००८ मन्थरादुर्बोधः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Manthara with her wicked thoughts tries to convince Kaikeyi of the possible misfortune that could occur to Kaikeyi and her family if Sri Rama becomes the King. Although Kaikeyi’s initial reaction is to praise Rama’s qualities; her mind is slowly but surely poisoned by Manathara’s sinful words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

8. मन्थराका पुनः श्रीरामके राज्याभिषेकको कैकेयीके लिये अनिष्टकारी बताना, कैकेयीका श्रीरामके गुणोंको बताकर उनके अभिषेकका समर्थन करना तत्पश्चात् कुब्जाका पुनः श्रीरामराज्यको भरतके लिये भयजनक बताकर कैकेयीको भड़काना

मन्थरा त्वभ्यसूय्यैनामुत्सृज्याभरणं हि तत् ।
उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ १ ॥

मन्थरा त्वभ्यसूयैनामुत्सृज्याभरणं च तत्। उवाचेदं ततो वाक्यं कोपदुःखसमन्विता ॥ २-८-१

यह सुनकर मन्थराने कैकेयीकी निन्दा करके उसके दिये हुए आभूषणको उठाकर फेंक दिया और कोप तथा दुःखसे भरकर वह इस प्रकार बोली— ॥१ ॥

कैकॆयियु हेळिद मातन्नु केळि मन्थरॆयु आकॆयन्नु निन्दिसुत्ता अवळु कॊट्ट ऒडवॆयन्नु कित्तॆसॆदु, कोप मत्तु दुःखदिन्द तुम्बिकॊण्डु ई प्रकार नुडिदळु .॥1॥

पदच्छेदः

1. mantharaatu = but Manthara; abhyasuuya = became indignant; enaam = with her; utsR^ijya = cast down; tat = that; aabharanam = ornament; tataH = afterwards; kopaduHkhasamanvitaa = with anger and pain; uvaacha = spoke; idam = these words.

अनुवादः

Manthara, becoming indignant with Kaikeyi, threw down the ornament given to her and with anger and distress spoke the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्षं किमर्थमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे ।
शोकसागरमध्यस्थं नात्मानमवबुध्यसे ॥ २ ॥

हर्षं किमिदमस्थाने कृतवत्यसि बालिशे । शोकसागरमध्यस्थमात्मानं नावबुध्यसे ॥ २-८-२

‘रानी! तुम बड़ी नादान हो । अहो! तुमने यह बेमौके हर्ष किसलिये प्रकट किया? तुम्हें शोकके स्थानपर प्रसन्नता कैसे हो रही है? अरी! तुम शोकके समुद्रमें डूबी हुई हो, तो भी तुम्हें अपनी इस विपन्नावस्थाका बोध नहीं हो रहा है ॥ २ ॥

राणिये! नीनु मूर्खळागिरुवॆ. नोडु, नीनु व्यर्थवाद हर्षवन्नु एकॆ पडुत्तिरुवॆ? शोकिसुव सन्दर्भदल्लि सन्तोषपडुत्तिरुवॆयल्ल! ऎलॆगे! नीनु शोकसमुद्रदल्लि, मुळुगुत्तिरुवॆ, हीगिद्दरू निनगॆ ई विपन्नावस्थॆ एकॆ तिळियुत्तिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. baalishe = O; foolish one! naavabudhyase = not knowing; aatmaanam = about you; shokasaagara madhyastam = who are in the midst of an ocean of trouble; kim idam = what is it; kR^itavatii asi = you are doing; harshham = (in making) delight; asthaane = of an ill suited matter.

अनुवादः

“O, foolish one! Not knowing that you are in the midst of an ocean of trouble, what is it that you are so delighted about, in a matter to be grieved?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनसा प्रसहामि त्वां देवि दुःखार्दिता सती ।
यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्य त्वं व्यसनं महत् ॥ ३ ॥

मनसा प्रहसामि त्वां देवि दुःखार्धिता सती । यच्छोचितव्ये हृष्टासि प्राप्येदं व्यसनं महत् ॥ २-८-३

‘देवि! महान् संकटमें पड़नेपर जहाँ तुम्हें शोक होना चाहिये, वहीं हर्ष हो रहा है । तुम्हारी यह अवस्था देखकर मुझे मन-ही-मन बड़ा क्लेश सहन करना पड़ता है । मैं दुःखसे व्याकुल हुई जाती हूँ ॥ ३ ॥

देवि! महा सङ्कटदल्लि बिद्दु शोकपडुव स्थानदल्लि हर्षितळागुत्तिरुवॆ. निन्न ई स्थितियन्नु नोडि मनस्सिनल्लि दुःख सहिसबेकागिदॆ. नानु दुःखदिन्द व्याकुलळागुत्तिद्देनॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. devi = O; queen! duH.khaarditaasatii = stricken with grief; prahasaami = I laugh; manasaa = mentally; tvaam = at you; yat = for; hrishhTaa asi = you are rejoicing; praapya = after getting; idam = this; mahat = great; vyasanam = calamity; shochitavye = which is to be grieved.

अनुवादः

“Oh, queen! Though stricken with grief, I mentally laugh at you in that you are rejoicing at the time when a great calamity is befalling you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् ।
अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्योरिवागताम् ॥ ४ ॥

शोचामि दुर्मतित्वं ते का हि प्राज्ञा प्रहर्षयेत् । अरेः सपत्नीपुत्रस्य वृद्धिं मृत्युमिवागताम् ॥ २-८-४

‘मुझे तुम्हारी दुर्बुद्धिके लिये ही अधिक शोक होता है । अरी! सौतका बेटा शत्रु होता है । वह सौतेली माँके लिये साक्षात् मृत्युके समान है । भला, उसके अभ्युदयका अवसर आया देख कौन बुद्धिमती स्त्री अपने मनमें हर्ष मानेगी ॥ ४ ॥

ननगॆ निन्न दुर्बुद्धिय कुरितु हॆच्चु शोकवागुत्तिदॆ. ऎलॆगॆ! सवतिय मगनु शत्रु आगिरुत्तानॆ. अवनु मलतायिगॆ साक्षात् मृत्युविनन्तॆये इरुवनु. अवन अभ्युदयद सन्दर्भवन्नु नोडि याव बुद्धिवन्तळाद स्त्रीयु ताने मनस्सिनल्लि हर्षपडुवळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. shochaami = I lament over; te = your; durmatitvam = ill-considered mind; kaa praaGyaa = which intelligent woman; praharshhayet = gets delighted; vR^iddhim = over prosperity; sapatniiputrasya = of stepson; areH = who is an enemy; mR^ityumiva = (just as rejoicing) over death; aagataam = which has befallen.

अनुवादः

“I am lamenting over your foolish mind. Does any intelligent woman feel happy over the prosperity of a stepson who is considered an enemy? Does it not amount to praising a befalling death?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद् भयम् ।
तद् विचिन्त्य विषण्णास्मि भयं भीताद्धि जायते ॥ ५ ॥

भरतादेव रामस्य राज्यसाधारणाद्भयम् । तद्विचिन्त्य विषण्णास्मि भय भीताद्धि जायते ॥ २-८-५

‘यह राज्य भरत और राम दोनोंके लिये साधारण भोग्यवस्तु है, इसपर दोनोंका समान अधिकार है, इसलिये श्रीरामको भरतसे ही भय है । यही सोचकर मैं विषादमें डूबी जाती हूँ; क्योंकि भयभीतसे ही भय प्राप्त होता है अर्थात् आज जिसे भय है, वही राज्य प्राप्त कर लेनेपर जब सबल हो जायगा, तब अपने भयके हेतुको उखाड़ फेंकेगा ॥ ५ ॥

ई राज्यवु भरत मत्तु राम इब्बरिगू भोग वस्तुवागिदॆ. इदरल्लि इब्बरिगू समान अधिकारविदॆ. अदक्कागि श्रीरामनिगॆ भरतन भयविदॆ. इदन्नु योचिसिये नानु विषाददल्लि मुळुगिरुवॆनु; एकॆन्दरॆ भयभीतदिन्दले भय प्राप्तवागुत्तदॆ. अर्थात् इन्दु यारिगॆ भयविदॆयो अवनु राज्यवन्नु पडॆदु बळिक बलिष्ठनादाग तन्न भयद कारणवन्नु कित्तुबिसुडुवनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. raamasya = To Rama; bhayam = (there is) fear; bharataadeva = from Bharata; raajyasaadhaaraNaat = who has equal right to kingdom; vichintya = In thinking over; tat = that (matter); vishhaNNa asmi = I am sorrowful; bhayam = Fear; jaayate hi = begets from; bhiitaat = those who fear (us).

अनुवादः

“Rama has a fear about Bharata because Bharata has equal rights over the kingdom. In thinking about this matter, I am getting anguished. Do we not get disasters from those who are afraid of us?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणो हि महाबाहू रामं सर्वात्मना गतः ।
शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्स्थं लक्ष्मणो यथा ॥ ६ ॥

लक्ष्मणो हि महेष्वासो रामं सर्वात्मना गतः । शत्रुघ्नश्चापि भरतं काकुत्थ्सं लक्ष्मणो यथा ॥ २-८-६

‘महाबाहु लक्ष्मण सम्पूर्ण हृदयसे श्रीरामचन्द्रजीके अनुगत हैं । जैसे लक्ष्मण श्रीरामके अनुगत हैं, उसी तरह शत्रुघ्न भी भरतका अनुसरण करनेवाले हैं ॥ ६ ॥

महाबाहु लक्ष्मणनु हृत्पूर्वक श्रीरामचन्द्रन अनुगतनागिद्दानॆ. लक्ष्मणनु श्रीरामन अनुगत नागिरुवन्तॆ शत्रुघ्ननु भरतनन्नु अनुसरिसुवनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. lakshmaNaH = Lakshmana; maheshhvaasaH = having mighty bow; gataH = joined; raamam = Rama; sarvaatmanaa = with all his heart; shatrughnaH cha api = Satrughna also; bharatam = (is faithful) to Bharata; kaakutsam yathaa = as to Rama; lakshmaNaH = Lakshmana.

अनुवादः

“Lakshmana, wielding a great bow, joined Rama with all his heart. Shatrughna is as faithful to Bharata as Lakshmana to Rama”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्यैव भामिनि ।
राज्यक्रमो विसृष्टस्तु तयोस्तावद्यवीयसोः ॥ ७ ॥

प्रत्यासन्नक्रमेणापि भरतस्तैव भामिनि । राज्यक्रमो विप्रकृष्टस्तयोस्तावत्कनीयसोः ॥ २-८-७

‘भामिनि! उत्पत्तिके क्रमसे श्रीरामके बाद भरतका ही पहले राज्यपर अधिकार हो सकता है (अतः भरतसे भय होना स्वाभाविक है) । लक्ष्मण और शत्रुघ्न तो छोटे हैं; अतः उनके लिये राज्यप्राप्तिकी सम्भावना दूर है ॥

भामिनि! हुट्टिद क्रमदल्लि श्रीरामन बळिक भरतने मॊदलु राज्यक्कॆ अधिकारियागबल्लनु. (आद्दरिन्द भरतनिन्द भयविरुवुदु सहजवे आगिदॆ.) लक्ष्णण-शत्रुघ्नरु सण्णवरागिद्दारॆ. आद्दरिन्द अवरिगॆ राज्यप्राप्तिय सम्भव दूरवे आगिदॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. bhaamini = Kaikeyi!; pratyaasanna krameNaapi = In line with proximity of birth; raajyakramaH = the lineage of kingdom; bharatasyaiva = is to Bharata only; tayoH taavat = to the extent of other two(Lakshmana and Satrughna); kaniiyasoH = who are younger; viprakR^ishhTaH = it is far away.

अनुवादः

“Oh Kaikeyi! In line with even the proximity of birth; the claim to the throne of Bharata alone can be pressed, that of Lakshmana and Satrughna who are younger is out of question.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विदुषः क्षत्रचारित्रे प्राज्ञस्य प्राप्तकारिणः ।
भयात् प्रवेपे रामस्य चिन्तयन्ती तवात्मजम् ॥ ८ ॥

‘श्रीराम समस्त शास्त्रोंके ज्ञाता हैं, विशेषतः क्षत्रियचरित्र (राजनीति) के पण्डित हैं तथा समयोचित कर्तव्यका पालन करनेवाले हैं; अतः उनका तुम्हारे पुत्रके प्रति जो क्रूरतापूर्ण बर्ताव होगा, उसे सोचकर मैं भयसे काँप उठती हूँ ॥ ८ ॥

श्रीरामनु समस्त शास्त्रगळ ज्ञानियागिद्दानॆ. विशेषवागि राजनीतिय पण्डितनागिद्दानॆ हागू समयोचित कर्तव्य पालिसुववनागिद्दानॆ. आद्दरिन्द अवनिन्द निन्न पुत्रन मेलॆ आगुव क्रूर वर्तनॆयन्नु नॆनॆदु भयदिन्द नडुगुत्तिद्देनॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. vidushhaH = (Rama is a )learned man; praaGyasya = efficient; kshhaatrachaaritre = in politics; praapta kaariNaH = he who acts appropriately and in time; bhayaat = fearing (such Rama); pravepe = I am shaken; chintayantii = to be thinking; aatmajam = of your son.

अनुवादः

“Rama is a learned man and a political statesman. His actions are timely and appropriate. When thinking of your son’s calamity to be resulted from Rama, I get shaken with fear”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुभगा किल कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते ।
यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ ९ ॥

सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रोऽभिषेक्ष्यते । यौवराज्येन महता श्वः पुष्येण द्विजोत्तमैः ॥ २-८-९

‘वास्तवमें कौसल्या ही सौभाग्यवती हैं, जिनके पुत्रका कल पुष्यनक्षत्रके योगमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंद्वारा युवराजके महान् पदपर अभिषेक होने जा रहा है ॥ ९ ॥

वास्तववागि कौसल्यॆये सौभाग्यवतियागिद्दाळॆ. आकॆय पुत्रनु नाळॆ पुष्य नक्षत्रद योगदल्लि श्रेष्ठ ब्राह्मणर मूलक युवराजनागि पट्टाभिषिक्तनागुवनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. kausalyaa = Kausalya; subhagaakhalu = is having good fortune; yasyaaH = that Kausalya’s; putraH = son; svaH = tomorrow; pushyeNa = on the day of Pushyami star; abhishhekshhyate = is going to be anointed; mahataa yauvaraajyena = for great princely kingdom; dvijottamai = by the best of Brahmans.

अनुवादः

“Kausalya is very fortunate. Brahmans are going to anoint her son for the great princely kingdom tomorrow on the day of Pushyami star”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राप्तां वसुमतीं प्रीतिं प्रतीतां हतविद्विषम् ।
उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत् त्वं कृताञ्जलिः ॥ १० ॥

प्राप्तां सुमहतीं प्रीतिं प्रतीतां तां हतद्विषम् । उपस्थास्यसि कौसल्यां दासीवत्त्वं कृताञ्जलिः ॥ २-८-१०

‘वे भूमण्डलका निष्कण्टक राज्य पाकर प्रसन्न होंगी; क्योंकि वे राजाकी विश्वासपात्र हैं और तुम दासीकी भाँति हाथ जोड़कर उनकी सेवामें उपस्थित होओगी ॥ १० ॥

आकॆयु भूमण्डलद निष्कण्टक राज्यपडॆदु प्रसन्नळागुवळु. एकॆन्दरॆ अवळु राजनिगॆ विश्वास पात्रळागिद्दाळॆ हागू नीनु दासियन्तॆ कैमुगिदु अवळ सेवॆयल्लि इरुवॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. kR^itaanjaliH = with folded arms; daasiivat = as a maid servant; tvam = you; upasthaasyasi = will serve; taam kausalyaam = that Kausalya; praaptaam = who gets; sumahatiim = very great; priitim = happiness; pratiitaam = famous; hatadvishham = annihilator of enemies.

अनुवादः

“With folded arms, as a maid-servant, you have to serve that Kausalya who having reached great prosperity, in the height of joy, will dispose of her adversaries (in the person of Bharata and yourself)”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं च त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्या भविष्यसि ।
पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यत्वं हि गमिष्यति ॥ ११ ॥

एवम् चेत्त्वं सहास्माभिस्तस्याः प्रेष्य भविष्यसि । पुत्रश्च तव रामस्य प्रेष्यभावं गमिष्यति ॥ २-८-११

‘इस प्रकार हमलोगोंके साथ तुम भी कौसल्याकी दासी बनोगी और तुम्हारे पुत्र भरतको भी श्रीरामचन्द्रजीकी गुलामी करनी पड़ेगी ॥ ११ ॥

हीगॆ नम्मॊन्दिगॆ नीनू कूड कौसल्यॆय दासियागुवॆ. निन्न पुत्र भरतनू कूड श्रीरामचन्द्रन गुलामनागबेकादीतु.॥11॥

पदच्छेदः

11. evam = thus; tvam bhavishhyasi yadi = if you become; preshhyaa = servant maid; tasyaaH = to her; asmaabhiH saha = along with us; tava = your; putrashcha = son also; gamishhyati = will get; preshhyabhaavam = servitude; raamasya = of Rama.

अनुवादः

“Thus, if you become Kausalya’s servant-maid along with us, your son Bharata will be Rama’s attendant.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टाः खलु भविष्यन्ति रामस्य परमाः स्त्रियः ।
अप्रहृष्टा भविष्यन्ति स्नुषास्ते भरतक्षये ॥ १२ ॥

‘श्रीरामचन्द्रजीके अन्तःपुरकी परम सुन्दरी स्त्रियाँ— सीतादेवी और उनकी सखियाँ निश्चय ही बहुत प्रसन्न होंगी और भरतके प्रभुत्वका नाश होनेसे तुम्हारी बहुएँ शोकमग्न हो जायँगी’ ॥ १२ ॥

श्रीरामचन्द्रन अन्तःपुरद परम सुन्दर स्त्रीयरु-सीतादेवी मत्तु आकॆय सखियरु निश्चयवागियू बहळ प्रसन्नरागुवरु. भरतन प्रभुत्व नाशवाद्दरिन्द निन्न सॊसॆयरु शोकमग्नरागुवरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raamasya = Rama’s; paramaastriyaH = great wives; bhavantikhalu = will become; hR^ishTaaH = delighted; te = your; snushhaaH = daughters-in-law; bhavishhyanti = will become; aprahR^isTaaH = unhappy; bharata kshhaye = of Bharata’s weak position.

अनुवादः

“Rama’s wives will get delighted. Your daughters-in-law will be unhappy because of Bharata’s waning position.”

टिप्पनी

Comment: The words ‘Rama’s wives’ here do not indicate that Rama had multiple wives. Manathara refers to a possible future where Rama being a King would marry other women. It was a norm then for a king to have more than one wife.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः ।
रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयी प्रशशंस ह ॥ १३ ॥

तां दृष्ट्वा परमप्रीतां ब्रुवन्तीं मन्थरां ततः । रामस्यैव गुणान् देवी कैकेयि प्रशशंस ह ॥ २-८-१३

मन्थराको अत्यन्त अप्रसन्नताके कारण इस प्रकार बहकी-बहकी बातें करती देख देवी कैकेयीने श्रीरामके गुणोंकी ही प्रशंसा करते हुए कहा— ॥ १३ ॥

मन्थरॆयु बेसरदिन्द ई प्रकार बायिगॆ बन्द हागॆ मातनाडुवुदन्नु नोडि देवी कैकॆयियु श्रीरामन गुणगळन्नु प्रशंसिसतॊडगिदळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. tataH = afterwards; dR^ishhTvaa = seeing; taam = that; mantharaaam = manthara; bruvantiim = thus talking; param = much; apriitaam = distasteful word; kaikeyii = Kaikeyi; prashashamsaH = praised; raamasya guNena = Rama’s virtues.

अनुवादः

Hearing Manthara speak thus in many distasteful words, Kaikeyi began to extol Rama’s virtues, saying: -

स्रोतः: valmikiramayan.net

धमर्ज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् शुचिः ।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ १४ ॥

धर्मज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवान् फुचिः ।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोर्हति ॥

धर्मज्ञो गुरुभिर्दान्तः कृतज्ञ सत्यवाक्चुचि । रामो राज्ञः सुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ २-८-१४

‘कुब्जे! श्रीराम धर्मके ज्ञाता, गुणवान्, जितेन्द्रिय, कृतज्ञ, सत्यवादी और पवित्र होनेके साथ ही महाराजके ज्येष्ठ पुत्र हैं; अतः युवराज होनेके योग्य वे ही हैं ॥

कुब्जॆ! श्रीरामनु धर्मज्ञनू, गुणवन्तनू, जितेन्द्रियनू, कृतज्ञनू, सत्यवादियू, पवित्रनू आगिरुवनु. जॊतॆगॆ महाराजर ज्येष्ठपुत्रनागिरुवनु, आद्दरिन्द युवराजनागलु योग्यनागिद्दानॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. raamaH = Rama; dharmaGyaH = knows righteousness; daantaH = trained by; gurubhiH = elders; kR^itajJNyaH = one who has gratitude; satyavaak = speaker of truth; suchiH = clean in conduct; jyeshhTaH = elder; sutaH = son; raajJNaH = of king Dasaratha; ataH = hence; arhati = eligible; youvaraajyam = for princely kingdom.

अनुवादः

“Rama knows all righteousness. Elders trained him. He has a proper gratitude. He speaks truth. He has a clean conduct. He is the eldest son of king Dasaratha and hence eligible for the kingdom.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भ्रातॄन् भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत् पालयिष्यति ।
सन्तप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ १५ ॥

भ्रात्ऱ्^ऊन्भृत्यांश्च दीर्घायुः पितृवत्पालयिष्यति । संतप्यसे कथं कुब्जे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥ २-८-१५

‘वे दीर्घजीवी होकर अपने भाइयों और भृत्योंका पिताकी भाँति पालन करेंगे । कुब्जे! उनके अभिषेककी बात सुनकर तू इतनी जल क्यों रही है? ॥ १५ ॥

श्रीरामनु दीर्घायुस्सु उळ्ळवनागि सहोदररन्नु मत्तु सेवकरन्नु तन्दॆयन्तॆ पालिसुवनु. कुब्जॆ! अवन पट्टाभिषेकद मातन्नु केळि नीनु एकॆ इष्टॊन्दु उरियुत्तिरुवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. diirghaayuH = the long living Rama; paalayishhyati = will protect; bhraatroom = brothers; bhR^ityaamshcha = and servants; pitR^ivat = like father; kubje = O; the hunch-backed one! katham = how; santapyase = are you pained; shrutvaa = after hearing; raamaabhishhechanam = Rama’s anointment.

अनुवादः

“The long living Rama will protect his brothers and servants like a father. O, the hunch backed one! Why are you so pained on hearing about Rama’s coronation?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात् परम् ।
पितृपैतामहं राज्यमवाप्स्यति नरर्षभः ॥ १६ ॥

भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं वर्षशतात्परम् । पितृपैतामहं राज्यमवाप्ता पुरुषर्षभः ॥ २-८-१६

‘श्रीरामकी राज्यप्राप्तिके सौ वर्ष बाद नरश्रेष्ठ भरतको भी निश्चय ही अपने पिता-पितामहोंका राज्य मिलेगा ॥ १६ ॥

श्रीरामनिगॆ राज्यप्राप्तियागि नूरु वर्षगळ बळिक नरश्रेष्ठ भरतनिगू खण्डितवागि तन्न तन्दॆ-अज्जन्दिर राज्य सिगबहुदु.॥16॥

पदच्छेदः

16. param = after; varshhashataat = one hundred years; purushharshhabhaH = the best among men; bharatashchaapi = Bharata also; avaaptaa = will get; raamasya = Rama’s; raajyam = kingdom; pitR^ipaitaamaham = which belongs to (his) father and forefathers.

अनुवादः

“After Rama’s rule for one hundred years, Bharata the best among men will certainly replace Rama on his father’s throne, which is that of his ancestors.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे ।
भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे ॥ १७ ॥

सा त्वमभ्युदये प्राप्ते वर्तमाने च मन्थरे । भविष्यति च कल्याणे किमर्थं परितप्यसे ॥ २-८-१७

‘मन्थरे! ऐसे अभ्युदयकी प्राप्तिके समय, जब कि भविष्यमें कल्याण-ही-कल्याण दिखायी दे रहा है, तू इस प्रकार जलती हुई-सी संतप्त क्यों हो रही है? ॥ १७ ॥

मन्थरे! इन्तह अभ्युदयद प्राप्तिय समयदल्लि भविष्यदल्लि श्रेयस्से कण्डुबन्दाग नीनु ई प्रकार एकॆ उरिदु सन्तप्तळागुत्तिरुवॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. manthare = O; Manthara! praapte = (When we) got; abhyudaye = an occasion for rejoicing; vartamaanecha = as at present ; kalyaaNe = and when a festive occasion; bhavishhyati = is to come off in future (too in the form of Bharata’s installation; no matter even if it comes after a hundred years); kimartham = why; saa tvam = that you; paritapyase = feel agonized like this as though burning (with jealousy)?

अनुवादः

“Oh, Manthara! When we got an occasion for rejoicing as at present and when a festive occasion is to come off in future (too in the form of Bharata’s installation, no matter even if it comes after a hundred years), why do you feel agonized like this as though burning (with jealousy)?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यथा वै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः ।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुश्रूषते बहु ॥ १८ ॥

यथा मै भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघवः ।
कौसल्यातोऽतिरिक्तं चमम शुश्रूषते बहु ॥

यथा ने भरतो मान्यस्तथा भूयोऽपि राघावः । कौसल्यातोऽरिक्तं च सो हि शुश्रूषते हि माम् ॥ २-८-१८

‘मेरे लिये जैसे भरत आदरके पात्र हैं, वैसे ही बल्कि उनसे भी बढ़कर श्रीराम हैं; क्योंकि वे कौसल्यासे भी बढ़कर मेरी बहुत सेवा किया करते हैं ॥ १८ ॥

ननगॆ भरतनु आदरक्कॆ पात्रवागिरुवुदक्किन्त हॆच्चु श्रीरामनु आदरक्कॆ पात्रनागिरुवनु; एकॆन्दरॆ, अवनु कौसल्यॆगिन्तलू हॆच्चागिये नन्न सेवॆ माडुत्ता इद्दानॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. me = to me; bharataH = Bharata; yathaa = how; maanyaH = fit to be loved; tathaa = like that; raaghavaH = Rama also; bhuuyaH api = and even more; saH = he; anushushruushhate hi = doing service; atiriktam = more; maam = to me; kausalyaataH = than Kausalya.

अनुवादः

“For me, Rama is as lovable as Bharata and even more. Is he not doing more service to me than to Kausalya?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत् तदा ।
मन्यते हि यथाऽऽत्मानं यथा भ्रातॄंस्तु राघवः ॥ १९ ॥

राज्यं यदि हि रामस्य भरतस्यापि तत्तदा । मन्यते हि यथात्मानं तथा भ्रात्ऱ्^ऊंश्च राघवः ॥ २-८-१९

‘यदि श्रीरामको राज्य मिल रहा है तो उसे भरतको मिला हुआ समझ; क्योंकि श्रीरामचन्द्र अपने भाइयोंको भी अपने ही समान समझते हैं’ ॥ १९ ॥

श्रीरामनिगॆ राज्य दॊरॆतरॆ अदन्नु भरतनिगे सिक्किदॆ ऎन्दु तिळि; एकॆन्दरॆ श्रीरामचन्द्रनु तन्न सहोदररन्नु तन्नन्तॆये तिळियुत्तानॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. raajyam = kingdom; yadi raamasya = if it is of Rama; tadaa = then; tat = that; bharatasyaapi hi = is of Bharata also; raaghavaH = Rama; manyate = thinks about; bhraatR^iiMshcha = his brothers; yathaa tathaa = on par with; aatmaanam = his own self.

अनुवादः

“If Rama has kingdom then Bharata has it as well. Rama esteems his brothers just as his own self.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कैकेय्या वचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता ।
दीर्घमुष्णं विनिःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २० ॥

कैकेयीवचनं श्रुत्वा मन्थरा भृशदुःखिता । दीर्घमुष्णं निःश्वस्य कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ २-८-२०

कैकेयीकी यह बात सुनकर मन्थराको बड़ा दुःख हुआ । वह लंबी और गरम साँस खींचकर कैकेयीसे बोली— ॥२० ॥

कैकॆय ई मातन्नु केळि मन्थरॆगॆ बहळ दुःखवायितु. अवळु दीर्घवागि निट्टुसिरु बिडुत्ता कैकॆय बळि हेळिदळु .॥20॥

पदच्छेदः

20. mantharaa = Manthara; shrutvaa = after hearing; kaikeyii vachanam = Kaikeyi’s words; bhrisha duH.khitaa = felt very sad; niHshvasya = and sighing; diirgham = long; ushhNam cha = and hot; abraviit = spoke; idam = these words; Kaikeyiim = to Kaikeyi.

अनुवादः

Manthara, after hearing Kaikeyi’s words, felt very sad and after a long and hot sigh, spoke to her the following words:

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनर्थदर्शिनी मौर्ख्यान्नात्मानमवबुध्यसे ।
शोकव्यसनविस्तीर्णे मज्जन्ती दुःखसागरे ॥ २१ ॥

‘रानी! तुम मूर्खतावश अनर्थको ही अर्थ समझ रही हो । तुम्हें अपनी स्थितिका पता नहीं है । तुम दुःखके उस महासागरमें डूब रही हो, जो शोक (इष्टसे वियोगकी चिन्ता) और व्यसन (अनिष्टकी प्राप्तिके दुःख) से महान् विस्तारको प्राप्त हो रहा है ॥ २१ ॥

राणिये! नीनु मूर्खतॆयिन्द अनर्थवन्ने अर्थवॆन्दु तिळियुत्तिरुवॆ. निनगॆ निन्न स्थितिय अरिवु इल्ल. नीनु शोक (इष्टद वियोगद चिन्तॆ) मत्तु व्यसन (अनिष्टद प्राप्तिय दुःख) ऎम्ब दुःखद महासागरदल्लि मुळुगुत्तिरुवॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. majjantii = (You are getting) immersed; duHkhasaagare = in an ocean of sorrow; shoka vyasana vistiirNe = filled with misery and danger; mourkhyaat = Due to stupidity; anarthadarshinii = (you are) not seeing the truth; na avabudhyase = not knowing; aatmaanam = yourself.

अनुवादः

“On one side, you are getting immersed in an ocean of sorrow filled with misery and danger. But due to stupidity, you are not able to perceive the truth and you fail to assess your real position.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
राजवंशात्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥ २२ ॥

भविता राघवो राजा राघवस्य च यः सुतः ।
राजवंशास्तु भरतः कैकेयि परिहास्यते ॥

भविता राघवो राजा राघवस्यानु यः सुतः । राजवंशात्तु कैकेयि भरतः परिहास्यते ॥ २-८-२२

‘केकयराजकुमारी! जब श्रीरामचन्द्र राजा हो जायँगे, तब उनके बाद उनका जो पुत्र होगा, उसीको राज्य मिलेगा । भरत तो राजपरम्परासे अलग हो जायँगे ॥२२ ॥

केकय राजकुमारिये! श्रीरामचन्द्रनु राजनादाग, अवन बळिक अवनिगॆ हुट्टुव पुत्रनिगे राज्य सिगुवुदु. भरतनादरो राज्यपरम्परॆयिन्द बेरॆये आगुवनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. kaikeyi = O; Kaikeyi! raaghavaH = Rama; bhavitaa = will become; raajaa = king; raaghavasya anu = after Rama; yaH = whoever; sutaH = the son is (he becomes the king);bharataH tu = but Bharata; parihaasyate = will be removed; raajavaMshaat = from the royal clan.

अनुवादः

“O,Kaikeyi! If Rama becomes the king, his son will become the king after him in succession. Thus, Bharata’s name itself will be removed from the royal clan.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि ।
स्थाप्यमानेषु सर्वेषु सुमहाननयो भवेत् ॥ २३ ॥

‘भामिनि! राजाके सभी पुत्र राज्यसिंहासनपर नहीं बैठते हैं; यदि सबको बिठा दिया जाय तो बड़ा भारी अनर्थ हो जाय ॥ २३ ॥

भामिनि! राजन ऎल्ल मक्कळु राजसिंहासनदल्लि कुळितुकॊळ्ळुवुदिल्ल. ऎल्लरन्नु कुळ्ळिरिसिदरॆ दॊड्ड अनर्थवादीतु.॥23॥

पदच्छेदः

23. bhaamini = O; Kaikeyi! sarve = all; sutaaH = sons; raajJNyaH = of a king; natishhTantiH = will not be installed; raajye = for kingdom; sarveshhu sthaapyamaaneshhu = If all are installed; bhavet = there will be; sumahaan = a great; anayaH = lawlessness.

अनुवादः

“O, Kaikeyi! All the sons of a king will not be crowned for a kingdom. If all are installed, there will be a great lawlessness.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः ।
स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेष्वपि ॥ २४ ॥

तस्माज्ज्येष्ठे हि कैकेयि राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः । स्थापयन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वतरेष्वपि ॥ २-८-२४

‘परमसुन्दरी केकयनन्दिनि! इसीलिये राजालोग राजकाजका भार ज्येष्ठ पुत्रपर ही रखते हैं । यदि ज्येष्ठ पुत्र गुणवान् न हो तो दूसरे गुणवान् पुत्रोंको भी राज्य सौंप देते हैं ॥ २४ ॥

परम सुन्दरी कैके! अदक्कागि महाराजरु राजभारद हॊरॆयन्नु हिरिय पुत्रनिगॆ ऒप्पिसुवरु. ज्येष्ठ पुत्रनु गुणवन्तनल्लदिद्दरॆ, बेरॆ गुणवन्त पुत्ररिगॆ वहिसिकॊडुवरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. kaikeyi = O; Kaikeyi! anavadyaaN^gi = who has deformless body-parts; tasmaat = that is why; paarthivaaH = kings; sthaapayanti = install; jyeshhTe = eldest son; itareshhvapi = eventhough others; guNavatsu = may be full of virtues; raajyatantraaNi = to kingly affairs.

अनुवादः

“Therefore, kings, O, Kaikeyi of faultless limbs, install their eldest son, eventhough others may be full of virtues, as their successor to the throne.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

असावत्यन्तनिर्भग्नस्तव पुत्रो भविष्यति ।
अनाथवत् सुखेभ्यश्च राजवंशाच्च वत्सले ॥ २५ ॥

‘पुत्रवत्सले! तुम्हारा पुत्र राज्यके अधिकारसे तो बहुत दूर हटा ही दिया जायगा, वह अनाथकी भाँति समस्त सुखोंसे भी वञ्चित हो जायगा ॥ २५ ॥

पुत्रवत्सले! निन्न पुत्रनु राज्याधिकारदिन्द बहळ दूर सरियुवनु. अवनु अनाथनन्तॆ समस्त सुखगळिन्द वञ्चितनागुवनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. vatsale = O; affectionate one! tava = your; asou = this; putraH = son; bhavishhayati = will become; atyanta nirbhagnaH = a complete loser; sukhebhyaH cha = from comforts; raajavamshaachcha = and even from royal clan; anaathavat = like an orphan.

अनुवादः

“Oh, Kaikeyi the affectionate one! Your son will be completely distant from comforts and even from the royal clan; like an orphan.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुद्ध्यसे ।
सपत्निवृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि ॥ २६ ॥

साहं त्वदर्थे सम्प्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे ।
सपत्नि वृद्धौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमर्हसि ॥

साहं त्वदर्थे संप्राप्ता त्वं तु मां नावबुध्यसे । सपत्निवृद्दौ या मे त्वं प्रदेयं दातुमिच्चिसि ॥ २-८-२६

‘इसलिये मैं तुम्हारे ही हितकी बात सुझानेके लिये यहाँ आयी हूँ; परंतु तुम मेरा अभिप्राय तो समझती नहीं, उलटे सौतका अभ्युदय सुनकर मुझे पारितोषिक देने चली हो ॥ २६ ॥

अदक्कागि नानु निन्न हितद मातन्ने नॆनपु माडिकॊडलु इल्लिगॆ बन्दिरुवॆनु. आदरॆ नीनु नन्न अभिप्रायवन्नु तिळियुवुदे इल्लवल्ल! बदलिगॆ सवतिय अभ्युदयवन्नु केळि ननगॆ उडुगॊरॆ कॊडलु हॊरटिरुवॆयल्ल.॥26॥

पदच्छेदः

26. saa aham = That I; sampraapta = came; tvadarthe = for your sake; tvam tu = but you; naavabudhyase = are not understanding; maam = me; yaa = that; tvam = you; ichchhasi = wish; daatum = to give; me = me; pradeyam = a present; sapatni vriddhou = when there is prosperity for step-wife.

अनुवादः

“I came here in your interests. But you have not understood me. You think it fit to give me a present when your step-wife is getting prospered.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् ।
देशान्तरं नाययिता लोकान्तरमथापि वा ॥ २७ ॥

ध्रुवं तु भरतं रामः प्राप्य राज्यमकण्टकम् । देशान्तरं वासयिता लोकान्तरमथापि व ॥ २-८-२७

‘याद रखो, यदि श्रीरामको निष्कण्टक राज्य मिल गया तो वे भरतको अवश्य ही इस देशसे बाहर निकाल देंगे अथवा उन्हें परलोकमें भी पहुँचा सकते हैं ॥ २७ ॥

श्रीरामनिगॆ निष्कण्टक राज्य दॊरकिदरॆ अवनु भरतनन्नु अवश्यवागि देशभ्रष्टनागिसुवनु इल्लवे अवनन्नु परलोकक्कॆ कळिसबल्लनु, ऎम्बुदन्नु नॆनपिडु.॥27॥

पदच्छेदः

27. raamaH = Rama; praapya = after getting; raajyam = kingdom; akaNTakam = without hindrance; nayitaa = will send; bharatam = Bharata; deshaantaram vaasayitaa vaa = either to some other country; athaapivaa = or otherwise; lokaantaram = to some other world; dhruvam = this is certain.

अनुवादः

“Rama, ascending the throne without hindrance, will either send away Bharata to some other country or have him put to death. This is certain.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

बाल एव तु मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया ।
सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्विव ॥ २८ ॥

बाल एव हि मातुल्यं भरतो नायितस्त्वया । सन्निकर्षाच्च सौहार्दं जायते स्थावरेष्वपि ॥ २-८-२८

‘छोटी अवस्थामें ही तुमने भरतको मामाके घर भेज दिया । निकट रहनेसे सौहार्द उत्पन्न होता है । यह बात स्थावर योनियोंमें भी देखी जाती है (लता और वृक्ष आदि एक-दूसरेके निकट होनेपर परस्पर आलिङ्गन-पाशमें बद्ध हो जाते हैं । यदि भरत यहाँ होते तो राजाका उनमें भी समानरूपसे स्नेह बढ़ता; अतः वे उन्हें भी आधा राज्य दे देते) ॥ २८ ॥

सण्ण प्रायदल्ले नीनु भरतनन्नु सोदरमावन मनॆगॆ कळिसिकॊट्टिरुवॆ. हत्तिरविद्दरॆ सौहार्द उण्टागुत्तदॆ. ई मातु स्थावर योनिगळल्लियू नोडलागुत्तदॆ. (लतॆ मत्तु मर हत्तिर इरुवुदरिन्द परस्पर आलिङ्गिसि पाशबद्धवागुत्तवॆ. भरतनु इल्ले इद्दिद्दरॆ राजनिगॆ अवनल्लियू स्नेह बॆळॆदु, अवनिगू अर्धराज्यवन्नु कॊडुत्तिद्दनु..॥28॥

पदच्छेदः

28. bharataH = Bharata; naayitaH hi = was sent; baalaH eva = in his childhood itself; maatulyam = to his maternal uncle’s house; tvayaa = by you; sannikarshhaat = by being nearer; souhaardam = friedship; jaayate = is created; sthaavareshhvapi = even on inanimate things.

अनुवादः

“You sent Bharata to his maternal uncle’s house even in his childhood. By being nearer, love is born even on inanimate objects. By sending Bharata to a distant place, you made Dasaratha to have no affection towards him.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

भरतानुवशात् सोऽपि शत्रुघ्नस्तत्समं गतः ।
लक्ष्मणो हि यथा रामं तथायं भरतं गतः ॥ २९ ॥

भरतस्यानुवशगः शत्रुघ्नोऽपि समं गतः । लक्ष्मणो हि यथा रामं तथासौ भरतं गतः ॥ २-८-२९

‘भरतके अनुरोधसे शत्रुघ्न भी उनके साथ ही चले गये (यदि वे यहाँ होते तो भरतका काम बिगड़ने नहीं पाता । क्योंकि—) जैसे लक्ष्मण रामके अनुगामी हैं, उसी प्रकार शत्रुघ्न भरतका अनुसरण करनेवाले हैं ॥ २९ ॥

भरतन ऒत्तायदिन्द शत्रुघ्ननू अवनॊन्दिगॆ होगिरुवनु. (अवनु इल्लि इद्दिद्दरॆ भरतन कार्यवु कॆडुत्तिरलिल्ल; एकॆन्दरॆ-) लक्ष्मणनु रामन अनुगामियागिरुवन्तॆये शत्रुघ्ननु भरतन अनुगामियागिद्दानॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. shatrughno.api = Shatrughna also; anuvashagaH = was drawn; bharatsya = towards Bharata; gataH = and went; samam = along with him; yathaa = how; lakshmaNaH = Lakshmana; gataH = joined with; raamam = Rama; tathaa = like that; asou = this (Shatrughna); bharatam = with Bharata.

अनुवादः

“Shatrughna was drawn towards Bharata and went along with him. Just as Lakshmana joined Rama, Shatrughna joined Bharata.”

टिप्पनी

Comment: Sage Valmiki might be implying here that if Shatrughna were to be present then at Ayodhya, he would have tried for the prosperity of Bharata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्छेत्तव्यो वनजीवनैः ।
सन्निकर्षादिषीकाभिर्मोचितः परमाद् भयात् ॥ ३० ॥

श्रूयते हि द्रुमः कश्चिच्चेत्तव्यो वनजीविभिः । सन्निकर्षादिषीकाभिर्मो चितः परमाद्भयात् ॥ २-८-३०

‘सुना जाता है, जंगलकी लकड़ी बेचकर जीविका चलानेवाले कुछ लोगोंने किसी वृक्षको काटनेका निश्चय किया, परंतु वह वृक्ष कँटीली झाड़ियोंसे घिरा हुआ था; इसलिये वे उसे काट नहीं सके । इस प्रकार उन कँटीली झाड़ियोंने निकट रहनेके कारण उस वृक्षको महान् भयसे बचा लिया ॥ ३० ॥

इदरिन्द ऒन्दु सन्निवेश नॆनपागुत्तदॆ - अरण्यवासिगळु सौदॆगागि मरवॊन्दन्नु कडियबेकागित्तु. आदरॆ आ मरद सुत्तलू मुळ्ळुगिडगळु इद्दुदरिन्द आ वृक्षवु विनाश भयदिन्द मुक्तवायितु.॥30॥

पदच्छेदः

30. shruuyate hi = it is heard that; kashchit = certain; drumaH = tree; chhettavyaH = which is to be cut; vanajiivibhiH = by people living in forest; mochitaH = was relieved; paramaat bhayaat = of (this) great danger; ishhiikaabhiH sannikarshhaat = by proximity to Ishhiika grass.

अनुवादः

“We hear that a tree marked down for felling by foresters, when covered by thorny Ishhiika grass, is saved from this great danger of cutting. So also, Dasaratha might have supported Bharata if he was staying near to him in Ayodhya.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

गोप्ता हि रामं सौमित्रिर्लक्ष्मणं चापि राघवः ।
अश्विनोरिव सौभ्रात्रं तयोर्लोकेषु विश्रुतम् ॥ ३१ ॥

‘सुमित्राकुमार लक्ष्मण श्रीरामकी रक्षा करते हैं और श्रीराम उनकी । उन दोनोंका उत्तम भ्रातृ-प्रेम दोनों अश्विनीकुमारोंकी भाँति तीनों लोकोंमें प्रसिद्ध है ॥ ३१ ॥

सुमित्रा कुमार लक्ष्मणनु श्रीरामनन्नु रक्षिसुत्तिरुवनु मत्तु रामनु अवनन्नु रक्षिसुत्तिरुवनु. अवरिब्बरु सहोदरर भ्रातृप्रेमवु अश्विनिकुमाररन्तॆ लोकदल्लि प्रसिद्धवागिदॆ.॥31॥

पदच्छेदः

31. soumitriH = Lakshmana; goptaahi = will protect; raamam = Rama; raaghavaH = Rama; lakshmaNaM chaapi = (will protect) Lakshmana also; tayoH = their; soubhraatram eva = brotherly love; vishrutam = is famous; lokeshhu = in the world; asvinoH = as that of Aswinis.

अनुवादः

“Lakshmana protects Rama. Rama protects Lakshmana. Their brotherly love is as famous as that of Aswini celestials.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित् करिष्यति ।
रामस्तु भरते पापं कुर्यादेव न संशयः ॥ ३२ ॥

तस्मान्न लक्ष्मणे रामः पापं किञ्चित्करिष्यति । रामस्तु भरते पापं कुर्यादिति न संशयः ॥ २-८-३२

‘इसलिये श्रीराम लक्ष्मणका तो किञ्चित् भी अनिष्ट नहीं करेंगे, परंतु भरतका अनिष्ट किये बिना वे रह नहीं सकते; इसमें संशय नहीं है ॥ ३२ ॥

अदक्कागि श्रीरामनु लक्ष्मणन अनिष्टवन्नु कॊञ्चवू माडलारनु. आदरॆ भरतन अनिष्टवन्नु माडदे इरलारनु; इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥32॥

पदच्छेदः

32. tasmaat = Hence; raamaH = Rama; nakarishyati = will not do; kiJNchit = any little; paapam = sin; lakshmaNe = to Lakshmana; bharate tu = but to Bharata; raamaH = Rama; kuryaat = will do; paapam = a sinful act; iti = in this; nasamshayaH = there is no doubt.

अनुवादः

“Hence, Rama will not do a sinful act of killing Lakshmana. However there is no doubt that he will do so in the case of Bharata.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्माद् राजगृहादेव वनं गच्छतु राघवः ।
एतद्धि रोचते मह्यं भृशं चापि हितं तव ॥ ३३ ॥

तस्माद्राजगृहादेव वनं गच्छतु ते सुतः । एतद्धि रोचते मह्यं भृश्ं चापि हितं तव ॥ २-८-३३

‘अतः श्रीरामचन्द्र महाराजके महलसे ही सीधे वनको चले जायँ—मुझे तो यही अच्छा जान पड़ता है और इसीमें तुम्हारा परम हित है ॥ ३३ ॥

आद्दरिन्द श्रीरामचन्द्रनु अरमनॆयिन्द नेरवागि काडिगॆ होगुवुदे ननगॆ ऒळ्ळॆयदॆन्दु तोरुत्तदॆ हागू इदरल्ले निन्न परमहितविदॆ.॥33॥

पदच्छेदः

33. tasmaat = Hence; etat = this; rochate hi = is wished; mahyam = by me; te sutaH = (that) your son; gachhatu = goes; vanam = to forest; raajagR^ihaadeva = from royal palace (of his uncle) itself; bhR^isham = (This is) very much; hitam = beneficial; tavaapicha = to you also.

अनुवादः

“Hence, I feel that it is better for your son to go to forest directly from his uncle’s house. This is good for you too.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ते ज्ञातिपक्षस्य श्रेयश्चैव भविष्यति ।
यदि चेद् भरतो धर्मात् पित्र्यं राज्यमवाप्स्यति ॥ ३४ ॥

‘यदि भरत धर्मानुसार अपने पिताका राज्य प्राप्त कर लेंगे तो तुम्हारा और तुम्हारे पक्षके अन्य सब लोगोंका भी कल्याण होगा ॥ ३४ ॥

भरतनु धर्मानुसार तन्न तन्दॆय राज्य पडॆदुकॊण्डरॆ निन्न मत्तु निन्न पक्षद इतर ऎल्ल जनर श्रेयस्सु आगुवुदु.॥34॥

पदच्छेदः

34. bharataH avaapsyati yadi = If Bharata gets; raajyam = kingdom; pitryam = of his father; dharmaat = as per law; bhavishhyati = it will become; shreyaH = beneficial; te = to you; jNyaatipakshhasya chaiva = and to your side of relatives; evam chet = if it happens thus.

अनुवादः

“If Bharata gets his father’s kingdom as per law, it will be beneficial to you and your side of relatives.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स ते सुखोचितो बालो रामस्य सहजो रिपुः ।
समृद्धार्थस्य नष्टार्थो जीविष्यति कथं वशे ॥ ३५ ॥

‘सौतेला भाई होनेके कारण जो श्रीरामका सहज शत्रु है, वह सुख भोगनेके योग्य तुम्हारा बालक भरत राज्य और धनसे वञ्चित हो राज्य पाकर समृद्धिशाली बने हुए श्रीरामके वशमें पड़कर कैसे जीवित रहेगा ॥ ३५ ॥

मल सहोदरनाद्दरिन्द भरतनु श्रीरामन सहज शत्रु आगिद्दानॆ. सुखभोगिसलु योग्यनाद निन्न बालक भरतनु राज्य मत्तु धनदिन्द वञ्चितनागि राज्यपडॆदु समृद्धिशालियाद श्रीरामन वशदल्लि हेगॆ बदुकबल्लनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. te = your; saH = that; baalaH = child; sukhochitaH = who is habituated to comforts; raamasya sahajaH ripuH = is Rama’s natural enemy ; katham = how; nasTaarthaH = Bharatha; who failed to achieve purpose; jiivishhyati = will live; vashe = under control; samR^iddhaarthasya = of Rama whose flourishing object has been realized?

अनुवादः

“Your youthful son, habituated to comforts, is a natural enemy to Rama. How can Bharata who failed to achieve his purpose live under control of Rama; whose flourishing object has been realised?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिद्रुतमिवारण्ये सिंहेन गजयूथपम् ।
प्रच्छाद्यमानं रामेण भरतं त्रातुमर्हसि ॥ ३६ ॥

‘जैसे वनमें सिंह हाथियोंके यूथपतिपर आक्रमण करता है और वह भागा फिरता है, उसी प्रकार राजा राम भरतका तिरस्कार करेंगे; अतः उस तिरस्कारसे तुम भरतकी रक्षा करो ॥ ३६ ॥

काडिनल्लि सिंहवु आनॆगळ गुम्पिन मेलॆ आक्रमण माडिदाग अवु दिक्कॆट्टु ओडुवन्तॆये राजारामनु भरतनन्नु तिरस्करिसुवनु. आद्दरिन्द आ तिरस्कारदिन्द नीनु भरतनन्नु रक्षिसु.॥36॥

पदच्छेदः

36. traatum arhasi = you ought to protect; bharatam = Bharata; prachchhaadyamaanam = who is being wrapped up; raameNa = by Rama; gajayuudhapam iva = as a leading elephant; abhidrutam = being chased; siMhena = by a lion; araNye = in forest.

अनुवादः

“Rama is chasing and bringing down Bharata as a lion chases an elephant-king in forest. You ought to protect Bharata.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया ।
राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न यापयेत् ॥ ३७ ॥

दर्पान्निराकृता पूर्वं त्वया सौभाग्यवत्तया । राममाता सपत्नी ते कथं वैरं न शातयेत् ॥ २-८-३७

‘तुमने पहले पतिका अत्यन्त प्रेम प्राप्त होनेके कारण घमंडमें आकर जिनका अनादर किया था, वे ही तुम्हारी सौत श्रीराममाता कौसल्या पुत्रकी राज्यप्राप्तिसे परम सौभाग्यशालिनी हो उठी हैं; अब वे तुमसे अपने वैरका बदला क्यों नहीं लेंगी ॥ ३७ ॥

नीनु मॊदलु पतिय अत्यन्त प्रेम पडॆदु अहङ्कारदिन्द यारन्नु अनादरिसुत्तिद्दॆयो, आ निन्न सवति श्रीरामन मातॆ कौसल्यॆयु पुत्रन राज्य प्राप्तियिन्द सौभाग्यशालिनियागुवळु. आग आकॆयु निन्नॊडनॆ वैरद प्रतीकार माडदॆ इरुवळे.॥37॥

पदच्छेदः

37. puurvam = previously; niraakR^itaa = being disrepected; darpaat = with arrogance; tvayaa = by you; soubhaagyavathayaa = as you were fortunate; katham = how; raamamaataa = Rama’s mother (Kausalya); te = your; sapatnii = rival wife; na shaatayet = will not revenge; vairam = for that animosity?

अनुवादः

“Previously, you treated Kausalya with disrespect due to arrogance that you were fortunate. Will not such Kausalya, your rival wife, revenge for that animosity?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा च रामः पृथिवीमवाप्स्यते
प्रभूतरत्नाकरशैलसंयुताम् ।
तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं
सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥ ३८ ॥

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति । प्रभूतरत्नाकरशैलपत्तनाम् । तदा गमिष्यस्यशुभं पराभवं । सहैव दीना भरतेन भामिनि ॥ २-८-३८

‘भामिनि! जब श्रीराम अनेक समुद्रों और पर्वतोंसे युक्त समस्त भूमण्डलका राज्य प्राप्त कर लेंगे, तब तुम अपने पुत्र भरतके साथ ही दीन-हीन होकर अशुभ पराभवका पात्र बन जाओगी ॥ ३८ ॥

भामिनि! श्रीरामनु समुद्र-पर्वतगळिन्द आवृतवाद अखण्ड भूमण्डलद राज्यवन्नु पडॆदुकॊण्डाग नीनु तन्न भरतपुत्रनॊन्दिगॆ दीन-हीनळागि अशुभ पराभवक्कॆ पात्रळागुवॆ.॥38॥

पदच्छेदः

38. bhaamini = O; Kaikeyi! yadaa = when; raamaH = Rama; avaapsyati = gets; pR^ithiviim = this earth; prabhuuta ratnaakara shaila paattanaam = holding great ocean; mountains and towns; tadaa = then; bharatena sahaiva = along with Bharata; gamishhyasi = you will get; ashubham = bad; diinaa = pitiable; paraabhavam = ignominy.

अनुवादः

“O, Kaikeyi! The day Rama becomes lord of this earth with its great oceans, mountains and towns; that day you and your Bharata will get a bad and pitiable position of ignominy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यते
ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।
अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे
परस्य चैवास्य विवासकारणम् ॥ ३९ ॥

यदा हि रामः प्रथिवीमवाप्स्यते
ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति ।
अतो हि सञ्चिन्तय राज्यमात्मजे
परस्य चैवास्य विवासकारणम् ॥

यदा हि रामः पृथिवीमवाप्स्यति । ध्रुवं प्रणष्टो भरतो भविष्यति । अतो हि संचिन्तय राज्यमात्मजे । पर्स्य चैवाद्य विवासकारणम् ॥ २-८-३९

‘याद रखो, जब श्रीराम इस पृथ्वीपर अधिकार प्राप्त कर लेंगे, तब निश्चय ही तुम्हारे पुत्र भरत नष्टप्राय हो जायँगे । अतः ऐसा कोई उपाय सोचो, जिससे तुम्हारे पुत्रको तो राज्य मिले और शत्रुभूत श्रीरामका वनवास हो जाय’ ॥

नॆनपिडु, श्रीरामनु पृथ्विय अधिकार पडॆदुकॊण्डाग निश्चयवागि निन्न मग भरतनु नाशवागि होगुवनु. आद्दरिन्द निन्न पुत्रनिगॆ राज्य सिगलि मत्तु शत्रुवाद श्रीरामनिगॆ वनवास उण्टागुवन्तह एनादरू उपाय योचिसु.॥39॥

पदच्छेदः

39. yadaahi = when; raamaH = Rama; avaapsyasi = gets; pr^ithiviim = the earth; bharataH = Bharata; bhavishhyati = will become; dhruvam = certainly; praNashhTaH = ruined; ataH = hence; saMchintaya = think of; raajyam = kingdom; aatmaje = to your son; vivaasakaaraNam = and causing exile; parasya = to your enemy; Rama.

अनुवादः

“When Rama gets power of the kingdom Bharata will certainly get ruined. Hence, think of a solution to get your son Bharata the kingdom and to send Rama, your enemy, to exile.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽष्टमः सर्गः ॥ ८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें आठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ८ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऎण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥8॥