भुवि ।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

पुत्र शोक अर्दितम् पापा विसम्ज्ञम् पतितम् भुवि । विवेष्टमानम् उदीक्ष्य सा ऐक्ष्वाकम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-१४-१

इक्ष्वाकुनन्दन राजा दशरथ पुत्रशोकसे पीड़ित हो पृथ्वीपर अचेत पड़े थे और वेदनासे छटपटा रहे थे, उन्हें इस अवस्थामें देखकर पापिनी कैकेयी इस प्रकार बोली— ॥ १ ॥

इक्ष्वाकुनन्दन दशरथनु पुत्रशोक पीडितनागि नॆलदल्लि निःश्चेष्टितनागि बिद्दु, वेदनॆयिन्द चडपडिसुत्तिद्दनु. ई स्थितियल्लिरुवुदन्नु नोडि पापिनि कैकॆयियु इन्तॆन्दळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. saa paapaa = that wicked woman; abraviit = spoke; idam = these words; ikshhvaakam = to Dasaratha who was born in Ikshvaaku dynasty; putrashokaarditam = tormented by the anguish for his son; patitam = who was fallen; visajJNam = unconscious; viveshhTamaana m = tossing about; bhuvi = on the floor.

अनुवादः

That wicked woman spoke these words to Dasaratha, tormented as he was by the anguish for his son and who was unconscious, tossing about on the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् ।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि ॥ २ ॥

पापम् क्ऱ्त्वा इव किम् इदम् मम संश्रुत्य संश्रवम् । शेषे क्षिति तले सन्नः स्थित्याम् स्थातुम् त्वम् अर्हसि ॥ २-१४-२

‘महाराज! आपने मुझे दो वर देनेकी प्रतिज्ञा की थी और जब मैंने उन्हें माँगा, तब आप इस प्रकार सन्न होकर पृथ्वीपर गिर पड़े, मानो कोई पाप करके पछता रहे हों, यह क्या बात है? आपको सत्पुरुषोंकी मर्यादामें स्थिर रहना चाहिये ॥ २ ॥

महाराजरे! नीवु ननगॆ ऎरडु वरगळन्नु कॊडुवुदागि प्रतिज्ञॆ माडिदिरि. नानु अवन्नु केळिदाग ईग महापाप माडिदवरन्तॆ दुःखपीडितनागि नॆलद मेलॆ एकॆ मलगिरुवॆ? इदेकॆ हीगे? सत्पुरुषरन्तॆ सत्यवाक्यपरिपालनॆयल्लि नीवु स्थिरवागिरबेकु.॥2॥

पदच्छेदः

2. kim = what is; idam = this ? samshrutya = after hearing; mama = my; samshravam = promise; sheshhe = you are lying; kshhititale = on the floor; sannaH = with grief; paapam kR^itva ivaa = as; though you had perpetrated a sithtyaam = you; arhasi = ought to; sthaatum = keep; sthityaam = within bounds of morality.

अनुवादः

“What is this? After hearing the promise given to me, you are lying on the floor dejected as though you had committed a great sin. You ought to keep yourself within bounds of ethics”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः ।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः ॥ ३ ॥

आहुः सत्यम् हि परमम् धर्मम् धर्मविदो जनाः । सत्यम् आश्रित्य हि मया त्वम् च धर्मम् प्रचोदितः ॥२-१४-३

‘धर्मज्ञ पुरुष सत्यको ही सबसे श्रेष्ठ धर्म बतलाते हैं, उस सत्यका सहारा लेकर मैंने आपको धर्मका पालन करनेके लिये ही प्रेरित किया है ॥ ३ ॥

धर्मज्ञरु सत्यवन्ने ऎल्लक्किन्त श्रेष्ठधर्मवॆन्दु हेळुत्तारॆ. आ सत्यवन्नु आश्रयिसिये नानु निम्मन्नु धर्मपालनॆगागि प्रेरेपिसुत्तिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. janaaH = People; dharma vidaH = who know what is right; aahuH hi = indeed speak; satyam = of truthfulness; paramam dharmam = as highest virtue; tvam = you; prabodhitaH = are made aware of; dharmam = (your)duty; mayaacha = by me; aashritya = who has taken refuge; satyam = in truth.

अनुवादः

“People who know what is right, indeed speak of truthfulness as highest virtue. I too have taken refuge in truth and made you aware of your duty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः ।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम् ॥ ४ ॥

संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वाम् तनुम् जगती पतिः । प्रदाय पक्षिणो राजन् जगाम गतिम् उत्तमाम् ॥ २-१४-४

‘पृथ्वीपति राजा शैब्यने बाज पक्षीको अपना शरीर देनेकी प्रतिज्ञा करके उसे दे ही दिया और देकर उत्तम गति प्राप्त कर ली ॥ ४ ॥

पृथिवी पति शैब्यराजनु तानु प्रतिज्ञॆ माडिदन्तॆ गिडुग पक्षिगॆ तन्न शरीरद मांसवन्ने कत्तरिसिकॊट्टु उत्तम गतियन्नु पडॆदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raajaa = Oh; king! samshrutya = having promised; svaam = his own; tanum = body; shyenaaya pakshhiNe = to a bird called hawk; shaibyaH = Saibya; jagatiipatiH = the lord of the world; jagaama = obtained; uttamaam = the highest; gatim = destiny.

अनुवादः

“Oh, king! Having made a promise to a hawk and offering his body to the bird , king Saibya, the ruler of world obtained the greatest destiny”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रे उद‍्धृत्याविमना ददौ ॥ ५ ॥

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रॆ उद्धृत्याविमना ददौ ॥

तथ हि अलर्कः तेजस्वी ब्राह्मणे वेद पारगे । याचमाने स्वके नेत्रेउद्ध्ऱ्त्य अविमना ददौ ॥ २-१४-५

‘इसी प्रकार तेजस्वी राजा अलर्कने वेदोंके पारङ्गत विद्वान् ब्राह्मणको उसके याचना करनेपर मनमें खेद न लाते हुए अपनी दोनों आँखें निकालकर दे दी थीं ॥ ५ ॥

हीगॆये तेजस्वी अलर्कराजनु वेदपारङ्गत कुरुड ब्राह्मणनु कण्णुगळन्नु केळिदाग एनन्नू योचिसदॆ तन्न ऎरडू कण्णुगळन्नु कॊट्टुबिट्टिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tathaa = In that manne; alarkaH = alarka; tejasvii = the glorious man; uddhR^itya = plucking; svake = his own; netre = eyes; dadau hi = indeed gave; avimanaaH = remorselessly; braahmaNe = to the brahmana; veda paarage = skilled in the veda; yaachamaane = when asked for them.

अनुवादः

“In that manner, Alarka the glorious man plucking his own eyes, indeed gave remorselessly, to a brahmana skilled in the Veda, When asked for them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते ॥ ६ ॥

सरिताम् तु पतिः स्वल्पाम् मर्यादाम् सत्यम् अन्वितः । सत्य अनुरोधात् समये वेलाम् खाम् न अतिवर्तते ॥ २-१४-६

‘सत्यको प्राप्त हुआ समुद्र सत्यका ही अनुसरण करनेके कारण पर्व आदिके समय भी अपनी छोटी-सी सीमातट—भूमिका भी उल्लङ्घन नहीं करता ॥ ६ ॥

सत्यवन्नु आश्रयिसिद समुद्रवु पर्वकालदल्लियू तन्न मेरॆ मीरदॆ इरुत्तदॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. satyam anvitaH = Following truthfulness ; saritaam patiH tu = ocean; the lord of rivers; samaye = at the time of flow-tide; naativartate = does not transgress; svaam = its; velaam = limit; maryaadaam = the boundary; svalpaam = (even)to a small extent; satyaanurodhaat = because of compliance to truth.

अनुवादः

“Following ruthfulness, ocean the lord of rivers even at the time of flow-tide, does not transgress even to a small extent its boundary because of its compliance to truth.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥ ७ ॥

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
सत्येमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम् ॥

स्त्यमेकपदं ब्रह्मे सत्ये धर्मः प्रतिष्ठतः। सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनै वाप्यते परम् ॥ २-१४-७

‘सत्य ही प्रणवरूप शब्दब्रह्म है, सत्यमें ही धर्म प्रतिष्ठित है, सत्य ही अविनाशी वेद है और सत्यसे ही परब्रह्मकी प्राप्ति होती है ॥ ७ ॥

सत्यवे प्रणवरूपी शब्दब्रह्मवागिदॆ, सत्यदल्ले धर्मवु प्रतिष्ठितवागिदॆ, सत्यवे अविनाशी वेदवागिदॆ मत्तु सत्यदिन्दले परब्रह्मन प्राप्तियागुत्तदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. satyam = Truth; ekapadam = in the word; brahma = (is)Brahma; satye = on truth; dharmaH = is righteousness; pratishhTitaH = eshtablished; satyameva = truth indeed; vedaaH = is knowledge; akshhayaaH = which is imperishable; satyaineva = by truth alone; param = the supreme being; aapyate = is obtained.

अनुवादः

“Truth is one word and is Brahma. On truth is righteousness established. Truth indeed is the knowledge imperishable. By truth alone, the supreme being is obtained”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ ८ ॥

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
स वरः सलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥

सत्यं समनुवर्त्स्व यदि धर्मे धृता मतिः । सफलः स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम ॥ २-१४-८

‘इसलिये यदि आपकी बुद्धि धर्ममें स्थित है तो सत्यका अनुसरण कीजिये । साधुशिरोमणे! मेरा माँगा हुआ वह वर सफल होना चाहिये; क्योंकि आप स्वयं ही उस वरके दाता हैं ॥ ८ ॥

अदक्कागि निम्म बुद्धि सत्यदल्लि स्थितवागिद्दरॆ सत्यवन्नु अनुसरिसि. साधुशिरोमणिये! नानु केळिद वरगळु सफलवागलेबेकु. एकॆन्दरॆ नीवे आ वरगळ धातृनागिरुविरि.॥8॥

पदच्छेदः

8. sattama = Oh the best of men! matiH dhR^itaayadi = if your mind is fixed; dharme = on piety; samanuvartasva = comfirm to; satyam = truth; astu = let; me = my; varaH = boon; saphalaH = bear fruit; asiH = you are indeed; varadaH = bestower of boons!.

अनुवादः

“O the best among men! firmly adhere to truth, if your mind is fixed on piety. Since you are a bestower of boons, let my aforesaid prayer be granted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात् ।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ ९ ॥

धर्मस्येहाभिकामार्थं मम चैवाचिचोदनात् । प्रव्राजय सुतं रामम् त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम् ॥ २-१४-९

‘धर्मके ही अभीष्ट फलकी सिद्धिके लिये तथा मेरी प्रेरणासे भी आप अपने पुत्र श्रीरामको घरसे निकाल दीजिये । मैं अपने इस कथनको तीन बार दुहराती हूँ ॥

धर्मद अभीष्ट फल सिद्धिगागि हागू नन्न प्रेरणॆयिन्दलू नीवु निम्म पुत्र श्रीरामनन्नु वनक्कॆ कळिसिरि. नानु नन्न मातन्नु मूरु बारि हेळुत्तिद्देनॆ.॥9॥

पदच्छेदः

9. iha = In the matter; abhikaamartham = for yearning; dharmasya = of righteousness; abhichodanaachcha = due to instigation; mama = of mine; pravraajaya = send to exile; raamam = Rama; sutam = the son; aham = I; prabraviimi = am telling; tvaam = to you; triH = three times.

अनुवादः

“In the matter, yearning righteousness and to concede to my request, send Rama the son to exile. I am telling to you three times”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ १० ॥

समयम् च मम आर्य इमम् यदि त्वम् न करिष्यसि । अग्रतः ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम् ॥ २-१४-१०

‘आर्य! यदि मुझसे की हुई इस प्रतिज्ञाका आप पालन नहीं करेंगे तो मैं आपसे परित्यक्त (उपेक्षित) होकर आपके सामने ही अपने प्राणोंका परित्याग कर दूँगी’ ॥ १० ॥

आर्य! नन्नल्लि माडिद प्रतिज्ञॆयन्नु नीवु पालिसदिद्दरॆ नानु निम्मिन्द परित्यक्तळागि निम्म मुन्दॆये प्राणगळन्नु कळॆदुकॊळ्ळुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. aarya = Oh; the venerable man ! tvam karishhyasi yadi = if you do not implement; imam = this; mama = my; samayam = agreement; parityaktvaa = having been left over; parityakshhyaami = I will give up; jiivitam = life; te agrataH = in front of you.

अनुवादः

“Oh, the venerable man! If you do not implement our agreement, it means you have abandoned me. Hence I will give up my life here in front of you”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया ।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा ॥ ११ ॥

एवम् प्रचोदितः राजा कैकेय्या निर्विशन्कया । न अशकत् पाशम् उन्मोक्तुम् बलिर् इन्द्र क्ऱ्तम् यथा ॥ २-१४-११

इस प्रकार कैकेयीने जब निःशङ्क होकर राजाको प्रेरित किया, तब वे उस सत्यरूपी बन्धनको वैसे ही नहीं खोल सके—उस बन्धनसे अपनेको उसी तरह नहीं मुक्त कर सके, जैसे राजा बलि इन्द्र प्रेरित वामनके पाशसे अपनेको मुक्त करनेमें असमर्थ हो गये थे ॥ ११ ॥

ई प्रकार कैकॆयियु निःशङ्कॆयागि राजनन्नु प्रेरेपिसिदाग बलिराजनु इन्द्रप्रेरित वामनन पाशदिन्द तन्नन्नु बिडिसिकॊळ्ळदिरुवन्तॆ, आ सत्यरूपी बन्धनदिन्द राजनु तन्नन्नु बिडिसिकॊळ्ळलारदॆ असमर्थनागिद्दनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. evam = Thus; prachoditaH = by Kaikeyi; nirvishaNkayaa = without hesitation; rajaa = king Dasaratha; indrakR^itam yathaa = as trapped by Indra; naa shakat = was not able; moktum = to untie; paasham = the cord.

अनुवादः

Thus compelled by Kaikeyi, who had no uneasiness in her mind, king Dasaratha could not untie the cord of plighted word that fettered him , any more than Bali could unloose the noose placed (round his body) by Indra(through his younger brother Vamana in order to deprive him of his sovereignty of the three worlds).

स्रोतः: valmikiramayan.net

उद‍्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत् ।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा ॥ १२ ॥

उद् भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत् ।
स धुर्यो वै परिस्पन्द् युगचक्रान्तरं यथा ॥

उद्भ्रान्त ह्ऱ्दयः च अपि विवर्ण वनदो अभवत् । स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युग चक्र अन्तरम् यथा॥ २-१४-१२

दो पहियोंके बीचमें फँसकर वहाँसे निकलनेकी चेष्टा करनेवाले गाड़ीके बैलकी भाँति उनका हृदय उद‍्भ्रान्त हो उठा था और उनके मुखकी कान्ति भी फीकी पड़ गयी थी ॥ १२ ॥

गाडिय ऎरडु चक्रगळ नडुवॆ सिक्किहाकिकॊण्डु ऒद्दाडुव ऎत्तुगळन्तॆ - दशरथनु ‘प्रतिज्ञा भङ्ग इल्लवे रामन वनवास’ ऎम्ब ऎरडु चक्रगळ मध्यदल्लि सिक्किहाकिकॊण्डु भ्रान्तनागिद्दनु. अवन मुख कान्तियु कळॆगुन्दि होगित्तु.॥12॥

पदच्छेदः

12. dhuryaH yathaa = Like a bullock; parispandan = throbbing; yuga chakraantaram = between yoke and the wheel; saH = Dasaratha; udbhraanta hR^idayaH = got agitated at heart; abhavat = became; vivarNa vadanaH chaapi = pale in his face.

अनुवादः

Like a bullock throbbing between yoke and the wheel , Dasaratha got agitated in heart and became pale in his face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः ।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ १३ ॥

विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः ।
क्रच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥

विह्वलाभ्याम् च नेत्राभ्याम् अपश्यन्न् इव भूमिपः । क्ऱ्च्च्रात् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-१४-१३

अपने विकल नेत्रोंसे कुछ भी देखनेमें असमर्थ-से होकर भूपाल दशरथने बड़ी कठिनाईसे धैर्य धारण करके अपने हृदयको सँभाला और कैकेयीसे इस प्रकार कहा— ॥ १३ ॥

तेजस्सन्नु कळॆदुकॊण्डु कण्णुगळिन्द एनन्नू नोडलु असमर्थवागिद्दवो ऎम्बत्तिद्द दशरथराजनु बहळ कष्टदिन्द धैर्यवहिसि, तन्नन्नु सावरिसिकॊण्डु कैकॆय बळि हीगॆ हेळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. bhuupatiH = The king; vihvalaabhyaam netrabhyaam = with bedimmed eyes; apashyanniva = was unable; as it were to see; samstabhya = stood firm; dhairyeNa = with courage; kR^ichchhraat = and with difficulty; abraviit = spoke; idam = these words; kaikeyiim = to Kaikeyi.

अनुवादः

King Dasaratha, with bedimmed eyes, was unable, as it were, to see. But with difficulty, he controlled himself by recourse to firmness and spoke to Kaikeyi as follows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः ।
सन्त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया ॥ १४ ॥

यः ते मन्त्र क्ऱ्तः पाणिर् अग्नौ पापे मया ध्ऱ्तः । तम् त्यजामि स्वजम् चैव तव पुत्रम् सह त्वया ॥ २-१४-१४

‘पापिनि! मैंने अग्निके समीप ‘साङ्गुष्ठं ते गृभ्णामि सौभगत्वाय हस्तम्०’ इत्यादि वैदिक मन्त्रका पाठ करके तेरे जिस हाथको पकड़ा था, उसे आज छोड़ रहा हूँ । साथ ही तेरे और अपने द्वारा उत्पन्न हुए तेरे पुत्रका भी त्याग करता हूँ ॥ १४ ॥

ऎलै पापिये! नानु अग्निसाक्षियागि ‘साङ्गुष्ठं ते गृभ्णामि सौभगत्वाय हस्तम्’ मुन्ताद वैदिक मन्त्रगळन्नु जपिसुत्ता हिडिदिरुव निन्न कैयन्नु इन्दु बिडुत्तिद्देनॆ. जॊतॆगॆ निन्नल्लि हुट्टिद निन्न पुत्रनन्नु त्यजिसुत्ता इद्देनॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. paape = Oh; wicked woman! tyajaami = Iabandon; te = your; yaH paaNiH = hand; which; dhR^itaH = was clasped; mayaa = by me; agnau = in the presence of nuptial fire; mantrakR^itaH = when it was consecrated by sacred recitations; tava putram chaiva = as also your son; svajam = begotten by me; tvayaa saha = along with yourself.

अनुवादः

“Oh, wicked woman! I abandon your hand, which was clasped by me in presence of nuptial fire, when it was consecrated by sacred recitations as also your son begotten by me along with yourself”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम् ॥ १५ ॥

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति । अभिषेकं गुरुजन्स्त्वरयीष्यति मां ध्रुवम् ॥ २-१४-१५ रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।

‘देवि! रात बीत गयी । सूर्योदय होते ही सब लोग निश्चय ही श्रीरामका राज्याभिषेक करनेके लिये मुझे शीघ्रता करनेको कहेंगे ॥ १५ ॥

देवि! रात्रॆ कळॆदिदॆ. सूर्योदयवागुत्तले जनरु खण्डितवागि श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि नन्नन्नु अवसर पडिसुवरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. devi = Oh; queen! rajanii = the night; prayataa = has gone by; suuryasya udayanam prati = with return of rising sun; gurujanaH = elderly people; dhruvam = certainly; tvarayishhyati = will quicken; mama = me; abhishhekam = for installation; raamaabhishheka sambhaaraiH = with material to be used for Rama’s coranation; upakalpitaiH = procured; tadartham = for the purpose.

अनुवादः

“Oh, Queen! the night has gone by, with the return pf rising sun. Elderly people will certainly quicken me for installation of Rama with the sacred materials procured for the purpose”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम् ॥ १६ ॥
सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।

‘उस समय जो सामान श्रीरामके अभिषेकके लिये जुटाया गया है, उसके द्वारा मेरे मरनेके बाद श्रीरामके हाथसे मुझे जलाञ्जलि दिलवा देना; परंतु अपने पुत्रसहित तू मेरे लिये जलाञ्जलि न देना ॥ १६ १/२ ॥

आग श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि सिद्धपडिसिद पडि पदार्थगळिन्द नानु सत्त बळिक श्रीरामनु नन्न उत्तर क्रियॆगळन्नु माडलि. आदरॆ नीनागली निन्न पुत्रनागली ननगॆ उत्तर क्रियॆगळन्नु माडदिरलि.॥16॥

व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ १७ ॥
न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम् ।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥ १८ ॥

व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम् ॥ न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम् ।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम् ॥

‘पापाचारिणि! यदि तू श्रीरामके अभिषेकमें विघ्न डालेगी (तो तुझे मेरे लिये जलाञ्जलि देनेका कोई अधिकार न होगा) । मैं पहले श्रीरामके राज्याभिषेकके समाचारसे जो जन-समुदायका हर्षोल्लाससे परिपूर्ण उन्नत मुख देख चुका हूँ, वैसा देखनेके पश्चात् आज पुनः उसी जनताके हर्ष और आनन्दसे शून्य, नीचे लटके हुए मुखको मैं नहीं देख सकूँगा’ ॥ १७-१८ ॥

पापाचारिणिये! नीनु श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कॆ अड्डिपडिसिदरॆ निनगॆ नन्न उत्तरक्रियॆय अधिकार इरलारदु. नानु मॊदलु श्रीरामन पट्टाभिषेकद समाचारदिन्द हर्षोल्लसित जन समुदायवन्नु नोडिद्दॆ. अदन्नु नोडिद बळिक, इन्दु अदे जनतॆय हर्ष-आनन्ददिन्द शून्यवाद, बाडिद मुखगळन्नु नोडलारॆनु.॥17-18॥

पदच्छेदः

16;17. ashubhaachaare = Oh; woman of vicious conduct! vyaahantaasi adi = If you obstruct; raamaabhishhechanam = Rama’s installation ; salilakriya = offering of water; naiva kartavyaa = cannot be done; tvayaa = by you; suputrayaa = including your son; raamaH = Rama; kaarayitaryaH = will be made to do; salilakriyaam = the offering of water; me = to me; mR^itasya = after death.

अनुवादः

“Oh, woman of vicious conduct! If you obstruct Rama’s installation, you including your son cannot offer me water. Rama will be made to do the offering of water to me, after death.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

18. dR^ishhTvaa = Having seen; janam = people; tathaa sukham = with that joy; puurvam = before; aham = I; na shaknomicha = cannot; drashhTum = see; punaH = again; hata harshham = their happiness ended; niraanandam = without joy; avaaNmukham = having face turned downwards.

अनुवादः

“Having seen people with that joy before, I cannot see them with there happiness ended, without any merriment and having their faces turned downward in grief”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः ।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी ॥ १९ ॥

तां तथा ब्रुवत्स्तस्य भूमिपन्य महात्मनः । प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रश्रालिनी ॥ २-१४-१९

महात्मा राजा दशरथके कैकेयीसे इस तरहकी बातें करते-करते ही चन्द्रमा और नक्षत्रमालाओंसे अलंकृत वह पुण्यमयी रजनी बीत गयी और प्रभातकाल आ गया ॥ १९ ॥

महात्मा दशरथनु कैकॆय बळि ई रीति मातुगळन्नाडुत्ता इरुवाग चन्द्र मत्तु नक्षत्रगळिन्द अलङ्कृतवाद पुण्यमय रजनियु कळॆदुहोगि, प्रभातकाल आगमिसितु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tasya bhuumipasya = That king; mahaatmanaH = the great souled; bruvataH = speaking; taam = to her; tathaa = as aforesaid; puNyaa = the holy; sharvarii = night; chandra nakshhatra shaalinii = endowed with moon and stars; prabhaataa = began to become clear into a dawn.

अनुवादः

While that great souled king was speaking to her as aforesaid, the holy night endowed with, moon and stars began to become clear into a dawn.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता ॥ २० ॥

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता ॥

ततः पाप समाचारा कैकेयी पार्थिवम् पुनः । उवाच परुषम् वाक्यम् वाक्यज्ञा रोष मूर्चिता ॥२-१४-२०

तदनन्तर बातचीतके मर्मको समझनेवाली पापचारिणी कैकेयी रोषसे मूर्च्छित-सी होकर राजासे पुनः कठोर वाणीमें बोली— ॥ २० ॥

अनन्तर मातिन मर्मवन्नु तिळिद पापाचारिणि कैकॆयियु क्रोधदिन्द मैमरॆतु राजनल्लि पुनः कठोरवागि हीगॆ नुडिदळु.॥20॥

पदच्छेदः

20. tataH = Afterwards; kaikeyii = K aikeyi; paapa samaachaaraa = of vicious conduct; vaakyaG^yaa = of skillful talk; roshha puuritaa = filled with anger; punaH = again; uvacha = spoke; parushham = harsh; vaakyam = words; parthivam = to the king.

अनुवादः

Kaikeyi of vicious conduct and of skilful talk, filled with anger again spoke these harsh words to the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् ।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ २१ ॥
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ २२ ॥

किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् ।
अनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि ॥ स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
निः सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

किम् इदम् भाषसे राजन् वाक्यम् गर रुज उपमम् । आनाययितुम् अक्लिष्टम् पुत्रम् रामम् इह अर्हसि ॥ २-१४-२१ स्थाप्य राज्ये मम सुतम् क्ऱ्त्वा रामम् वने चरम् । निह्सपत्नाम् च माम् क्ऱ्त्वा क्ऱ्त क्ऱ्त्यो भविष्यसि ॥ २-१४-२२

‘राजन्! आप विष और शूल आदि रोगोंके समान कष्ट देनेवाले ऐसे वचन क्यों बोल रहे हैं (इन बातोंसे कुछ होने-जानेवाला नहीं है) । आप बिना किसी क्लेशके अपने पुत्र श्रीरामको यहाँ बुलवाइये । मेरे पुत्रको राज्यपर प्रतिष्ठित कीजिये और श्रीरामको वनमें भेजकर मुझे निष्कण्टक बनाइये; तभी आप कृतकृत्य हो सकेंगे’ ॥ २१-२२ ॥

राजने! नीवु विष मत्तु शूलॆयन्तह रोगदिन्द उण्टागुव कष्टदन्तॆ इन्तह मातन्नु एकॆ मातनाडुत्तिरुविरि? (ई मातुगळिन्द एनू आगलारदु.) नीवु यावुदे क्लेशपडदॆ निम्म पुत्र श्रीरामनन्नु इल्लिगॆ करॆसिरि. नन्न पुत्रनन्नु राज्यदल्लि कुळ्ळिरिसि हागू श्रीरामनन्नु काडिगॆ कळिसि, नन्नन्नु निष्कण्टकळागिसिरि; आगले नानु कृतकृत्यळागुवॆनु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21. raajan = Oh; king ! bhaashhase = you are uttering; vaakyam = words; gararujopamam = li ke painful disease; (with difficulty in swallowing); idam kim = why is this? arhasi = you ought; anaayayitum = to summon; putram = your son; raamam = Rama; iha = here; aklishhTam = with out delay.

अनुवादः

" Oh, king ! You are uttering words, which cannot be swallowed easily like in a painful throat disease. You ought to summon your son Rama here without any delay.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

22. kR^ita kR^ityaH bhavishhyasi = You will be one who discharged duty; shthaapya = by installing ; mama sutam = my son; raajye = to kingdom kR^itvaa = by making; raamam = Rama; vane charam = wander in woods; kR^itvaa = by making; maam = me; niH sapatnaam = devoid of enemies.

अनुवादः

“You will be the one who discharges duty, by installing my son to this kingdom, by making Rama to wander in woods and rid me of enemies.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः ।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥ २३ ॥

स तुन्न इव तीक्ष्णेण प्रतोदेन हयोत्तमः ।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत् ॥

स नुन्नैव तीक्षेन प्रतोदेन हय उत्तमः । राजा प्रदोचितः अभीक्ष्णम् कैकेयीम् इदम् अब्रवीत् ॥ २-१४-२३

तीखे कोड़ेकी मारसे पीड़ित हुए उत्तम अश्वकी भाँति कैकेयीद्वारा बारंबार प्रेरित होनेपर व्यथित हुए राजा दशरथने इस प्रकार कहा— ॥ २३ ॥

तीक्ष्णवाद चावटि एटिनिन्द नोवागिद्द उत्तम कुदुरॆयन्तॆ कैकॆयिय मूलक पदे-पदे प्रेरितनागि व्यथितनाद दशरथनु ई प्रकार हेळिदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. prachoditaH = Impelled; abhiikshhNam = again and again; hayottama iva = like an excellent horse; nunnaH = thrashed; tiikshhNena = sever ely; pratodena with a whip; saH raajaa = that king; abraviit = spoke; idam = these words; kaikeyiim = to kaikeyi.

अनुवादः

Impelled again and again by Kaikeyi, like an excellent horse being severely thrashed with a whip, that king spoke these words to Kaikeyi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम् ॥ २४ ॥

धर्म बन्धेन बद्धो अस्मि नष्टा च मम चेतना । ज्येष्ठम् पुत्रम् प्रियम् रामम् द्रष्टुम् इच्चामि धार्मिकम् ॥ २-१४-२४

‘मैं धर्मके बन्धनमें बँधा हुआ हूँ । मेरी चेतना लुप्त होती जा रही है । इसलिये इस समय मैं अपने धर्मपरायण परम प्रिय ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामको देखना चाहता हूँ’ ॥ २४ ॥

नानु धर्मबन्धनदल्लि बन्धितनागिद्देनॆ. नन्न चैतन्य उडुगि होगुत्तिदॆ. अदक्कागि ईग नानु धर्मपरायण परमप्रिय ज्येष्ठपुत्रनाद श्रीरामनन्नु नोडबयसुत्तिरुवॆनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. buddhaH = I am bound; dharma bandhena = by the ties of morality; mama chetanaacha = my judgement also; nashhTaa = is lost; ichchhaami = I wish; drashhTum = to see; raamam = Rama; dhaarmikam = the pious man; jyeshhTham = the eldest; priyam = the beloved.

अनुवादः

“I am bound by the ties of morality. I lost my judgement. I wish to see the pious Rama, my beloved elder son.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ २५ ॥
वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा ।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २६ ॥

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते ॥ वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा ।
उपगृह्याशु सम्भरान् प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥

ततः प्रभातां र्जनीमुदिते च दिवाकरे । पुण्ये नक्षत्रयोगे चे मुहूर्ते च समाहिते ॥ २-१४-२५ वसिष्ठो गुणसंपन्नः शिष्येः परिवृतस्तदा । उपगृह्याशु संभारान् [रविवेश पुरोत्तमम् ॥ २-१४-२६

उधर जब रात बीती, प्रभात हुआ, सूर्यदेवका उदय हो गया और पुण्यनक्षत्रके योगमें अभिषेकका शुभ मुहूर्त आ पहुँचा, उस समय शिष्योंसे घिरे हुए शुभगुणसम्पन्न महर्षि वसिष्ठ अभिषेककी आवश्यक सामग्रियोंका संग्रह करके शीघ्रतापूर्वक उस श्रेष्ठ पुरीमें आये ॥ २५-२६ ॥

रात्रॆ कळॆदु सूर्योदयवागि, पुण्यनक्षत्र योगदल्लि पट्टाभिषेकद मुहूर्त समीपिसिदाग शिष्य समूहदॊन्दिगॆ शुभगुणसम्पन्न महर्षि वसिष्ठरु पट्टाभिषेकद आवश्यक सामग्रिगळन्नु सङ्ग्रहिसि लगुबगॆयिन्द अयोध्यॆयन्नु प्रवेशिसिदरु.॥25-26॥

पदच्छेदः

25;26. tataH = Afterwards; raja niim = the night; prabhaataam = began to become clear; udite = with the rising; divaakare = sun; muhuurte = the moment ; puNye = which is auspicious; nakshhatra yoge cha = united with lunar mansion; samaahite = approaching; tadaa = then ; vasishhTaH = Vasista the sage; guNasapannaH = who is; rich with virtues; pravivesha = entered; aashu = briskly; pu rottamam = that capital city; parivR^itaH = surrounded; shishhyaiH = by disciples; upagR^ihya = having procured; sbhaaraan = requisite materials.

अनुवादः

Meanwhile, the night began to become clear, with the rising of sun. While the auspicious, moment united with lunar mansion approaching, the sage Vashishta who is rich in virtues surrounded by his disciples entered the capital city of Ayodhya briskly, having procured the requisite materials for Rama’s coronation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम् ।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम् ॥ २७ ॥

उस पुण्यवेलामें अयोध्याकी सड़कें झाड़-बुहारकर साफ की गयी थीं और उनपर जलका छिड़काव हुआ था । सारी पुरी उत्तम पताकाओंसे सुशोभित थी । वहाँके सभी मनुष्य हर्ष और उत्साहसे भरे हुए थे । बाजार और दूकानें इस तरह सजी हुई थीं कि उनकी समृद्धि देखते ही बनती थी ॥ २७ ॥

आ मङ्गळ समयदल्लि अयोध्यॆय राजबीदिगळन्नु स्वच्छगॊळिसि पन्नीरन्नु सिम्पडिसिद्दरु. इडी नगरवु ध्वज-पताकॆगळिन्द सुशोभितवागित्तु. समृद्धवाद अङ्गडि बीदिगळु अलङ्कृतवागिद्दवु.॥27॥

महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम् ।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम् ॥ २८ ॥

महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम् ।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूमिताम् ॥

सब ओर महान् उत्सव हो रहा था । सारी नगरी श्रीरामचन्द्रजीके अभिषेकके लिये उत्सुक थी । चारों ओर चन्दन, अगर और धूपकी सुगन्ध व्याप्त हो रही थी ॥ २८ ॥

ऎल्लॆडॆ महोत्सवगळु नडॆयुत्तिद्दवु. इडी नगरिये श्रीरामचन्द्रन पट्टाभिषेकक्कागि उत्सुकवागित्तु. ऎल्लॆडॆ चन्दन, अगरु मत्तु सुगन्धित धूपवु आवरिसिकॊण्डित्तु.॥28॥

तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम् ।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम् ॥ २९ ॥

इन्द्रनगरी अमरावतीके समान शोभा पानेवाली उस पुरीको पार करके श्रीमान् वसिष्ठजीने राजा दशरथके अन्तःपुरका दर्शन किया । जहाँ सहस्रों ध्वजाएँ फहरा रही थीं ॥ २९ ॥

इन्द्रनगरि अमरावतियन्तॆ शोभिसुव आ नगरवन्नु दाटि श्रीमान् वसिष्ठरु दशरथराजन अन्तःपुरवन्नु नोडिदरु. अल्लि साविरारु ध्वज- पताकॆगळु हाराडुत्तिद्दवु.॥29॥

पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः ॥ ३० ॥

नगर और जनपदके लोग वहाँ भरे हुए थे । बहुत-से ब्राह्मण उस स्थानकी शोभा बढ़ाते थे । छड़ीदार राजसेवक तथा सजे-सजाये सुन्दर घोड़े वहाँ अधिक संख्यामें उपस्थित थे ॥ ३० ॥

नगरवासिगळु मत्तु ग्रामवासिगळु अल्लि नॆरॆदिद्दरु. अनेक ब्राह्मणरु अल्लिय शोभॆयन्नु हॆच्चिसिद्दरु. आयुध धारी सेवकरु हागू अलङ्करिसिद सुन्दर कुदुरॆगळु अल्लि असङ्ख्यवागि निन्तिद्दवु.॥30॥

पदच्छेदः

27;28;29;30. samitikramya = Passing through; taam puriim = that city; sikta sammaarjita ; pathaam = whose streets were swept and watered; pataakottama bhuushhitaam = decorated with excellent flags; vichitra kusumaakiirNam = overspread with colourful flowers; viraajitam = made ; brilliant; naanaa sragbhiH = with various types of garlands; samhR^ishhTa manujopetaam = filled with people of joy; samR^idhdhha vipaNaapaNaam = with shops and markets in abundance; mahotsava samaakiirNaam = filled with lot of festivities ; samutsakaam = anxiouslywaiting; raaghavarth e = for ; Rama; pratidhuupitaam = fumigated; sarvataH = on all sides; chandanaagarudhuupaiH = by perfumes of sandalwood and aloc; purandara puropamaam = resembling Amaravati city(capital of Indra) ; dadarsha = (the sage vasista) beheld)beheld; antaH pura shreshhTam = filled with many number of brahmanas; paurajaana padaakiirNam = crowded with citizens and country men; upashobhitam = splendourous; braahmaNaiH = with brahmanas; YajJNya vidhiH = with knowers of sacrificial rites; sadasyaiH = with members of sacrificial assembly; sampuurNam = filled; paramadvijaiH = with excellent brahmanas.

अनुवादः

Passing through that city, whose streets were swept and watered decorated with , excellent flags, overspread with colourful flowers , made brilliant with various types of garlands, filled with people of joy, with shops and markets with abundance, filled with lot of festivities, anxiously waiting for Rama, fumigated on all sides with perfumes of sandalwood , also resembling Amaravathy city(capital of Indra); the sage Vashishta beheld the excellent, gynaecium filled with many a number of brahmanas, crowded with citizens and countrymen, looking splendorous with brahmanas, knowers of sacrificial assembly filled with excellent brahmanas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम् ।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः ॥ ३१ ॥

तदन्तः पुरमासाद्य व्यतिचक्राम तम् जनम् ॥ २-१४-३१ वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च ।

श्रेष्ठ महर्षियोंसे घिरे हुए वसिष्ठजी परम प्रसन्न हो उस अन्तःपुरमें पहुँचकर उस जन-समुदायको लाँघकर आगे बढ़ गये ॥ ३१ ॥

श्रेष्ठ महर्षिगळिन्दॊडगूडि वसिष्ठरु परम सन्तोषगॊण्डु, जनसमुदायवन्नु दाटि अन्तःपुर तलुपिदरु.॥31॥

पदच्छेदः

31. paramarshhiH = The sage; vasishhTaH = Vasista; paramapriitaH = bei ng well pleased; aasaadya = reaching; tat antaHpuram that gynaeceum; vyatichakraama = got past; janam = those people; viveshcha = and entered it.

अनुवादः

Sage Vashishta, being well pleased of seeing that gynaecium, got past those people there and , entered it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम् ॥३२ ॥

स त्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् । द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शन्म् ॥ २-१४-३२

वहाँ उन्होंने महाराजके सुन्दर सचिव तथा सारथि सुमन्त्रको अन्तःपुरके द्वारपर उपस्थित देखा, जो उसी समय भीतरसे निकले थे ॥ ३२ ॥

अल्लि महाराजर प्रियदर्शननाद सचिवनू, सारथियू आद सुमन्त्रनु अन्तःपुरद बागिलिगॆ बरुवुदन्नु नोडिदरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. saH tu = That sage Vasista; apasyat = saw; sumantram naama = Sumantra by name; sachivam = who was minister; saarathim = and charioteer; priya darshanam = who had a pleasing appearance; dvaare = at the gate; manujasimhasya = of Dasaratha; the best of men; vinishhkraantam = coming out.

अनुवादः

Meanwhile, Vashishta saw Sumantra by name, who was charioteer-cum-minister of Dasaratha and who had a pleasing appearance coming out of the royal gate.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम् ।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम् ॥ ३३ ॥

तब महातेजस्वी वसिष्ठने परम चतुर सूतपुत्र सुमन्त्रसे कहा—‘सूत! तुम महाराजको शीघ्र ही मेरे आगमनकी सूचना दो ॥ ३३ ॥

आग महातेजस्वी वसिष्ठरु परम चतुरनू, सूतपुत्रनू आद सुमन्त्रनल्लि हेळिदरु - सूतने! नानु बन्दिरुवुदन्नु महाराजरिगॆ नीनु बेगने सूचिसु.॥33॥

पदच्छेदः

33. vasishhTaH = Vasista; mahaa tejaaH = with great splendour; tamuvaacha = spoke thus; suutaputram to that son of a charioteer; vishaaradam = the wise man; aachakshhva = tell; nR^ipateH = the king; kshhipram = quickly; maam = about me; aagatam = having come; iha = here.

अनुवादः

That great splendoured Vashishta spoke thus to the learned Sumantra, “Tell the king quickly, that I have come.”

टिप्पनी

The word “suta” evidently denotes here the son of a kshatriya through a brahmana wife (his business being that of a bard or a charioteer)-Amarakosa.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः ।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम् ॥ ३४ ॥

‘(उन्हें बताओ कि श्रीरामके राज्याभिषेकके लिये सारी सामग्री एकत्र कर ली गयी है) ये गङ्गाजलसे भरे कलश रखे हैं, इन सोनेके कलशोंमें समुद्रोंसे लाया हुआ जल भरा हुआ है । यह गूलरकी लकड़ीका बना हुआ भद्रपीठ है, जो अभिषेकके लिये लाया गया है (इसीपर बिठाकर श्रीरामका अभिषेक होगा) ॥ ३४ ॥

अवरिगॆ हेळु-श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि ऎल्ल सामग्रिगळु सिद्धवागिवॆ. गङ्गाजलदिन्द तुम्बिद कलशगळु इल्लिवॆ. ई चिन्नद कलशगळल्लि समुद्रगळ जल तुम्बिट्टिवॆ. ई औदुम्बर भद्रपीठवन्नु अभिषेकक्कागि तन्दिरिसलागिदॆ. (इदरल्लि कुळ्ळिरिसि श्रीरामनिगॆ अभिषेकवागुवुदु.॥34॥

सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ ३५ ॥
अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ ३६ ॥
वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम् ।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ ३७ ॥
हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः ।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ ३८ ॥
सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः ।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृताः स्त्रियः ॥ ३९ ॥
आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः ।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ ४० ॥
एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः ।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥ ४१ ॥

सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः ॥ अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
चतुरश्वो रथः श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम् ॥ वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम् ।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम् ॥ हेमदामपिनद्धश्च कुकुद्मान्पाण्डुरो वृषः ।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः ॥ सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः ।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृताः स्त्रियः ॥ आचार्य ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः ।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह ॥ एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः ।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः ॥

‘सब प्रकारके बीज, गन्ध, भाँति-भाँतिके रत्न, मधु, दही, घी, लावा या खील, कुश, फूल, दूध, आठ सुन्दरी कन्याएँ, मत्त गजराज, चार घोड़ोंवाला रथ, चमचमाता हुआ खड्ग, उत्तम धनुष, मनुष्योंद्वारा ढोयी जानेवाली सवारी (पालकी आदि), चन्द्रमाके समान श्वेत छत्र, सफेद चँवर, सोनेकी झारी, सुवर्णकी मालासे अलंकृत ऊँचे डीलवाला श्वेत पीतवर्णका वृषभ, चार दाढ़ोंवाला सिंह, महाबलवान् उत्तम अश्व, सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधाएँ, अग्नि, सब प्रकारके बाजे, वाराङ्गनाएँ, शृङ्गारयुक्त सौभाग्यवती स्त्रियाँ, आचार्य, ब्राह्मण, गौ, पवित्र पशु-पक्षी, नगर और जनपदके श्रेष्ठ पुरुष अपने सेवक-गणोंसहित प्रसिद्ध-प्रसिद्ध व्यापारी—ये तथा और भी बहुत-से प्रियवादी मनुष्य बहुसंख्यक राजाओंके साथ प्रसन्नतापूर्वक श्रीरामके अभिषेकके लिये यहाँ उपस्थित हैं ॥ ३५—४१ ॥

पट्टाभिषेकक्कागि समस्त बीजगळन्नू, गन्ध, विध-विधवाद रत्नगळु, जेनुतुप्प, मॊसरु, तुप्प, अरळु, दर्भॆ, पुष्पगळु, हालु, ऎण्टु मन्दि सुन्दरियराद कन्यॆयरु, मदिसिद पट्टदानॆ, नाल्कु कुदुरॆगळन्नु हूडिद रथ, झळपिसुव खड्ग, उत्तम धनस्सु, मनुष्यरु हॊरुव पल्लक्कि, चन्द्रनन्तिरुव श्वेतच्छत्र, बिळुपागिरुव चामर, स्वर्णमय गिण्डि, स्वर्णमय मालॆगळिन्द अलङ्कृतवाद ऎत्तरवाद हिळिलुळ्ळ बिळि ऎत्तु, नाल्कु कोरॆ दाडॆगळुळ्ळ महाबल शालियाद सिंह, महाबलशालि उत्तम कुदुरॆ, सिंहासन, व्याघ्रचर्म, समिधॆगळु, यज्ञेश्वर, इवुगळल्लदॆ, ऎल्ल विधद वाद्यदवरु, वाराङ्गनॆयरु, सिङ्गरिसिकॊण्डिरुव सुमङ्गलियरु, आचार्यरु, ब्राह्मणरु, गोवु, पवित्र पशु-पक्षिगळु, पुर प्रमुखरु, ग्रामप्रमुखरु, बन्धुगळ सहित मुख्य-मुख्य वैश्यरु इवरॆल्लरू अल्लदॆ इन्नू अनेक प्रिय भाषिगळाद साविरारु जनरु राजरॊन्दिगॆ सन्तोषदिन्द श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि इल्लि उपस्थितरागिद्दारॆ.॥35-41॥

पदच्छेदः

34;35;36;37;38;39;40;41. ime = These; gaNgodaka ghataaH = pitchers filled with holy waters of Ganga; sagarebhyaHcha = and of oceans ; kaaNchaanaaH = in gold pitchers; bhadra piitham = an excellent seat; andumbaram = made of Udambara wood; aagatam = came; abhishhekaartham = for the purpose of Rama’s coronation; sarva biijaani = all types of seeds; gandhaaH = fragrant substances; ratnaanicha = and precious stones; vividhaani = of various kinds; kshhondram = honey; dadhi = curd; ghR^i tam = clarified butter; laazaaH = parched grains of paddy; darbhaaH = blades of Darbha grass; sumanasaH = flowers; papaH = milk; ashh Tau = eight; ruchiraaH = beatiful; kanyaaH = virgins; vaaraNaH = = elephant; mattaH = in rut; sriimaan = glorious; rathaH = chariot; chatur ashvaH = with four horses; mistrimshaH = a special kind of sword; called Nistrimsa; uttamam = excellent; dhanuH = bow; vaahanam = palanquin; narasamyuktam = with bearers; chhatram = umbrella; shashi sannibham = resembling the moon; sveta = while; vaalavyajane = chowries; hi raNmayaH = golden; bhR^ingaaruH = jug; pa aNduraH = bull; kakudmaan = with large hump on its back; hari shreshhTaH = excellent lion; kesarii = with beautiful mane; chaturdaamshTraH = with four large canine teeth; simhaasanam = a throne(with a pair of lions made of the same material for its charm); vyaaghratamH = tiger skin; hutaashanaH = fire; samiddhaH = = with ignition; sarva vaaditra sanghaH cha = all varieties of musical instruments; veshyaaH = courtisans; striyaaH = women; alankR^itaaH = decked with ornaments; aachaaryaaH = teachers; braahmaN aas = brahmanas; gaavaH = cows; mR^iga pakshhiNaH = animals and birds ; puNyaaH = which are sacred; paurajanapada shreshhTaaH = the best of citizens and men of country-side; naigamaaHcha = merchants; gaNa iH saha = along with their followers; ete = all these; bahavaH anyecha = and many; niiyamaanaaH = retainers; priyamvadaaH = speaking kind words; paarthivaiH saha = along with kings; tishhTanti = stand waiting for; raamasya = Rama’s; abhishhekaaya = coron ation.

अनुवादः

“These pitchers filled with holy waters of ganga , gold pitchers with sea water and an excellent seat with Udambara wood came for the purpose of Rama’s installation ceremony. All types of seeds, fragrant substances and precious stones of various kinds, honey, curd, clarified butter, parched grains of paddy, blades of Darbha grass, flowers, milk, eight beautiful virgins , an elephant in rut, a glorious chariot with four horses, a special kind of sword called Nistrimsa, an excellent bow , a palanquin with bearers an umbrella resembling the moon , a pair of white chowries, a golden jug, a white bull with large , humo on its back, an excellent lion with beautiful mane with large canine teeth, a throne, a tiger skin, fire with ignition , all varieties of musical instruments,courtesans, women decked with ornaments, teachers, brahmanas, cows, animals and birds which are sacred, the best of citizens and men of country side, merchants along with their followers, all these and many other retainers speaking kind words, along with kings stand waiting for Rama’s coronation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ॥ ४२ ॥

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ॥ २-१४-४२ पुण्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात् ।

‘तुम महाराजसे शीघ्रता करनेके लिये कहो, जिससे अब सूर्योदयके पश्चात् पुष्यनक्षत्रके योगमें श्रीराम राज्य प्राप्त कर लें’ ॥ ४२ ॥

नीनु महाराजरल्लि बेगने सिद्धवागलु हेळु. ईग सूर्योदयद बळिक पुष्य नक्षत्रद योगदल्लि श्रीरामन पट्टाभिषेक नडॆयलिदॆ.॥42॥

पदच्छेदः

42. tvarayasya = Hasten; mahaar aajam = the emperor; yathaa = so that; raamaH = Rama; avaapnuyaat = will get the kingdom; ahani = when the day ; samudite = gets started; puNye = at the auspicious; nakshhatra yogecha = occation of constallation called pushya.

अनुवादः

Hasten the emperor, so that Rama will get the throne when the day gets started at the auspicious moment of pushya constellation uniting with the moon”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महाबलः ।
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम् ॥ ४३ ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः ॥ २-१४-४३ स्तुवन्नृपतिशार्धूलं प्रविवेश निवेशनम् ।

वसिष्ठजीके ये वचन सुनकर महाबली सूतपुत्र सुमन्त्रने राजसिंह दशरथकी स्तुति करते हुए उनके भवनमें प्रवेश किया ॥४३ ॥

वसिष्ठर मातन्नु केळि महाबलि सूतपुत्र सुमन्त्रनु राजसिंह दशरथनन्नु स्तुतिसुत्ता अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. suute putraH = Sumantra; shrutvaaa = hearing; iti = th ese; vachaH = words; tasya mahaatmanaH = of Vasista; the great souled; pravivesha = entered; niveshanam = the gynaeceum; stuvan = enlogging; nR^ipati shaarduulam = Dasaratha; that tiger among kings.

अनुवादः

Hearing these words Vashishta the great souled, Sumantra entered the gynaecium along with Dasaratha, the tiger among kings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः ।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥ ४४ ॥

तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजम्मताः
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥

तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मतम् ॥ २-१४-४४ न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रयचिकीर्ष्वः ।

राजाका प्रिय करनेकी इच्छा रखनेवाले और उनके द्वारा सम्मानित द्वारपाल उन बूढ़े सचिवको भीतर जानेसे रोक न सके; क्योंकि उनके लिये पहलेसे ही महाराजकी आज्ञा थी कि ये किसी समय भी भीतर आनेसे रोके न जायँ ॥ ४४ ॥

राजन प्रियवन्नु माडुव, राजनिन्द सम्मानितराद द्वारपालकरु आ वृद्ध सचिवनन्नु ऒळगॆ होगलु तडॆयलिल्ल. एकॆन्दरॆ इवरु ऒळगॆ बरलु तडॆयबारदॆन्दु मॊदलिनिन्दलू महाराजर आज्ञॆ इत्तु.॥44॥

पदच्छेदः

44. dvaarasthaaH = The doormen; priyachikiirshhavaH = who were wishing to do kindness ; raajJNaH = to king; na shekuH = could not; abhisamroddum = obstruct; tamtu = him; p uurvoditam = who came before hand; vR^iddham = who was senior; raaja sammatam = who was esteemed by the king.

अनुवादः

The doormen , who were wishing to do kindness to king, could not obstruct Sumantra, who came before hand who was senior and who was highly esteemed by the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान् ।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ॥ ४५ ॥

स सवीपस्थितो राज्ञ्स्तामवस्थामजज्ञीवान् ॥ २-१४-४५ वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे ।

सुमन्त्र राजाके पास जाकर खड़े हो गये । उन्हें उनकी उस अवस्थाका पता नहीं था; इसलिये वे अत्यन्त संतोषदायक वचनोंद्वारा उनकी स्तुति करनेको उद्यत हुए ॥ ४५ ॥

सुमन्त्रनु राजन बळिगॆ होगि निन्तुकॊण्डनु. अवनिगॆ राजन स्थितिय अरिवु इरलिल्ल; आद्दरिन्द अवनु बहळ सन्तोषदायक मातुगळिन्द अवनन्नु स्तुतिसलु तॊडगिदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. samiipasthitaH = standing besides; raajJNaH = the king; ; ajajJNivaan = ignorant of; taam = that; avasthaam = situation; saH = he; p achakrame = started; abhishhTotum = prai sing; ; tushhTaabhiH = with very pleasing; vagbhiH = words.

अनुवादः

Standing besides the king and ignorant of that situation, Sumantra started praising the king with very pleasing words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ॥ ४६ ॥

ततः सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने ॥ २-१४-४६ सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम् ।

सूत सुमन्त्र राजाके उस महलमें पहलेकी ही भाँति हाथ जोड़कर उन महाराजकी स्तुति करने लगे— ॥ ४६ ॥

सूतनाद सुमन्त्रनु राजन आ अन्तःपुरदल्लि हिन्दिनन्तॆ कैमुगिदु महाराजनन्नु स्तुतिस तॊडगिदनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tataH = Afterwards; sumant raH = Sumantra; suutaH = the charioteer; bhuutraa = befittingly; niveshane = i n gynaeceum; paarthivasya = of the king ; tushhTaava = enlogised; jagatiipatim = the king; yathaakaalam = according to the moment suitable.

अनुवादः

Sumantra, standing with joined palms in the gynaecium of the king, eulogised the king according to the appropriate moment as follows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः ॥ ४७ ॥

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये । प्रीतह् प्रीतेन मनसा तथानन्दघनः स्वतः ॥ २-१४-४७

‘महाराज! जैसे सूर्योदय होनेपर तेजस्वी समुद्र स्वयं हर्षकी तरंगोंसे उल्लसित हो उसमें स्नानकी इच्छावाले मनुष्योंको आनन्दित करता है, उसी प्रकार आप स्वयं प्रसन्न हो प्रसन्नतापूर्ण हृदयसे हम सेवकोंको आनन्द प्रदान कीजिये ॥ ४७ ॥

महाराजरे! सूर्योदयवागुत्तले तेजस्वी समुद्रवु हर्षदिन्द उक्कि, अदरल्लि स्नान माडलु इच्छिसुव मनुष्यरन्नु सन्तोषगॊळिसुवन्तॆये तावु प्रसन्नरागि प्रसन्नतापूर्ण हृदयदिन्द सेवकराद नम्नन्नु आनन्दितगॊळिसिरि.॥47॥

पदच्छेदः

47. yatha = How; tejasvii = the splendid ; saagaraH = ocean; nandati = gladdens; bhaskar odaye = at the time of sunrise; tathaa = so; aananda ghanaH = you filled with delight; svataH = by nature; priitaH = gladden (us); manasaa = with your mind; priitena = delighted.

अनुवादः

“How the splendid ocean gladdens at the time of sunrise, so do you by nature filled with delight, gladden us with your delighted mind.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः ।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ ४८ ॥

इन्द्रमस्यां तु वेळायामभितुष्टाव मातलिः ॥ २-१४-४८ सोऽजयद्धानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।

‘देवसारथि मातलिने इसी बेलामें देवराज इन्द्रकी स्तुति की थी, जिससे उन्होंने समस्त दानवोंपर विजय प्राप्त कर ली, उसी प्रकार मैं भी स्तुति-वचनोंद्वारा आपको जगा रहा हूँ ॥ ४८ ॥

देवसारथि मातलियू इदे हॊत्तिनल्लि देवेन्द्रनन्नु स्तुतिसिद्दनु, अदरिन्द इन्द्रनु समस्त दानवरन्नु गॆद्दिद्दनु. हागॆये नानू स्तुति वचनगळिन्द निम्मन्नु एळिसुत्तिद्देनॆ.॥48॥

पदच्छेदः

48. asyaam veLaayaam = At this very hour; maataliH = Matali(Indra’s charioteer)abhitushhTaava = praised; indram = Indra; saH = that Indra; ajayat = conquered ; sarvaan = all; daanavaan = the demons; tathaa = this; aham = I; bodhayaami = am awakening; tvaam = you.

अनुवादः

“At the very hour of sunrise, Matali (Indra’s charioteer)praised Indra and the latter conquered all the demons. In the same manner, I am awakening you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम् ।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ ४९ ॥

वेदाः सहाङ्गविद्याश्छ यथाह्यात्मभुवम् विभुम् ॥ २-१४-४९ ब्रह्माणम् बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ।

‘छहों अङ्गोंसहित चारों वेद तथा समस्त विद्याएँ जैसे स्वयम्भू भगवान् ब्रह्माको जगाती हैं, उसी प्रकार आज मैं आपको जगा रहा हूँ ॥ ४९ ॥

आरु अङ्गगळ सहित नाल्कु वेदगळू हागू समस्त विद्यॆगळु स्वयम्भू भगवान् ब्रह्मदेवरन्नु ऎच्चर गॊळिसुवन्तॆ इन्दु नानु निम्मन्नु ऎच्चरगॊळिसुत्तिद्देनॆ.॥49॥

पदच्छेदः

49. tathaa = So; aham = I; bodhayaami = am awakening; tvaam = you; adya = now; yathaa = as ; vedaaH = vedas; sahaaNga vidyaaH = along with the knowledge of limbs of the body; bodhayanti = guide** vibhum = Lord; brahmaaNam = Brahma; aatma ; bhuvam = self born

अनुवादः

“As Vedas along with the knowledge of the limbs of the body guide Lord Brahma (the creator) who is self born, so am I awakening you now.”

टिप्पनी

Brahma derives his knowledge of objects to be evolved at the beginning of creation from the Vedas.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥ ५० ॥

आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ।
बोधयत्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम् ॥

‘जैसे चन्द्रमाके साथ सूर्य समस्त भूतोंकी आधारभूता इस शुभ-स्वरूपा पृथ्वीको जगाया करते हैं, उसी प्रकार आज मैं आपको जगा रहा हूँ ॥ ५० ॥

चन्द्रनॊन्दिगॆ सूर्यनु समस्त प्राणिगळ आधारभूत ई शुभ स्वरूपा पृथिवियन्नु ऎच्चरगॊळिसुवन्तॆ इन्दु नानु निम्मन्नु ऎच्चरगॊळिसुत्तिद्देनॆ.॥50॥

पदच्छेदः

50. yathaa = Even as aadityaH = sun; sahachandreNa = along with moon ; bodhayati = awaken; shubhaam = the beautiful; pR^ithiviim = earth; bhuutadharaam = which sustains the ; living beings; tathaa = so; aham = I; bodhayaami = am awakening ; tvaam = you.”

अनुवादः

“Even as the sun along with the moon awaken the beautiful earth which sustains the beings so, am I awakening you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः ।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ॥ ५१ ॥

उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गळः ॥ २-१४-५१ विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः ।

‘महाराज! उठिये और उत्सवकालिक मङ्गलकृत्य पूर्ण करके वस्त्राभूषणोंसे सुशोभित शरीरसे सिंहासनपर विराजमान होइये । फिर मेरु पर्वतसे ऊपर उठनेवाले सूर्यदेवके समान आपकी शोभा होती रहे ॥ ५१ ॥

महाराजरे! एळिरि मत्तु अभिषेकाङ्गभूतवागि मङ्गळस्नान माडि वस्त्राभूषणगळिन्द अलङ्कृतरागि, मेरु पर्वतदल्लिन सूर्यनन्तॆ सिंहासनदल्लि विराजमानरागिरि.॥51॥

पदच्छेदः

51. mahaaraaja = Oh; Majesty!; u ttishhThaH = raise up; divaakaraH iva = like a sun ; ; meroH = from mount Meru; vapushhaa = with body; viraajamaanaH = shining brilliantly; kR^ita kantuka ; maN^gaLaH = and dressed suitably for the auspicious ceremony.

अनुवादः

“Having dressed suitably for the auspicious ceremony and shining brightly with you personality, raise up. Oh, Majesty, like the sun from mount Meru.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते ॥ ५२ ॥

सोमसूर्यौ च काकुत्थ्स शिववैश्रवणावपि ॥ २-१४-५२ वरुणाश्छग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिश्न्तु ते ।

‘ककुत्स्थ-कुलनन्दन! चन्द्रमा, सूर्य, शिव, कुबेर, वरुण, अग्नि और इन्द्र आपको विजय प्रदान करें ॥ ५२ ॥

ककुत्स्थ कुलनन्दरे! सूर्य, चन्द्र, शिव, कुबेर, वरुण, अग्नि इन्द्र इवरॆल्लरू निमगॆ विजयवन्नु उण्टुमाडलि.॥52॥

पदच्छेदः

52. kaakutthsa = Oh; Dasarath a born in kakutsa dynasty! soma suuryoncha = Sun and the moon; shiva vaishravaNaavapi = Shiva and Kubera; varuNaH = varuna; agniH = Agni; indraHcha = a nd Indra; pradishantu = bestow; te = you; vijayam = victory!

अनुवादः

“Oh, Dasaratha born in Kakutsa dynasty! May the Gods -Sun and the Moon Shiva and Kubera, Varuna, Agni and Indra bestow you victory!”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव ।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ॥ ५३ ॥

‘राजसिंह! भगवती रात्रिदेवी विदा हो गयीं । आपने जिसके लिये आज्ञा दी थी, आपका वह सारा कार्य पूर्ण हो गया । इस बातको आप जान लें और इसके बाद जो अभिषेकका कार्य शेष है, उसे पूर्ण करें ॥ ५३ ॥

राजसिंहने! भगवति रात्रिदेवियु सरिदळु. नीवु यावुदक्कागि आज्ञापिसिद्दिरो अदॆल्ल कार्यगळु पूर्णवागिवॆ. इदन्नु तिळिदु पट्टाभिषेकद उळिद कार्यवन्नु पूर्णगॊळिसिरि.॥53॥

उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम् ।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः ॥ ५४ ॥

पौरजानपदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः ।

‘श्रीरामके अभिषेककी सारी तैयारी हो चुकी है । नगर और जनपदके लोग तथा मुख्य-मुख्य व्यापारी भी हाथ जोड़े हुए उपस्थित हैं ॥ ५४ ॥

श्रीरामन पट्टाभिषेकद ऎल्ल सिद्धतॆगळू पूर्णगॊण्डिवॆ. नगर वासिगळु, मुख्य-मुख्य व्यापारिगळू कैमुगिदुकॊण्डु सिद्धरागि हॊरगॆ निन्तिरुवरु.॥54॥

पदच्छेदः

58. mahiipatiH = King Dasaratha; iti = thus; shrutvaa = hearing; tasya vachaH = his words; arthavat = which were meaningful; saantva puurvamiva = and which were very soothing ; abhyakiiryata = was surrounded ; shokena = with grief; bhuumya eva = once more.

अनुवादः

“Oh, the best of the kings ! The holy night has gone by. Know what has been done and do what has to be done. All the requirements for Rama’s coronation is kept ready” .

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति ।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम् ॥ ५५ ॥

‘राजन्! ये भगवान् वसिष्ठ मुनि ब्राह्मणोंके साथ द्वारपर खड़े हैं; अतः श्रीरामके अभिषेकका कार्य आरम्भ करनेके लिये शीघ्र आज्ञा दीजिये ॥ ५५ ॥

महाराजरे! भगवान् वसिष्ठ मुनिगळु ब्राह्मणरॊन्दिगॆ बागिलल्लि निन्तिरुवरु. आद्दरिन्द श्रीरामन पट्टाभिषेकद कार्यवन्नु प्रारम्भिसलु बेगने अप्पणॆयागल.॥55॥

पदच्छेदः

55. bhagavaan = The venerable; vasishhThaH = Vasishta; svayam = hi mself ; tishhThati = stands; bhaahmaNaiH scha = along with brahmanas; kR^itaaJNjaliH = being saluted with joined palms by; paura jaanapadaishchaapi = citizens and village folks; naigamaishcha = and merchants.

अनुवादः

“The venerable Vashishta himself stands waiting at the gate along with brahmanas, being saluted saluted with joined palms by citizens, village folk and merchants.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका ।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम् ॥ ५६ ॥
एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते ।

‘जैसे चरवाहोंके बिना पशु, सेनापतिके बिना सेना, चन्द्रमाके बिना रात्रि और साँड़के बिना गौओंकी शोभा नहीं होती, ऐसी ही दशा उस राष्ट्रकी हो जाती है, जहाँ राजाका दर्शन नहीं होता है’ ॥ ५६ १/२ ॥

दनगाहिगळिल्लद पशुगळु, सेनापतियिल्लद सैन्य, चन्द्रनिल्लद रात्रॆ, गूळि इल्लदॆ गोवुगळु शोभिसुवुदिल्लवो हागॆये राजन दर्शन आगदिरुव राष्ट्रद स्थितियागुत्तदॆ.॥56½॥

एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् ॥ ५७ ॥
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ।

एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्व्वपूर्वमिवार्थवत् ॥
अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ।

सुमन्त्रके इस प्रकार कहे हुए सान्त्वनापूर्ण और सार्थक वचनको सुनकर राजा दशरथ पुनः शोकसे ग्रस्त होगये ॥ ५७ १/२ ॥

ई प्रकार सुमन्त्रनु हेळिद सान्त्वन पूर्ण हागू सार्थक मातुगळन्नु केळि दशरथनु पुनः शोकग्रस्तनादनु.॥57½॥

पदच्छेदः

56;57. raajan = Oh; king!; aajJNaapyat aam = Give orders ; kshhipram = quickly ; raaghavasya = for Rama’s; abhishhechanam = coronation ceremony; raashhTram = a state; yatra = in which; raajaa = a king; na dR^ishyate = is not seen; evam = thus; bhavitaahi = indeed becomes ; yathaa = how; pashavaH = cattle is ; apaalaaH = without herdsman; yathaa = how; senaa = army is; anaayakaH ; without commander; yathaa = how; raatriH = night is; chandram vinaa = without moon; yathaa = how; gavaaH = cows are; vR^ishham vinaa = without bull.

अनुवादः

“Oh king! Give orders quickly for Rama’s coronation ceremony. A kingdom without a king is like cattle without a herdsman, army without a commander, night without the moon and cows without a bull.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति ॥ ५८ ॥
शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ॥ ५९ ॥

इति तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत् । अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ॥ २-१४-५८ ततः स राजा तम् सूतम् सन्न हर्षः सुतम् प्रति । शोक आरक्त ईक्षणः श्रीमान् उद्वीक्ष्य उवाच धार्मिकः ॥ २-१४ ५९ वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि ।

उस समय पुत्रके वियोगकी सम्भावनासे उनकी प्रसन्नता नष्ट हो चुकी थी । शोकके कारण उनके नेत्र लाल हो गये थे । उन धर्मात्मा श्रीमान् नरेशने एक बार दृष्टि उठाकर सूतकी ओर देखा और इस प्रकार कहा—‘तुम ऐसी बातें सुनाकर मेरे मर्म-स्थानोंपर और अधिक आघात क्यों कर रहे हो’ ॥ ५८-५९ ॥

आग पुत्रवियोगद आशङ्कॆयिन्द अवन प्रसन्नतॆ नाशवागिहोगित्तु. शोकदिन्दागि अवन कण्णुगळु कॆम्पागिद्दवु. धर्मात्मनाद श्रीमान् राजनु ऒम्मॆ कण्णॆत्ति सूतन कडॆगॆ नोडि ई प्रकार हेळिदनु - नीनु इन्तह मातुगळन्नाडि नन्न मर्मस्थानगळिगॆ इन्नू हॆच्चु आघात एकॆ माडुत्तिरुवॆ.॥58-59॥

पदच्छेदः

58. mahiipatiH = King Dasaratha; iti = thus; shrutvaa = hearing; tasya vachaH = = his words; arthavat = which were meaningful; saantva puurvamiva = and which were very soothing ; abhyakiiryata = was surrounded ; shokena = with grief; bhuumya eva = once more.

अनुवादः

King Dasaratha hearing his words which were soothing and meaningful, was surrounded with grief once more.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

59. saH raajaa = That king ; dhaarmikaH = who was pious; shriimaan = and glorious; sannaharshha = having lost joy; sutam prati = about his son; udvuikshhya = looked up; shoka raktekshhaNaH = with burning red eyes ; uvaacha = spoke; tam suutam = to that charioteer; nikR^intasi = “You are chopping off; mama = my; marmaaNi = vitals; bhuuyaH eva = further; vaakyaiH = with words”

अनुवादः

That king who was pious and glorious, having lost joy about his son, looked up with sorrowful red eyes and spoke those to Sumantra. “You are chopping off my vitals further more, with your words!.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ।
प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित् तस्माद् देशादपाक्रमत् ॥ ६० ॥

सुमन्त्रः करुणम् श्रुत्वा द्ऱ्ष्ट्वा दीनम् च पार्थिवम् ॥ २-१४-६० प्रग्ऱ्हीत अन्जलिः किंचित् तस्मात् देशात् अपाक्रमन् ।

राजाके ये करुण वचन सुनकर और उनकी दीन दशापर दृष्टिपात करके सुमन्त्र हाथ जोड़े हुए उस स्थानसे कुछ पीछे हट गये ॥ ६० ॥

राजन ई करुण वचनवन्नु केळि, अवर दीनस्थितियन्नु नोडि सुमन्त्रनु कैमुगियुत्तले स्वल्प हिन्दॆ सरिदनु.॥60॥

पदच्छेदः

60. sumantraH = Sumantra; srutva a = hearing; karuNam = mournful words; dR^ishhTvaacha = and seeing ; diinam = depressed; paarthivam = king; pragR^i hiitaaJNjaliH = taken upon himself the joined palms; apaakramat = slipped away; kiNchit = a little; tasmaat deshaat = from that place.

अनुवादः

Sumantra, after seeing the depressed king and hearing mournful words, joined palms with salutation and slipped away to a distance from that place.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः ।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह ॥ ६१ ॥

जब दुःख और दीनताके कारण राजा स्वयं कुछ भी न कह सके, तब मन्त्रणाका ज्ञान रखने वाली कैकेयीने सुमन्त्रको इस प्रकार उत्तर दिया— ॥ ६१ ॥

दुःख मत्तु दीनतॆय कारण राजनु स्वतः एनन्नू मातनाडदिद्दाग राजनीतिज्ञळाद कैकॆयियु सुमन्त्रनल्लि इन्तॆन्दळु.॥61॥

पदच्छेदः

61. yadaa = when; mahiipati H = the king; na shashaaka = could not; vaktum = say; svayam = himself; dainyaat = due to depression; tadaa = then; kaikeyi = Kaikeyi; mantrajJNaa = who is experienced in fore-thoughts; pratyuvaachaha = replied; suman tram = to Sumantra.

अनुवादः

Dasaratha could not say any thing himself because of depression. Then, Kaikeyi who is experienced in fore-thoughts, spoke thus to Sumantra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः ॥ ६२ ॥

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ॥ २-१४-६२ प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपेयुवान् ।

‘सुमन्त्र! राजा रातभर श्रीरामके राज्याभिषेक जनित हर्षके कारण उत्कण्ठित होकर जागते रहे हैं । अधिक जागरणसे थक जानेके कारण इस समय इन्हें नींद आ गयी है ॥ ६२ ॥

सुमन्त्रने! राजरु रात्रियिडी श्रीरामन पट्टाभिषेकद हर्षदिन्द उत्कण्ठितनागि निद्दॆये माडलिल्ल. जागरणॆयिन्द बळलिद कारण अवरिगॆ ईग निद्दॆ बन्दिदॆ.॥62॥

पदच्छेदः

62. sumantra = Oh; Sumantra! raajaa = The king; raama harshha samutsakah = getting emotional by the joy related to Rama; prajaagaraparishraantaH = was tired of awakening ; rajaniim = the whole night; upeyivaam = got; nidraavasham = subjected to sleep.

अनुवादः

“Oh Sumantra! The king, being smitten by emotional joy in relation to Rama, who tired of awakening the whole night and got subjected to sleep”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ ६३ ॥

‘अतः सूत! तुम्हारा भला हो । तुम तुरंत जाओ और यशस्वी राजकुमार श्रीरामको यहाँ बुला लाओ । इस विषयमें तुम्हें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये’ ॥ ६३ ॥

आद्दरिन्द सूतने! निनगॆ ऒळ्ळॆयदागलि. नीनु बेगने होगि, यशस्वी राजकुमार श्रीरामनन्नु इल्लिगॆ करॆदुकॊण्डु बा. ई विषयदल्लि बेरेनू योचिसबेड.॥63॥

पदच्छेदः

63. suuta = Oh; sumantra!; tat = Hence; tvaritam = quickly; gachchha = proceed; aanaya = to bring; raamam = Rama; yashasvinam = the glorious; raajaputram = prince; bhadram = blessedness ; te = to you; na kaaryaa = do not form; vichaara Naa = hesitation; atra = in the matter.

अनुवादः

“Oh, Sumantra! Hence, quickly go and bring the glorious prince Rama. Blessedness to you! Do not have any hesitation in this matter. "

स्रोतः: valmikiramayan.net

अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि ।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

स मन्यमानः कल्याणम् हृदयेन नन्नन्ध च ॥ २-१४-६४ निर्जगाम च संप्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।

तब सुमन्त्रने कहा—‘भामिनि! मैं महाराजकी आज्ञा सुने बिना कैसे जा सकता हूँ?’ मन्त्रीकी बात सुनकर राजाने उनसे कहा— ॥६४ ॥

आग सुमन्त्रनु-भामिनि! महाराजर आज्ञॆयिल्लदॆ नानु हेगॆ होगलि? ऎन्दु हेळिदाग, मन्त्रिय मातन्नु केळिद राजनु अवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥64॥

पदच्छेदः

64. saH = He; manyamaanaH = was thinking; kalyaanam = of auspicious occasion; hR^idayena = in heart; nanandacha = and rejoiced; sampriityaa = With pleasure; nirjagaama = he started; tvaritaH = hurriedly; raaja shaasanaat = by the orders of the king.

अनुवादः

“He was thinking of that auspicious occasion in heart and rejoiced. With pleasure, he set out, by the orders of the king.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥ ६५ ॥

सुमन्त्र रामं दक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च ॥

सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ २-१४-६५ व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित् ।

‘सुमन्त्र! मैं सुन्दर श्रीरामको देखना चाहता हूँ । तुम शीघ्र उन्हें यहाँ ले आओ ।’ उस समय श्रीरामके दर्शनसे ही कल्याण मानते हुए राजा मन-ही-मन आनन्दका अनुभव करने लगे ॥ ६५ ॥

सुमन्त्रने! सुन्दरनाद रामनन्नु नानु नोडबयसुवॆनु. नीनु बेगने अवनन्नु इल्लिगॆ करॆदुकॊण्डु बा. आग श्रीरामदर्शनदिन्दले कल्याणवन्नु तिळिद राजनु मनस्सिनल्लि आनन्दगॊण्डनु.॥65॥

पदच्छेदः

65. chiditaH = Instigated; tayaa = by her; sumantraH = Sumantra; chintayaamaasa = thought(thus); raamaH = Rama; dharmavit = the righteous; aayaasya = will come ; iha = here; abhishhekaarthan = for coronation; vyaktam = certainly.

अनुवादः

Instigated by her, Sumantra thought that the righteous Rama would come there certainly for coronation.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया ॥ ६६ ॥

इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता वृतः ॥ २-१४-६६ निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया ।

इधर सुमन्त्र राजाकी आज्ञासे तुरंत प्रसन्नतापूर्वक वहाँसे चल दिये । कैकेयीने जो तुरंत श्रीरामको बुला लानेकी आज्ञा दी थी, उसे याद करके वे सोचने लगे— ‘पता नहीं, यह उन्हें बुलानेके लिये इतनी जल्दी क्यों मचा रही है? ॥ ६६ ॥

सुमन्त्रनु राजाज्ञॆयन्तॆ कूडले सन्तोषवागि अल्लिन्द तॆरळिदनु. कैकॆयियू कूड बेगने श्रीरामनन्नु करॆतरुवन्तॆ आज्ञापिसिदळु. अदन्नु नॆनॆदु श्रीरामनन्नु करॆसलु इष्टॊन्दु आतुर एकॆ उण्टागिदॆ ऎन्दु योचिसतॊडगिदनु.॥66॥

पदच्छेदः

66. suutaH = Sumantra; iti = thus; matimkR^itvaa = thinking ; mahataa harshheNa = in great joy; nirjagaama = set out; didR^ikshhayaa = with desire to see; raaghavasya = Rama; mahaabaaho = the long armed

अनुवादः

Sumantra thus thinking and dwelling in a great joy, set out with a desire to see the long armed Rama

स्रोतः: valmikiramayan.net

व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट् ।
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः ॥ ६७ ॥
निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ।
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥ ६८ ॥

व्यक्तं रामोभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट् ।
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः ॥ निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ।
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः ॥

‘जान पड़ता है, श्रीरामचन्द्रके अभिषेकके लिये ही यह जल्दी कर रही है । इस कार्यमें धर्मराज राजा दशरथको अधिक आयास करना पड़ता है (शायद इसीलिये ये बाहर नहीं निकलते) ।’ ऐसा निश्चय करके महातेजस्वी सूत सुमन्त्र फिर बड़े हर्षके साथ श्रीरामके दर्शनकी इच्छासे चल पड़े । समुद्रके अन्तर्वर्ती जलाशयके समान उस सुन्दर अन्तःपुरसे निकलकर सुमन्त्रने द्वारके सामने मनुष्योंकी भारी भीड़ एकत्र हुई देखी ॥ ६७-६८ ॥

श्रीरामचन्द्रन पट्टाभिषेकक्कागिये हीगॆ अवसर पडिसुत्तिद्दारॆ, ऎन्दॆनिसुत्तदॆ. ई कार्यदल्लि धर्मात्मा दशरथ राजरिगॆ हॆच्चु आयासवाद्दरिन्द हॊरगॆ बरुवुदिल्ल. हीगॆ निश्चयिसि महातेजस्वि सूतनाद सुमन्त्रनु हर्षदॊन्दिगॆ श्रीरामन दर्शन इच्छॆयिन्द हॊरटनु. समुद्रद मडुविनन्तिद्द अन्तःपुरदिन्द हॊरट सुमन्त्रनु बागिलल्लि अनेक मनुष्यरु सेरिद्दन्नु नोडिदनु.॥67-68॥

पदच्छेदः

67. sumantraH = Sumantra; nishhkramya = coming out; antaHpuraat = of gynaeceum; shubhaat = splendid; saagrahrada sankaashaat = like a pool in the sea; dadarsha = saw; dvaaram = the gate; jana sambaadhaam = looking congested; with men; agrahataH = in front.

अनुवादः

Sumantra coming out of gynaceumwhich looked like a splendid pool in the sea, saw the gate being congested with throngs of people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

68. tatah = Afterwards; vinirgataH = going out; purastaat = further on; dvaaragataH = approached the entrance; vilokayan = by seeing; dvaaram = the gate; upetya = come nearer; dadarsha = saw; mahiipatiim = kings; vishhTitaam = stationed; mahaadhanaan = very rich; pauraan = citizens; upasthitaan = having arrived.

अनुवादः

Afterwards, proceeding further on, he saw near the gate some kings stationed there and very rich citizens having arrived there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन् ।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान् ॥ ६९ ॥

राजाके अन्तःपुरसे सहसा निकलकर सुमन्त्रने द्वारपर एकत्र हुए लोगोंकी ओर दृष्टिपात किया । उन्होंने देखा, बहुसंख्यक पुरवासी वहाँ उपस्थित थे और अनेकानेक महाधनी पुरुष राजद्वारपर आकर खड़े थे ॥ ६९ ॥

राजन अन्तःपुरदिन्द हॊरट सुमन्त्रनु बागिलल्लि नॆरॆद जनरत्त नोडिदनु. बहु सङ्ख्यॆयल्लि पुरजनरु अल्लि उपस्थितरागिद्दरु हागू अनेक श्रीमन्त जनरू राजद्वारदल्लि निन्तिद्दरु.॥69॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुदर्शः सर्गः ॥ १४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौदहवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १४ ॥

श्रीवाल्मीकि विरचित आर्षरामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हदिनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु ॥14॥