०१० दशरथकृतप्रसादनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

In this chapter, Kaikeyi enters the house of wrath. Dasaratha tries to pacify her anger.

स्रोतः: valmikiramayan.net

10. राजा दशरथका कैकेयीके भवनमें जाना, उसे कोपभवनमें स्थित देखकर दुःखी होना और उसको अनेक प्रकारसे सान्त्वना देना

विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥ १ ॥

पापिनी कुब्जाने जब देवी कैकेयीको बहुत उलटी बातें समझा दीं, तब वह विषाक्त बाणसे विद्ध हुई किन्नरीके समान धरतीपर लोटने लगी ॥ १ ॥

पापिष्ठॆयाद कुब्जॆयु कैकॆयन्नु तप्पुदारिगॆळॆदाग आकॆयु विषयुक्त बाणगळिन्द गासिगॊण्ड किन्नरियन्तॆ नॆलद मेलॆ मलगिदळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. yadaa = when; vidarshitaa = being wrongly preached; kubjayaa = by the hunch backed manthara; bhR^isham paapayaa = who was the most sinful person; tadaa = then; saa devii = that kaikeyi; shetesma = lied down; bhumau = on floor; kinnariiva = like a kinnara woman; digdhaviddhaa = beaten by poisoned arrow.

अनुवादः

Having been thus wrongly preached by that sinful Manthara. Kaikeyi lied down on the floor as a Kinnara woman beaten by a poisoned arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै शनैः सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥ २ ॥

निश्चित्य मनसा कृत्यम् सा सम्यगिति भामिनी । मन्थरायै श्नः सर्वमाच्चक्षे विचक्षणा ॥ २-१०-२

मन्थराके बताये हुए समस्त कार्यको यह बहुत उत्तम है—ऐसा मन-ही-मन निश्चय करके बातचीतमें कुशल भामिनी कैकेयीने मन्थरासे धीरे-धीरे अपना सारा मन्तव्य बता दिया ॥ २ ॥

मन्थरॆयु हेळिदुदॆल्ल बहळ ऒळ्ळॆय कार्यवॆन्दु मनस्सिनल्लि निश्चयिसिद विचक्षणॆयाद भामिनि कैकॆयियु मन्थरॆय बळि तन्न मनस्सिनल्लिरुवुदन्नु निधानवागि तिळिसिदळु.॥2॥

पदच्छेदः

2. saa bhaaminii = that lady; vichakshhaNaa = skilful; nishchitya = after deciding; samyak = well; manasaa = in mind; iti = thus; kR^ityam = what ought to be done; aachachakshae = said; sarvam = all; mantharaayai = to Manthara; shanaiH = slowly.

अनुवादः

The skilful Kaikeyi, after deciding in mind what ought to be done told it all slowly to Manthara.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ ३ ॥
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।

सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता । नागकन्येव निःस्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ २-१०-३ मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।

मन्थराके वचनोंसे मोहित एवं दीन हुई भामिनी कैकेयी पूर्वोक्त निश्चय करके नागकन्याकी भाँति गरम और लंबी साँस खींचने लगी और दो घड़ीतक अपने लिये सुखदायक मार्गका विचार करती रही ॥ ३ १/२ ॥

मन्थरॆय मातुगळिन्द मोहितळागि दीनळाद भामिनि कैकॆयियु हिन्दिनन्तॆ निश्चयिसिनागिणियन्तॆ दीर्घवागि निट्टुसिरुबिडुत्ता तनगागि सुखदायक मार्गवन्नु चिन्तिसुत्ता ऎरडुगळिगॆ कळॆदळु.॥3½॥

पदच्छेदः

3. mantharaavaakyamohitaa = stupefied by the words of Manthara; saa bhaaminii = that Kaikeyi; diina = became dejected; nishchayam kR^itvaa = made firm resolution; niHshvasya = sighed; diirgham = deeply; ushhNamcha = and warmly; naagakanyeva = like maiden-serpant; chintayaamaasa = thought; muhuurtam = for a moment; maargam = about the way; aatmasukhaavaham = which can lead to her happiness.

अनुवादः

Being stupefied by the words of Manthara, that Kaikeyi became dejected, made firm resolve, with deep and warm sigh, like a maiden-serpent and thought for that moment about the ways which can lead to her happiness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम् ॥ ४ ॥
बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।

सा सुहृच्छार्थकामा च तं निशम्य विनिश्चयम् ॥
बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।

सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥ २-१०-४ बभूव परमप्रीता सिद्धिं प्राप्येव मन्थरा ।

और वह मन्थरा जो कैकेयीका हित चाहनेवाली सुहृद् थी और उसीके मनोरथको सिद्ध करनेकी अभिलाषा रखती थी, कैकेयीके उस निश्चयको सुनकर बहुत प्रसन्न हुई; मानो उसे कोई बहुत बड़ी सिद्धि मिल गयी हो ॥

कैकॆयिय हितवन्नु बयसुव सुहृद् मन्थरॆयु आकॆय मनोरथवन्नु सिद्धगॊळिसलु बयसुत्तिद्दवळु, कैकॆय निश्चयवन्नु केळि, यावुदो दॊड्ड सिद्धिये दॊरकिदन्तॆ बहळ सन्तोषगॊण्डळु.॥4½॥

पदच्छेदः

4.saa mantharaa = that Manthara; suhR^ichcha = who is desirous of getting benefit; nishamya = heard; tam sunishchayam = of that firm resolution; babhuuva = became; paramapriitaa = very much pleased; prapyeva = as if achieved; siddhim = success.

अनुवादः

Manthara, who is Kaikeyi’s companion and who is desirous of getting benefit, heard of Kaikeyi’s firm resolve and became very much pleased as if she achieved success.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ सा रुषिता देवी सम्यक् कृत्वा विनिश्चयम् ॥ ५ ॥
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भ्रुकुटिं मुखे ।

अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥ २-१०-५ संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटिं मुखे ।

तदनन्तर रोषमें भरी हुई देवी कैकेयी अपने कर्तव्यका भलीभाँति निश्चय कर मुखमण्डलमें स्थित भौंहोंको टेढ़ी करके धरतीपर सो गयी । और क्या करती अबला ही तो थी ॥ ५ १/२ ॥

अनन्तर रोषगॊण्डु देवि कैकॆयियु तन्न कर्तव्यवन्नु सरियागि निश्चयिसि हुब्बन्नु एरिसि नॆलदल्लि मलगिबिट्टळु. अबलॆयाद आकॆयु बेरॆनु माडबल्लळु.॥5½॥

पदच्छेदः

5. atha = afterwards; saa abala = that lady; devii = the queen; rushhitaa = being angry; samyak = well; kR^itvaa = made; vinishchayam = determination; savivesha = lied down; bhuumau = on floor; niveshya = keeping; bhrukutim = eyebrows contracted; mukhe = in face.

अनुवादः

Kaikeyi, being angry and well determined, lied down on the floor with eye brows, knitted in her face.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ ६ ॥
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।

तदनन्तर उस केकयराजकुमारीने अपने विचित्र पुष्पहारों और दिव्य आभूषणोंको उतारकर फेंक दिया । वे सारे आभूषण धरतीपर यत्र-तत्र पड़े थे ॥ ६ १/२ ॥

बळिक आ केकय राजकुमारियु तन्न दिव्याभरणगळन्नु, पुष्पमालॆयन्नु कित्तॆसॆदुबिट्टळु. आ ऒडवॆगळु नॆलदल्लि चिल्लापिल्लियागि बिद्दिद्दवु.॥6½॥

पदच्छेदः

6.tataH = thereafter; taani = those; chitraaNi = chaplets; divyaani = beautiful; aabharaNaani = ornaments; apaviddhaam = which were thrown away; kaikeyyaa = by Kaikeyi; prapedire = reached; bhuumim = the floor.

अनुवादः

Thereafter, she threw away her colourful chaplets and beautiful ornaments on to the floor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥ ७ ॥
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।

जैसे छिटके हुए तारे आकाशकी शोभा बढ़ाते हैं, उसी प्रकार फेंके हुए वे पुष्पहार और आभूषण वहाँ भूमिकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ ७ १/२ ॥

चदुरिद नक्षत्रगळु आकाशद शोभॆयन्नु हॆच्चिसुवन्तॆ आ ऎसॆदिरुव हूविनहार मत्तु ऒडवॆगळिन्द अल्लिन भूमि शोभिसुत्तित्तु.॥7½॥

पदच्छेदः

7. taani = those; maalyaani = chaplets; aabharaaNicha = and ornaments; apaviddhaani = which were thrown away; tayaa = by her; ashobhayanta vasudhaam = were making the earth shine; yathaa = as; nakshhatraaNi = stars; babhaH = in the sky.

अनुवादः

Those chaplets and ornaments which were thrown away by her were making the earth shine, as stars to the sky.

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ ८ ॥
एकवेणीं दृढां बद‍्ध्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।

क्रोधागारे च पतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥
एकवेणीं दृढं बध्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।

क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ २-१०-८ एकवेणीं दृढं बद्ध्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।

मलिन वस्त्र पहनकर और सारे केशोंको दृढ़ता-पूर्वक एक ही वेणीमें बाँधकर कोपभवनमें पड़ी हुई कैकेयी बलहीन अथवा अचेत हुई किन्नरीके समान जान पड़ती थी ॥ ८ १/२ ॥

मलिनाम्बरवन्नु उट्टु, कूदलुगळन्नु गट्टियागि ऒन्दे जडॆयागि कट्टि कोपभवनदल्लि बिद्दिरुव कैकॆयि निर्बल अथवा निश्चेष्टित किन्नरियन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दळु.॥8½॥

पदच्छेदः

8. baddhvaa = tying; ekaveNiim = single braid of; dR^iDham = tightly; malinaambaraa = wearing soiled clothes; saa = that Kaikeyi; nipatitaa = lying down; krodhaare = in chamber of wrath; babhau = shone(was); kinnarii eva = like kinnara woman.

अनुवादः

Tying her single braid of hair tightly over her head and wearing soiled clothes, that Kaikeyi lying down in the chamber of wrath was looking like a Kinnara woman lying down dead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥ ९ ॥
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ।

आज्ञाप्य तु महाराजो राघवस्याभिषेचन्म् ॥ २-१०-९ उपस्थासमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशन्म् ।

उधर महाराज दशरथ मन्त्री आदिको श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारीके लिये आज्ञा दे सबको यथासमय उपस्थित होनेके लिये कहकर रनिवासमें गये ॥ ९ १/२ ॥

अत्त दशरथनु मन्त्रिगळे मुन्तादवरिगॆ श्रीरामन पट्टाभिषेकद सिद्धतॆगॆ आज्ञापिसि ऎल्लरू समयक्कॆ सरियागि उपस्थितरिरुवन्तॆ तिळिसि राणिवासक्कॆ तॆरळिदनु.॥9½॥

पदच्छेदः

9. mahaaraajaH tu = but king Dasaratha; aajJNaapya = ordered for; raaghavasya = Rama’s; abhishechanam = coronation; anujJNaapya = took permission; upasthaanam = from the nearest; pravivesha = entered; nivehsanam = the palace.

अनुवादः

King Dasaratha ordered for various arrangements to be made for Rama’s coronation, took permission to leave from the elders who were present there and entered his palace.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ १० ॥
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।

अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥
प्रियार्हो प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।

अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ २-१०-१० प्रियार्हं प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।

उन्होंने सोचा—आज ही श्रीरामके अभिषेककी बात प्रसिद्ध की गयी है, इसलिये यह समाचार अभी किसी रानीको नहीं मालूम हुआ होगा; ऐसा विचारकर जितेन्द्रिय राजा दशरथने अपनी प्यारी रानीको यह प्रिय संवाद सुनानेके लिये अन्तःपुरमें प्रवेश किया ॥ १० १/२ ॥

इन्दे श्रीरामन पट्टाभिषेकद विचारवन्नु प्रसारगॊळिसलागिदॆ. अदक्कागि ई समाचार याव राणियरिगू तिळियदे इरबहुदु ऎन्दु योचिसि, जितेन्द्रिय राज दशरथनु तन्न प्रिय राणिगॆ ई समाचार तिळिसलिक्कागि अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिदनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10. vashii = Dasaratha who kept all activities under his control; vivesha = entered into; antaH puram = inner chambers; aakhyaatum = to tell; priyam = the good news; priyaarham = to Kaikeyi who was a worthy woman to be told good news.

अनुवादः

king Dasaratha, who kept all activates under his control entered into the inner chambers to tell the good news of Rama’s coronation to Kaikeyi who was a worthy woman to be told the good news first (thinking that she has not yet heard the news).

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥ ११ ॥
पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।

उन महायशस्वी नरेशने पहले कैकेयीके श्रेष्ठ भवनमें प्रवेश किया, मानो श्वेत बादलोंसे युक्त राहुयुक्त आकाशमें चन्द्रमाने पदार्पण किया हो ॥ ११ १/२ ॥

आ महायशस्वी राजनु मॊदलिगॆ कैकॆयिय श्रेष्ठ भवनवन्नु प्रवेशिसिदनु. बिळिय मोडगळिन्द तुम्बिद राहुयुक्त आकाशदल्लि चन्द्रनु कालिरिसिदन्तॆ अडियिट्टनु.॥11½॥

पदच्छेदः

11. saH = that Dasaratha; mahaayashaaH = with great glory; pravivesha = entered; shreshhTam = most excellent; kaikeyyaagR^iham = Kaikeyi’s house; nishaakaraH aakaashamiva = as the moon into sky; paaNDuraabhram = with white clouds; raahuyuktam = containing Rahu; the demon.

अनुवादः

That Dasaratha with vast glory entered Kaikeyi’s chambers as moon enters the sky with white clouds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शुकबर्हिसमायुक्तं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥ १२ ॥
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जावामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥ १३ ॥

उस भवनमें तोते, मोर, क्रौञ्च और हंस आदि पक्षी कलरव कर रहे थे, वहाँ वाद्योंका मधुर घोष गूँज रहा था, बहुत-सी कुब्जा और बौनी दासियाँ भरी हुई थीं, चम्पा और अशोकसे सुशोभित बहुत-से लताभवन और चित्रमन्दिर उस महलकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ १२-१३ ॥

आ भवनदल्लि गिळिगळु, नविलुगळु, क्रौञ्च, हंसगळु कलरव माडुत्तिद्दवु. अल्लि वाद्यगळ मधुर ध्वनिगळु मॊळगुत्तिद्दवु. अदु अनेक कुब्जॆयराद, गूनु बॆन्नुळ्ळु दासियरिन्द तुम्बिहोगित्तु. अशोक, चम्पकादि बहळष्टु लताभवनगळिन्द, चित्रमन्दिरगळिन्द आ भवनद शोभॆ अवर्णनीयवागित्तु.॥12-13॥

दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम् ॥ १४ ॥

दान्त राजत सौवर्णवेदिकाभिः समायुतम् ।
नित्यपुष्पलैर्वृक्षैर्वापीभिरुपशोभितम् ॥

हाथीदाँत, चाँदी और सोनेकी बनी हुई वेदियोंसे संयुक्त उस भवनको नित्य फूलने-फलनेवाले वृक्ष और बहुत-सी बावड़ियाँ सुशोभित कर रही थीं ॥ १४ ॥

हस्तिदन्त, बॆळ्ळि, बङ्गारगळिन्द रचिसिद वेदिकॆगळिन्दलू, नित्यवू फल-पुष्पगळिन्द भरितवाद वृक्षगळिन्दलू, सुन्दर कल्याणिगळिन्दलू आ अन्तःपुरवु शोभिसुत्तित्तु.॥14॥

दान्तराजतसौवर्णैः संवृतं परमासनैः ।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥ १५ ॥
उपपन्नं महार्हैश्च भूषणैस्त्रिदिवोपमम् ।

उसमें हाथीदाँत, चाँदी और सोनेके बने हुए उत्तम सिंहासन रखे गये थे । नाना प्रकारके अन्न, पान और भाँति-भाँतिके भक्ष्य-भोज्य पदार्थोंसे वह भवन भरा-पूरा था । बहुमूल्य आभूषणोंसे सम्पन्न कैकेयीका वह भवन स्वर्गके समान शोभा पा रहा था ॥ १५ १/२ ॥

अदरल्लि चिन्न, बॆळ्ळि, आनॆय दन्तगळिन्द रचिसिद उत्तम सिंहासनगळन्नु इरिसिद्दरु. अदु नाना विधद भक्ष्य-भोज्यगळिन्द, बगॆ-बगॆय आहार पदार्थगळिन्द तुम्बि होगित्तु. अमूल्य आभूषणगळिन्द सुसम्पन्न आ कैकॆयिय भवनवु स्वर्गदन्तॆ शोभितवागित्तु.॥15½॥

स प्रविश्य महाराजः स्वमन्तःपुरमृद्धिमत् ॥ १६ ॥
न ददर्श स्त्रियं राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।

अपने उस समृद्धिशाली अन्तःपुरमें प्रवेश करके महाराज राजा दशरथने वहाँकी उत्तम शय्यापर रानी कैकेयीको नहीं देखा ॥ १६ १/२ ॥

आ समृद्धशालि अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसि महाराजा दशरथनु अल्लिय हंसतूलिकातल्पदल्लि राणि कैकॆयि इल्लदिरुवुदन्नु कण्डनु.॥16½॥

पदच्छेदः

12;13;14;15;16. mahaaraajaH = the great king; raajaa = Dasaratha; pravishya = entering; tat = that; svam = his; Riddhimat = magnificient; antaH puram = palace;shukabarahiNa samyuktam = containing parrots and peacocks; krauncha hamsa rutaayutam = filled with sounds of birds like curlews and swans; vaaditraravasanghushhtam = resonant with sounds of musical instruments; kubjaa vaamanikaayutam = consisting of short and hunch backed maid servants; champakaashoka shobhitai = with lovely champaka and ashoka trees; lataagR^ihaiH = with bowers surrounded by creapers; chitragR^ihaiH cha = with painted rooms; daantaraajata souvarNa; vedikaabhiH = with altars built with ivory; silver and gold;samaayutam = endowed with vsikshhaiH = trees; nitya pushhpa phalaiH = always yielding flowers and fruits; vaapiibhiH cha = and with wells; upashobhitam = adorned with paramaasanaiH = beautiful seats; daantaraajata sauvarNaiH = of ivory; silver and gold; upashobhitam = adorned with vividhaiH = various; aunapaanaiH cha = foods and drinks; vividhaiH = various; bhakshhaiH cha = snacks; upapannam = endowed with; bhuushhitaiH = beautifully adorned; mahaarhaiH = worthy women; tridivopamam = looking like heaven; nadadarsha = could not find; priyam = beloved; kaikeyiim = Kaikeyi; shayauottame = on the best couch.

अनुवादः

King Dasaratha entered his magnificent palace but could not find his beloved kaikeyi on her best couch there. Peacocks and parrots were being reared in that palace, sounds of birds like curlews, and swans were heard around. The place was resonant with sounds of musical instruments. Short and hunch-backed maid-servants were moving here and there. There were bowers surrounded with creepers and lovely champaka and Ashoka trees. There were painted rooms. There were altars built with ivory, silver and gold. There were trees yielding flowers and fruits in all seasons and wells in the middle. There were beautiful seats constructed with ivory, silver and gold. Various types of food, drinks and snacks were made available. That palace was looking like heaven with beautifully adorned women.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थी मनुजाधिपः ॥ १७ ॥
अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।

स कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥ २-१०-१७ अपश्यन् दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।

कामबलसे संयुक्त वे नरेश रानीकी प्रसन्नता बढ़ानेकी अभिलाषासे भीतर गये थे । वहाँ अपनी प्यारी पत्नीको न देखकर उनके मनमें बड़ा विषाद हुआ और वे उनके विषयमें पूछ-ताछ करने लगे ॥ १७ १/२ ॥

कामपीडितनाद राजनु राणियन्नु सन्तोषगॊळिसुव इच्छॆयिन्द ऒळगॆ प्रवेशिसिद्दनु. अल्लि तन्न प्रियपत्नियन्नु काणदॆ मनस्सिनल्लि विषादगॊण्डु अल्लिरुव दासियरल्लि विचारिसिदनु.॥17½॥

पदच्छेदः

17. kaamabalasamyuktaH = being possessed of power of lust; saH = that ; manujaadhipaH = king; ratyartham = with object of sexual pleasure; vishhasaada = was distress; apashyam = in not seeing; dayitaam = beloved; bhaaryaam = wife; paprachachha = and asked also.

अनुवादः

Being possessed of power of lust, that king who came with object of sexual pleasure, was distressed in not finding his beloved wife and enquired the people there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥ १८ ॥
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥ १९ ॥
यथापुरमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।

इससे पहले रानी कैकेयी राजाके आगमनकी उस बेलामें कहीं अन्यत्र नहीं जाती थीं, राजाने कभी सूने भवनमें प्रवेश नहीं किया था, इसीलिये वे घरमें आकर कैकेयीके बारेमें पूछने लगे । उन्हें यह मालूम नहीं था कि वह मूर्खा कोई स्वार्थ सिद्ध करना चाहती है, अतः उन्होंने पहलेकी ही भाँति प्रतिहारीसे उसके विषयमें पूछा ॥ १८-१९ १/२ ॥

इदक्कॆ मॊदलु राजनु आगमिसुव समयदल्लि कैकॆ बेरॆल्लिगू होगुत्तिरलिल्ल. राजनु ऎन्दू बरिदाद अन्तःपुरवन्नु प्रवेशिसिरलिल्ल. आद्दरिन्द बन्दु अवनु कैकॆय विषयदल्लि केळतॊडगिदनु. अवनिगॆ आ मूर्खळु यावुदो स्वार्थवन्नु सिद्धगॊळिसलु बयसुत्तिरुवळु ऎम्बुदु तिळिदिरलिल्ल. आद्दरिन्द अवनु मॊदलिनन्तॆ प्रतिहारियल्लि आकॆय कुरितु विचारिसिदनु.॥18-19½॥

पदच्छेदः

18. puraa = in former times; devii = queen Kaikeyi; na atyavartatahi = did not transgress; tasya taam veLaam = such of his time; raajaa = the king; na pravivesha cha = did not enter also; shuunyam = empty; gR^iham = house; kadaachana = at any time.

अनुवादः

In former times, Kaikeyi did not keep away herself at that kind of hour, nor the king enter her chambers at any time without her presence.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19. tataH = thereafter; raajaa = the king; gR^ihagataH = who entered the house; paryapR^ichchata = enquired; yathaa puram = as before; avijJNaayakaikeyiim apaNDitaam = about without kuching foolish Kaikeyi; swaartha lipsum = who desired to get her selfish ends.

अनुवादः

After entering the house, king Dasaratha enquired with the aid-servants there as before, without knowing about foolish Kaikeyi who desired to get her selfish ends.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता तु कृताञ्जलिः ॥ २० ॥
देव देवी भृशं क्रुद्धा क्रोधागारमभिद्रुता ।

प्रतीहारी त्वथोवाच संत्रस्ता तु क्ऱ्^ताञ्जलिः ॥ २-१०-२० देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिद्रुता ।

प्रतिहारी बहुत डरी हुई थी । उसने हाथ जोड़कर कहा—‘देव! देवी कैकेयी अत्यन्त कुपित हो कोपभवनकी ओर दौड़ी गयी हैं’ ॥ २० १/२ ॥

हॆदरिद प्रतिहारियु कैमुगिदु हेळिदळु - स्वामि! देवि कैकॆयियु अत्यन्त कुपितळागि क्रोधागारवन्नु प्रवेशिसिरुवळु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. atta = then; santrastaa = fearful; pratiihaarii = female door keeper; kR^itaaJNjaliH = folding hands in supplication; uvaacha = said; deva = “Oh; king!; devii = the queen; abhidrutaa = ran; krodhaagaaram = to chamber of wrath; bR^isham kruddhaa = after becoming too much angry”.

अनुवादः

Then, a female door-keeper fearfully folding her hands in supplication, said: “Oh, king! The queen ran to her chamber of wrath with much anger”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ २१ ॥
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ।

प्रतिहार्या वचः श्रुत्वा राजापरमदुर्मनाः ॥
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ।

प्रतीहार्या वचः श्रुत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ २-१०-२१ विषसाद पुनर्भुयो लुलितव्याकुलेन्ध्रियः ।

प्रतिहारीकी यह बात सुनकर राजाका मन बहुत उदास हो गया, उनकी इन्द्रियाँ चञ्चल एवं व्याकुल हो उठीं और वे पुनः अधिक विषाद करने लगे ॥ २१ १/२ ॥

प्रतिहारिय मातन्नु केळि राजन मनस्सु खिन्नवायितु. इन्द्रियगळु चञ्चलवागि व्याकुलगॊण्डवु. अवनु मत्तॆ बहळ विषादिसिदनु.॥21½॥

पदच्छेदः

21. raaja = the king; paramadurmanaaH = having much disturbed mind; lulitavyaakulendriyaH = with wavering and agitated senses; punaH = again; vishhasaada = was dejected; bhuuyaH = more; shrutvaa = after hearing; pratiihaaryaaH = door keeper’s; vachaH = words.

अनुवादः

That Dasaratha having much disturbed mind already for the absence of Kaikeyi there, became more dejected after hearing the words of door-keeper.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥ २२ ॥
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।

कोपभवनमें वह भूमिपर पड़ी थी और इस तरह लेटी हुई थी, जो उसके लिये योग्य नहीं था । राजाने दुःखके कारण संतप्त-से होकर उसे इस अवस्थामें देखा ॥ २२ १/२ ॥

बळिक तानू अल्लिगॆ होगि - मलिनाम्बरवन्नुट्टु अस्तव्यस्तवागि मलगिद्द, दुःखदिन्द सन्तप्तळाद प्रेयसियन्नु नोडिदनु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. jagatiipatiH = Lord of the earth; saH = that Dasaratha; apashyat = saw; taam = her; patitaam = lying down; bhuumau = on floor; tatra = there; shayaanaam = sleeping; atathochitaam = in such and improper condition; praptaH eva = like burning; duHkhena = with grief.

अनुवादः

King Dasaratha, after seeing Kaikeyi lying down on floor in the chamber of wrath, became tormented with grief.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ॥ २३ ॥
अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥ २४ ॥

राजा बूढ़े थे और उनकी वह पत्नी तरुणी थी, अतः वे उसे अपने प्राणोंसे भी बढ़कर मानते थे । राजाके मनमें कोई पाप नहीं था; परंतु कैकेयी अपने मनमें पापपूर्ण संकल्प लिये हुए थी । उन्होंने उसे कटी हुई लताकी भाँति पृथ्वीपर पड़ी देखा—मानो कोई देवाङ्गना स्वर्गसे भूतलपर गिर पड़ी हो ॥ २३-२४ ॥

राजनु मुदुकनागिद्दु, अवन पत्नी तरुणियागिद्दळु. आद्दरिन्द अवनु आकॆयन्नु प्राणगळिगिन्त हॆच्चु प्रीतिसुत्तिद्दनु. राजन मनस्सिनल्लि यावुदे पाप इल्लदिद्दरू कैकॆयियु तन्न मनस्सिनल्लि पाप सङ्कल्पवन्नु हॊन्दिद्दळु. कत्तरिसिद लतॆयु नॆलक्कॆ बिद्दिरुवन्तॆ, यावुदो देवाङ्गनॆयु स्वर्गदिन्द भूमिगॆ बिद्दिरुवन्तॆ आकॆयन्नु नोडिदनु.॥23-24॥

किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥ २५ ॥

वह स्वर्गभ्रष्ट किन्नरी, देवलोकसे च्युत हुई अप्सरा, लक्ष्यभ्रष्ट माया और जालमें बँधी हुई हरिणीके समान जान पड़ती थी ॥ २५ ॥

आकॆयु स्वर्गभ्रष्ट किन्नरियो, देवलोकदिन्द च्युतळाद अप्सरॆयो, लक्ष्यभ्रष्ट मायॆयो, बेडन बलॆयल्लि सिक्किबिद्द हॆण्णु जिङ्कॆयो ऎम्बन्तॆ काणुत्तिद्दळु.॥25॥

पदच्छेदः

23;24;25. vR^iddhaH = the aged; apaapaH = sinless; saH = Dasaratha; dadarsha = saw; bhaaryaam = wife; taruNiim = a youthful woman; gariiyasiim = greater; praaNebhyao api = than life; paapasankalpaam = with a desire to do sin; lataamiva = like creeper; vinishhkR^ittaam = completely uprooted; devataamiva = like angel; patitaam = fallen; kinnariimiva = like Kinnara woman; nirdhuutaam = thrown down; apsarasam yathaa = like Apsarasa; chytaam = expelled; mayaamiva = like illusionism; paribhrashhTaam = dropped off; hariNiimiva = like female deer; samyataam = tied up.

अनुवादः

That Dasaratha, who was sinless, a youthful woman dearer than his life, lying down on the floor with an intent to do sin. At that time, she was looking like a completely uprooted creeper, like a fallen angel, like a thrown down Kinnara woman, like an expelled divine dancer Apsarasa, like a dropped off illusionism and like a female deer tied up in a net.

स्रोतः: valmikiramayan.net

करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात् परमदुःखिताम् ॥ २६ ॥
परिमृज्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २७ ॥

क्रेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने । महागज इन्वारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥ २-१०-२६ परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसंत्रस्तचेतनः । कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ २-१०-२७

जैसे कोई महान् गजराज वनमें व्याधके द्वारा विषलिप्त बाणसे विद्ध होकर गिरी हुई अत्यन्त दुःखित हथिनीका स्नेहवश स्पर्श करता है, उसी प्रकार कामी राजा दशरथने महान् दुःखमें पड़ी हुई कमलनयनी भार्या कैकेयीका स्नेहपूर्वक दोनों हाथोंसे स्पर्श किया । उस समय उनके मनमें सब ओरसे यह भय समा गया था कि न जाने यह क्या कहेगी और क्या करेगी? वे उसके अङ्गोंपर हाथ फेरते हुए उससे इस प्रकार बोले— ॥ २६-२७ ॥

बेडन विषयुक्त बाणदिन्द दुःखितळागि बिद्दिरुव हॆण्णानॆयन्नु महागजराजनु स्नेहवशदिन्द स्पर्शिसुत्तिरुवन्तॆ, कामुकनाद दशरथनु महादुःखितॆयागि बिद्दिरुव कमलनयनी भार्यॆ कैकॆयन्नु प्रीतियिन्द ऎरडू कैगळिन्द स्पर्शिसिदनु. आग ईकॆयु एनु हेळुवळो एनु माडुवळो ऎम्ब भय अवन मनस्सिनल्लि आवरिसित्तु. राजनु आकॆय मैयन्नु नेवरिसुत्ता हीगॆ हेळिदनु .॥26-27॥

पदच्छेदः

26. mahaagajaH iva = like great elephant; araNye = in a forest; kareNumiva = a female elephant; viddhaam = wounded; dighena = by poisoned arrow; vane = in the grove; parimarsha = (he) touched; taam = her; snehaat = affectionately.

अनुवादः

That Dasaratha touched Kaikeyi affectionately, as a great elephant in a forest touches a female elephant which is wounded by poisoned arrow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. kaamii = possessed with infatuation; abhisantrasta chetanaH = having fearful mind; parimR^ishya = touched; kamala patraakshhiim = lotus-eyed; vanitaam = woman; paaNibhyaam = with hands; uvaacha = spoke; idam = these words.

अनुवादः

That Dasaratha, possessed with infatuation and having fearful mind, touched that lotus-eyed woman with his hands and spoke the following words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभियुक्तासि केन वासि विमानिता ॥ २८ ॥

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभियुक्त्तासि केन वासि विमानिता ॥

न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् । देवि केनाभिशप्तासि केन वासि विमानिता ॥ २-१०-२८ यदिदं ममम् दुःखाय शेशे क्ल्याणि पांसुषु ।

‘देवि! तुम्हारा क्रोध मुझपर है, ऐसा तो मुझे विश्वास नहीं होता । फिर किसने तुम्हारा तिरस्कार किया है? किसके द्वारा तुम्हारी निन्दा की गयी है? ॥

देवि! निनगॆ नन्न मेलॆ क्रोधविरुवुदु ननगॆ नम्बिकॆये आगुत्तिल्ल. हागिरुवाग यारु निन्नन्नु तिरस्करिसिदरु? यारु निन्नन्नु निन्दिसिदरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. devii = “Oh queen; kalyaaNi = of auspicious qualities! aham = I; na abhijaanaami = do not know; te = your; krodham = anger; samshR^itam = in habited; aatmani = in me; kena = by whom; abhishaptaa asi = you are cursed; kenavaa = or by whom; vimaanitaa asi = you are insulted; idam mama duHkhaayaa = this has become cause for my pain; yat seshhe = that you are resting; paamsushhu = on dirty floor.”

अनुवादः

“Oh queen, of auspicious qualities! I do not know that you are angry with me. Who has cursed or disrespected you? I am pained to see you resting in this way on a dirty floor.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥ २९ ॥
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनि ।

भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि । भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ॥ २-१०-२९

‘कल्याणि! तुम जो इस तरह मुझे दुःख देनेके लिये धूलमें लोट रही हो, इसका क्या कारण है? मेरे चित्तको मथ डालनेवाली सुन्दरी! मेरे मनमें तो सदा तुम्हारे कल्याणकी ही भावना रहती है । फिर मेरे रहते हुए तुम किसलिये धरतीपर सो रही हो? जान पड़ता है तुम्हारे चित्तपर किसी पिशाचने अधिकार कर लिया है ॥ २९ १/२ ॥

कल्याणि! नीनु ई रीति ननगॆ दुःखकॊडलु धूळिनल्लि मलगिरुव कारणवेनु? नन्न मनस्सन्नु कलकुत्तिरुव सुन्दरिये! नन्न मनस्सिनल्लि सदा श्रेयस्सिन भावनॆये इरुत्तदॆ मत्तॆ नानिरुवाग नीनु एकॆ नॆलदल्लि मलगिरुवॆ? निन्न मनस्सिगॆ दॆव्व बडिदन्तॆ काणुत्तिदॆ.॥29½॥

पदच्छेदः

29. mayi kalyaana chetasi = when I have a good sense of mind; kimartham = why; tvam = you; mama chiHa pramaathinii = hurt my mind; seshhe = by resting; bhuumau = on floor; bhuutopahata chitteva = like one who is possessed of a devil.

अनुवादः

“when I am here to expend all good to you, why are you hurting my mind by lying down on the floor like the one who is possessed of a devil.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥ ३० ॥
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनि ।

‘भामिनि! तुम अपना रोग बताओ । मेरे यहाँ बहुत-से चिकित्साकुशल वैद्य हैं, जिन्हें मैंने सब प्रकारसे संतुष्ट कर रखा है, वे तुम्हें सुखी कर देंगे ॥ ३० १/२ ॥

भामिनि! निनगॆ उण्टाद रोगवन्नु तिळिसु. नम्मल्लि अनेक कुशल चिकित्सकरिद्दारॆ. नानु अवरन्नु ऎल्ल रीतियिन्द सन्तोषदल्लिरिसिरुवॆनु. अवरु निन्न रोगवन्नु गुणपडिसि सुख नीडुवरु.॥30½॥

पदच्छेदः

30. bhaamini = Oh; Kaikeyi! me = my; vaidyaaH = physicians; santi = are there; kushalaaH = who are skilled; saravashaH abhishhTutaaH cha = and who are enlogised on all sides; karishhyanti = who can made; tvaam = you; sukshitaam = healthy; achakshhva = tell; vyaadhim = the sickness.

अनुवादः

“There are so many royal physicians who are skilled and famous on all sides. They can make you healthy. Tell me your sickness”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्य वापि प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥ ३१ ॥
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।

कस्यवापि प्रियं कार्ये केन वा विप्रियं कृतम् ॥
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।

कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् । कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ॥ २-१०-३१

‘अथवा कहो, आज किसका प्रिय करना है? या किसने तुम्हारा अप्रिय किया है? तुम्हारे किस उपकारीको आज प्रिय मनोरथ प्राप्त हो अथवा किस अपकारीको अत्यन्त अप्रिय—कठोर दण्ड दिया जाय? ॥ ३१ १/२ ॥

इन्दु यार प्रियकार्य माडबेकु, हेळु. अथवा यारु निन्न अप्रिय कार्यमाडिरुवनु? यारिगॆ निन्निन्द ऒळ्ळॆयदागबेकु? इल्लवे निन्न अपकार माडिदवनिगॆ कठोर दण्ड विधिसले.॥31½॥

पदच्छेदः

31. kasyavaa = to whom; priyam = favour; kaaryam = ought to be done; te = by you? kena vaa = by whom; vipriyam = offence; kR^itam = was done? katt = who; labhataam = has to get; priyam = favour; adya = now? kovaa = who; sumahat = great; apriyam = offence?'

अनुवादः

“To whom do you want a favour to be done? who has offended you? Tell me to whom I have to extend a favour now and to whom I have to do a great offensive act.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मा रौत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ ३२ ॥
अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वा विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान् वाप्यकिञ्चनः ॥ ३३ ॥

मा रोत्सीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ अवध्यो वध्यतां को वा वध्यः को वाविमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवेदाढ्योद्रव्यवान् वाप्यकिञ्चनः ॥

मा रोदीर्मा च कार्षिस्त्वं देवि संपरिशोषणम् ॥ २-१०-३२ अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् । दरिद्रः को भवेदाढ्यो द्रव्यवान्वाप्यकिञ्चनः ॥ २-१०-३३

‘देवि! तुम न रोओ, अपनी देहको न सुखाओ; आज तुम्हारी इच्छाके अनुसार किस अवध्यका वध किया जाय? अथवा किस प्राणदण्ड पानेयोग्य अपराधीको भी मुक्त कर दिया जाय? किस दरिद्रको धनवान् और किस धनवान‍्को कंगाल बना दिया जाय? ॥ ३२-३३ ॥

देवि! अळबेड, ई रीति देहवन्नु ऒणगिस बेड. इन्दु निन्न इच्छॆगनुसारवागि यारे अवध्यनागिद्दरू अवनन्नु वधिसले? अथवा प्राणदण्डक्कॆ अर्हनाद यारे अपराधियन्नु बिडुगडॆगॊळिसले? याव दरिद्रनन्नु श्रीमन्तगॊळिसले? श्रीमन्तनन्नु दरिद्रनागिसले.॥32-33॥

पदच्छेदः

32;33. devi = " oh; queen! tvam = you; maa rodiiH = do not weep; maa cha kaarshhiiH = nor make ; samparishoshhaNam = body dry up; kovaa = who; avadhyaH = exempt from death; vadhyataam = is to be killed?; kovaa = who; vadhyaH = worthy of killing; vimuchyataam = is to be released? kovaa = who; daridraH = a poor person; bhavet = to become; aadhyaH = wealthy? dravyavaanvaapi = or a rich man; akiN^ichanaH = destitute.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi! Do not weep and get your body dried up. If you tell, I shall kill a person who is exempt from death or shall release a person who is worthy to be killed. I shall make a poor man prosperous or a rich man, destitute”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं च हि मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते कञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ ३४ ॥
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसि स्थितम् ।

अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः । न ते किंचिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ २-१०-३४

‘मैं और मेरे सभी सेवक तुम्हारी आज्ञाके अधीन हैं । तुम्हारे किसी भी मनोरथको मैं भंग नहीं कर सकता—उसे पूरा करके ही रहूँगा, चाहे उसके लिये मुझे अपने प्राण ही क्यों न देने पड़ें; अतः तुम्हारे मनमें जो कुछ हो, उसे स्पष्ट कहो ॥ ३४ १/२ ॥

नानु मत्तु नन्न ऎल्ल सेवकरु निन्न आज्ञाधीनरागिद्देवॆ. निन्न यावुदे मनोरथवन्नु पूर्णगॊळिसुवॆनु. बेकादरॆ अदक्कागि नन्न प्राणगळन्नू कॊडुवॆनु. आद्दरिन्द निन्न मनस्सिनल्लिरुवुदन्नु स्पष्टवागि तिळिसु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. ahamchaiva = I and; sarvexha = all; madiiyaaH = my people; tava vashaamgaaH = are submissive to you; aham = I; na utsahe = do not try; vyaahantum = to foil; kiN^chit = even a little of; te = your; abhipraayam = intention.

अनुवादः

“I and all my people are submissive to you. I do not wish to foil even a little of your intention”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ ३५ ॥
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।

आत्मनो जीवितेनापि ब्रुहि यन्मनसेच्छसि । बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ २-१०-३५ करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।

‘अपने बलको जानते हुए भी तुम्हें मुझपर संदेह नहीं करना चाहिये । मैं अपने सत्कर्मोंकी शपथ खाकर कहता हूँ, जिससे तुम्हें प्रसन्नता हो, वही करूँगा ॥ ३५ १/२ ॥

नन्न बलवन्नु तिळिदिद्दरू नीनु नन्न मेलॆ सन्देह पडबारदु. नानु नन्न सत्कर्मगळ मेलॆ आणॆयिट्टु हेळुत्तेनॆ- निनगॆ सन्तोषवागुवुदन्ने माडुवॆनु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. bruuhi = tell; yat = that which; ichhasi = you desire; manasaa = from mind; jiivitenaapi = even by life; na arhasi shaN^kitum = to suspect; maam = me; jaanantii = as you knew; balam = your strength; aatmani = over me; shape = I keep my oath; sikR^itenaapi = even by righteousness; te = to you; karishhye = I shall do; tava = your; riitim = liking.

अनुवादः

“Tell me that which is desired by your mind to be achieved even at the cost of my life. You need not suspect me, as you very well know your authority over me. I keep my oath on my righteousness that I shall certainly do whatever is liked by you”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥ ३६ ॥
द्राविडाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥ ३७ ॥

यावदावर्त ते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥ २-१०-३६ प्राचीनाः सिन्धुसौवीराः सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः । वङ्गाङ्गमगधा मत्स्याः समृद्धाः काशिकोसलाः ॥ २-१०-३७

‘जहाँतक सूर्यका चक्र घूमता है, वहाँतक सारी पृथ्वी मेरे अधिकारमें है । द्रविड़, सिन्धु-सौवीर, सौराष्ट्र, दक्षिण भारतके सारे प्रदेश तथा अङ्ग, वङ्ग, मगध, मत्स्य, काशी और कोसल—इन सभी समृद्धिशाली देशोंपर मेरा आधिपत्य है ॥ ३६-३७ ॥

सूर्यन चक्र तिरुगुत्ता इरुववरॆगॆ, इडी पृथिवियु नन्न अधिकारदल्लिदॆ. द्रविड, सिन्धु-सौवीर, सौराष्ट्र, दक्षिण भारतद ऎल्ल प्रदेश हागू अङ्ग, वङ्ग मगध, मत्स्य, काशी मत्तु कोसल इवॆल्ल समृद्धशाली देशगळ मेलॆ नन्न आधिपत्यविदॆ.॥36-37॥

पदच्छेदः

36;37. me vasundharaa = my earth; yaavat taavati = is as long as; chakram = chariout-wheel; aavartate = revolves; prachiinaaH = eastern countries; sindhu sauviiraaH = Sindhu; Sauviva countries; sauraashhtraaH = Saurastra; dakshhiNaapathaaH = sounthern countries; vaN^gaaN^ga magadhaaH = Vanga; Anga and Magadha countries; matsyaaH = the country of Matsya; kaashi kausalaaH = kasi and Kausala countries; samR^iddhaaH = are all affluent.

अनुवादः

My jurisdiction over this earth stretches out as much to the extent as to the extent a chariot-wheel revolves. Eastern countries, Sindhu, Sauviira and Saurastra countries, as well as countries in the south, Vanga, Anga, Magadha and Matsya countries, Kasi and Kausala countries are all full of riches.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद् यत् त्वं मनसेच्छसि ॥ ३८ ॥

‘केकयराजनन्दिनि! उनमें पैदा होनेवाले भाँति-भाँतिके द्रव्य, धन-धान्य और बकरी—भेंड़ आदि जो भी तुम मनसे लेना चाहती हो, वह मुझसे माँग लो ॥

केकॆय राजनन्दिनि! आ देशगळल्लि सिगुव बगॆ-बगॆय द्रव्य, धन, धान्य हागू कुरिये मॊदलाद प्राणिगळल्लि नीनु मनस्सिनिन्द बयसुवुदन्नु नन्निन्द केळि पडॆयबहुदु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tatra = there; dhana dhaanyam = gold and grain; ajaavikam = sheep and goats; bahu = various; dravyam = goods; jaatam = are produced; kaikeyi = Oh; Kaikeyi; yadyat = which; tataH = fo those; ichhasi = do you want; VR^iNiishhva = to acquire; manasaa = from the mind.

अनुवादः

In those countries, gold and grain, sheep and goats and all types of goods are produced. Oh, Kaikeyi! which of the goods do you want to acquire?

स्रोतः: valmikiramayan.net

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ।
तत् ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ॥ ३९ ॥

किमायासेन ते भीरु उत्तिष्टोत्तिष्ट शोभने । तत्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥ २-१०-३९ तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहरमिव र्श्मिवान् ।

‘भीरु! इतना क्लेश उठाने—प्रयास करनेकी क्या आवश्यकता है? शोभने! उठो, उठो । कैकेयि! ठीक-ठीक बताओ, तुम्हें किससे कौन-सा भय प्राप्त हुआ है? जैसे अंशुमाली सूर्य कुहरा दूर कर देते हैं, उसी प्रकार मैं तुम्हारे भयका सर्वथा निवारण कर दूँगा’ ॥ ३९ ॥

सुन्दरी! इष्टॊन्दु क्लेश पडॆयुव आवश्यकतॆ एनिदॆ? शोभने! एळु, एळु! कैके! निनगॆ यारिन्द भय उण्टागिदॆ? सरियागि हेळु. सूर्यनु मञ्जन्नु दूरगॊळिसुवन्तॆये नानु निन्न भयवन्नु इल्लवागिसुवॆनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. biiru = “oh; fearful one! kim = what use; aayaasena = by exertion; te = to you; shobhane = oh; beautiful woman! uttishhTha; uttishhTha = get up; get up! kaikeyi = Oh; Kaikeyi! bruuhi = tell; me = me; tat = that; yataH = from where; bhayam = fear; aagatam = came; te = to you; vyapena yisshhyaami = I shall remove; te = your; tat = that source of fear; niihaaramiva = as mist; rashmivaan = by sund.

अनुवादः

“Oh, fearful one! why are you exerted like this? oh, beautiful lady? Get up get up! Oh, Kaikeyi1 Tell me the source of your fear. I shall remove that source as sun sets aside the mist.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ।
परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ॥ ४० ॥

तथोक्ता सा समास्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥ २-१०-४० परिपीडयितुं भूयो भर्तारमुपचक्रमे ।

राजाके ऐसा कहनेपर कैकेयीको कुछ सान्त्वना मिली । अब उसे अपने स्वामीसे वह अप्रिय बात कहनेकी इच्छा हुई । उसने पतिको और अधिक पीड़ा देनेकी तैयारी की ॥ ४० ॥

राजनु हीगॆ हेळिदाग कैकॆगॆ स्वल्प सान्त्वन सिक्किदन्तायितु. आग आकॆयु तन्न स्वामिय बळि आ अप्रिय मातन्नु हेळलु बयसि, तन्न पतिगॆ इन्नु हॆच्चु पीडिसलु सिद्धळादळु.॥40॥

पदच्छेदः

40. samaashvastaa = consoled by; tathaa uktaa = thus spoken words; saa = she; vaktukaamaa = intending to; tat apriyam = that unkindly word; upachakrame = was begining; paripiidayitum = harass; bharataaram = husband; bhuuyaH = further.

अनुवादः

Consoled by hearing the words of Dasaratha, Kaikeyi intending to tell unkindly words like Rama’s exile was beginning to harass her husband further, by her words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दशमः सर्गः ॥ १० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें दसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ १० ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि हत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥10॥