००५ वसिष्ठकृतव्रतादेशः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

On the wish of King Dasaratha, Vasishta goes to Rama’s palace and asks him to perform fast that night along with Seetha. Vasishta returns to Dasaratha’s palace and informs him about this. On the way to the king’s palace Vasishta observes the festive atmosphere in Ayodhya anticipating Rama’s coronation the next day.

स्रोतः: valmikiramayan.net

5. राजा दशरथके अनुरोधसे वसिष्ठजीका सीतासहित श्रीरामको उपवासव्रतकी दीक्षा देकर आना और राजाको इस समाचारसे अवगत कराना; राजाका अन्तःपुरमें प्रवेश

सन्दिश्य रामं नृपतिः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
पुरोहितं समाहूय वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

उधर महाराज दशरथ जब श्रीरामचन्द्रजीको दूसरे दिन होनेवाले अभिषेकके विषयमें आवश्यक संदेश दे चुके, तब अपने पुरोहित वसिष्ठजीको बुलाकर बोले— ॥ १ ॥

दशरथनु श्रीरामनिगॆ मरुदिन नडॆय बेकागिद्द पट्टाभिषेकद विषयदल्लि सूक्त सन्देशवन्नु कॊट्ट बळिक तन्न पुरोहितराद वसिष्ठरन्नु करॆसि इन्तॆन्दनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. sandishya = after sending; raamam = Rama; nR^ipatiH = king Dasaratha; samaahuuya = called for; purohitam = the family priest; vasishhTham = Vasishta; abraviit = (and) spoke; idam = these words; bhaavini = about the ensuing; abhishhechane = anointment; svaH = tomorrow

अनुवादः

After Rama left, king Dasaratha called for his family priest Vasishta and spoke to him as follows about the ensuing anointment ceremony of the next day.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन ।
श्रेयसे राज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रत ॥ २ ॥

गच्छोपवासं काकुत्थ्सं कारयाद्य तपोधन । श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम् ॥ २-५-२

‘नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले तपोधन! आप जाइये और विघ्ननिवारणरूप कल्याणकी सिद्धि तथा राज्यकी प्राप्तिके लिये बहूसहित श्रीरामसे उपवासव्रतका पालन कराइये’ ॥ २ ॥

तपोधनरे! नीवु होगि, विघ्ननिवारण रूपी श्रेयस्सिन सिद्धिगागि हागू राज्यद प्राप्तिगागि सीता सहित श्रीरामनु कैगॊळ्ळबेकाद उपवास व्रतानुष्ठानद सङ्कल्प माडिसिरि.॥2॥

पदच्छेदः

2. tapodhana = O; great sage Vasishta! gachchha = go; yatavratam kaakutthsam = to the avowed Rama; vadhvaa saha = who is with daughter in law Seetha; adya = today; kaaraya = to make them perform; upavaasam = fasting; sriiyashoraajya laabhaaya = for obtaining prosperity; glory and sovereignty.

अनुवादः

“O, great sage Vasishta! Please go to the avowed Rama and Seetha today to make them perform fasting for obtaining prosperity, glory and sovereignty.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः ।
स्वयं वसिष्ठो भगवान् ययौ रामनिवेशनम् ॥ ३ ॥
उपवासयितुं वीरं मन्त्रविन्मन्त्रकोविदम् ।
ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुधृतव्रतः ॥ ४ ॥

तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः ।
स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम् ॥ उपवासयितुं वीरं मन्त्रविन्मन्त्रकोविदम् ।
ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः ॥

तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः । स्वयं वसिष्ठो भगवान् ययौ रामनिवेशनम् ॥ २-५-३ उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः । ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृधव्रतः ॥ २-५-४

तब राजासे ‘तथास्तु’ कहकर वेदवेत्ता विद्वानोंमें श्रेष्ठ तथा उत्तम व्रतधारी स्वयं भगवान् वसिष्ठ मन्त्रवेत्ता वीर श्रीरामको उपवास-व्रतकी दीक्षा देनेके लिये ब्राह्मणके चढ़नेयोग्य जुते-जुताये श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो श्रीरामके महलकी ओर चल दिये ॥ ३-४ ॥

आग हागॆये आगलि ऎन्दु हेळि वेदवेत्त विद्वांसरल्लि श्रेष्ठरू, उत्तम व्रतधारिगळू आद भगवान् वसिष्ठरु मन्त्रवेत्तनाद वीर श्रीरामनिगॆ उपवास व्रतद दीक्षॆयन्नु कॊडलु ब्राह्मणरिगॆ योग्यवाद दिव्य रथारूढरागि श्रीरामन अरमनॆगॆ हॊरटरु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3; 4. saH = that; vasishhThaH = Vasista; vedavidaam varaH = who is the best of knowers of Veda; mantrakovidaH = who is expert in mantras; sudR^idhavrataH = who is firm in austerities; bhagavaan = who is divine; uktvaa = spoke; raajaanam = to king Dasaratha; tathaa iti = " Let that be it."; svayam = personally; yayau = went; raamaniveshanam = to Rama’s house; aasthaaya = alighting; rathavaram = the best chariot; uktam = which was ready; braahmam = which was well suited for Brahmans; upavaasayitum = to get the fasting performed; raamam = by Rama; mantravat = a knower of mantras.

अनुवादः

Vasista, who is the best of knowers of Veda, who is expert in mantras, who is firm in austerities and who is divine, said to Dasaratha : “I agree to it” and personally went to Rama’s house on a chariot which was ready and quite suitable for a Brahman; so as to advise Rama to undertake a fast (with mantras) performed by Rama, a knower of mantras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् ।
तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ ५ ॥

स रामभवनं प्रप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम् । तिस्रः कक्ष्या र्थेनैव विवेश मुनिसत्तमः ॥ २-५-५

श्रीरामका भवन श्वेत बादलोंके समान उज्ज्वल था, उसके पास पहुँचकर मुनिवर वसिष्ठने उसकी तीन ड्योढ़ियोंमें रथके द्वारा ही प्रवेश किया ॥ ५ ॥

श्रीरामन अरमनॆयु बिळिय मोडगळन्तॆ उज्वलवागित्तु. अदर बळिगॆ होगि मूरु प्राकारगळन्नु रथदल्लि कुळिते प्रवेशिसिदरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. saH = That; munisattamaH = best of the sages; praapya = got; raama bhavanam = to Rama’s house; paaNDuraabhraghanaprabham = which was radiant like a dense white cloud; vivesha = entered; tisraH = the three; kakshyaaH = gateways; rathaanaiva = by chariot itself.

अनुवादः

That great sage reached Rama’s house, which was radiant like a dense white cloud and entered the three gateways of the house by the chariot itself.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमम् ।
मानयिष्यन् स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥ ६ ॥

तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससंभ्रमः । मानयिष्यन् स मानार्हं निश्चक्राम निवेशनात् ॥ २-५-६

वहाँ पधारे हुए उन सम्माननीय महर्षिका सम्मान करनेके लिये श्रीरामचन्द्रजी बड़ी उतावलीके साथ वेगपूर्वक घरसे बाहर निकले ॥ ६ ॥

आगमिसिद सम्माननीय महर्षियन्नु स्वागतिसलु श्रीरामचन्द्रनु बहळ आतुरदिन्द वेगवागि अरमनॆयिन्द हॊरगॆ बन्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. maanayishhyan = to respect; manaarham = the honourable; R^ishhim = sage; aagatam = who arrived; saH = that; raamaH = Rama; nishchakraama = started; niveshanaat = out of the house; tvaranniva = quickly; sasaMbhramaH = and hurriedly.

अनुवादः

To respect the honorable sage, who arrived, Rama came quickly and hurriedly out of the house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभ्येत्य त्वरमाणोऽथ रथाभ्याशं मनीषिणः ।
ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात् स्वयम् ॥ ७ ॥

अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः । ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम् ॥ २-५-७

उन मनीषी महर्षिके रथके समीप शीघ्रतापूर्वक जाकर श्रीरामने स्वयं उनका हाथ पकड़कर उन्हें रथसे नीचे उतारा ॥ ७ ॥

आ मनीषी महर्षिय रथद बळिगॆ शीघ्रवागि होगि श्रीरामनु स्वतः अवर कैहिडिदु रथदिन्द कॆळगॆ इळिसिकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. tvaramaaNaH = quickly; abhyetya = got; rathaabhyaasham = nearer to chariot; maniishhiNaH = of the intelligent Vasishta; svayam parigR^ihya = and by personally holding his hand; avataarayaamaasa = helped him to alight; tataH rathaat = from that chariot.

अनुवादः

Rama quickly got nearer to Vasishta’s chariot and personally helped him to alight from the chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च ।
प्रियार्हं हर्षयन् राममित्युवाच पुरोहितः ॥ ८ ॥

श्रीराम प्रिय वचन सुननेके योग्य थे । उन्हें इतना विनीत देखकर पुरोहितजीने ‘वत्स!’ कहकर पुकारा और उन्हें प्रसन्न करके उनका हर्ष बढ़ाते हुए इस प्रकार कहा— ॥ ८ ॥

प्रिय वचनगळन्नु केळलु अर्हनाद श्रीरामनु इष्टु विनीतनागिरुवुदन्नु कण्डु पुरोहितरु वत्स! ऎन्दु करॆदु अवनन्नु सन्तोषगॊळिसि हर्षवन्नु हॆच्चिसुत्ता इन्तॆन्दरु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saH = that; purohitaH cha = family priest also; dR^ishhTvaa = seeing; enam = this; priyaarham = lovable; prashritaM = and humble; ramaM = Rama; uvaacha = spoke; iti = this; abhiprasaadya cha = bringing cheerfulness; harshayan = and happiness to him; sambhaashya = by uttering (the following)words

अनुवादः

That family priest Vasishta seeing that lovable and humble Rama, spoke the following words, bringing cheerfulness and happiness to him:

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रसन्नस्ते पिता राम यत्त्वं राज्यमवाप्स्यसि ।
उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥ ९ ॥

प्रसन्नस्ते पिता राम यत्वं राज्यमवाप्ससि ।
उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥

प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि । उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया ॥ २-५-९

‘श्रीराम! तुम्हारे पिता तुमपर बहुत प्रसन्न हैं, क्योंकि तुम्हें उनसे राज्य प्राप्त होगा; अतः आजकी रातमें तुम वधू सीताके साथ उपवास करो ॥ ९ ॥

श्रीरामा! निन्न तन्दॆयवरु निन्न मेलॆ बहळ प्रसन्नरागिरुवरु; एकॆन्दरॆ, निनगॆ अवरिन्द राज्य दॊरॆयलिदॆ. आद्दरिन्द इन्दिन रात्रियल्लि नीनु सीतॆयॊन्दिगॆ उपवास माडु.॥9॥

पदच्छेदः

9. raama = O; Rama! pitaa = your father; prasannaH = is delighted; te = in your matter; avaapsyasi = you will be getting; yauvaraajyam = princely kingdom; bhavaan = you; saha siita = along with Seetha; upavaasaM karothu = do fasting; adya = today.

अनुवादः

“O, Rama! Your father is delighted with you. You will be getting the princely kingdom. Hence, you and Seetha perform fasting today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः ।
पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा ॥ १० ॥

‘रघुनन्दन! जैसे नहुषने ययातिका अभिषेक किया था, उसी प्रकार तुम्हारे पिता महाराज दशरथ कल प्रातःकाल बड़े प्रेमसे तुम्हारा युवराज-पदपर अभिषेक करेंगे’ ॥ १० ॥

रघुनन्दन! नहुषनु ययातिय पट्टाभिषेक माडिदन्तॆ निन्न तन्दॆ महाराजा दशरथनु नाळॆ बॆळिग्गॆ बहळ प्रेमदिन्द निनगॆ राज्यपट्टाभिषेक माडुवरु.॥10॥

पदच्छेदः

10. pitaa = your father; naraadhipaH = lord of people (king) ; dasharathaH = Dasaratha; abhishhektaa hi = is anointing; tvaam = you; priityaa = affectionately; yauvaraajye = for the princely kingdom; praataH = tomorrow at dawn; yayaatiM yathaa = as to yayati; nahushhaH = the king Nahusha.

अनुवादः

“Your father; King Dasaratha is anointing you affectionately for the princely kingdom tomorrow at dawn; even as king Nahusha has done to Yayati”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतः ।
मन्त्रवत् कारयामास वैदेह्या सहितं शुचिः ॥ ११ ॥

इत्युक्त्वा स तदा राम मुपवासं यतव्रतम् । मन्त्रवत् कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः ॥ २-५-११

ऐसा कहकर उन व्रतधारी एवं पवित्र महर्षिने मन्त्रोच्चारणपूर्वक सीतासहित श्रीरामको उस समय उपवास-व्रतकी दीक्षा दी ॥ ११ ॥

हीगॆ हेळि व्रतधारि हागू पवित्र महर्षिगळु मन्त्रोच्चारण पूर्वक सीता सहित श्रीरामनिगॆ आ उपवास व्रतद दीक्षॆयन्नु कॊडिसिदरु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH = that; muniH = sage Vasishta; iti = thus; uktvaa = spoke; tadaa = then; mantravat = with mantras; kaarayaamaasa = made; yatavratam = the avowed; raamam = Rama; vaidehyaa sahitam = together with Seetha; upavaasam = to fast.

अनुवादः

Vasistha thus spoke to Rama and enjoined him to undertake a vow of fasting together with Seetha, in the accompaniment of mantras.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो यथावद् रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः ।
अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात् ॥ १२ ॥

ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः । अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्थ्सं ययौ रामनिवेशनात् ॥ २-५-१२

तदनन्तर श्रीरामचन्द्रजीने महाराजके भी गुरु वसिष्ठका यथावत् पूजन किया; फिर वे मुनि श्रीरामकी अनुमति ले उनके महलसे बाहर निकले ॥ १२ ॥

अनन्तर श्रीरामचन्द्रनु महाराजरिगू गुरुगळाद वसिष्ठरन्नु यथाविधियागि पूजिसिदनु. मत्तॆ अवरु श्रीरामन अनुमति पडॆदु अरमनॆयिन्द हॊरटरु.॥12॥

पदच्छेदः

12. tataH = thereafter; raajJNnaH = Royal; guruH = priest; saH = that Vasista; architaH = being worshipped; yathaavat = suitably; raameNa = by Rama; abhyannjJNaapya = took permission; kaakutthsam = from Rama; yayau = and went; raamaniveshanaat = from Rama’s house.

अनुवादः

Thereafter, Rama worshipped the royal priest Vasistha suitably. Vasistha then got Rama’s permission and left his house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः ।
सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥ १३ ॥

सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सुखासीनः प्रियंवदैः ।
सभाजितो विवेशाथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः ॥

श्रीराम भी वहाँ प्रियवचन बोलनेवाले सुहृदोंके साथ कुछ देरतक बैठे रहे; फिर उनसे सम्मानित हो उन सबकी अनुमति ले पुनः अपने महलके भीतर चले गये ॥ १३ ॥

श्रीरामनू कूड प्रियवचनवन्नाडुव सुहृदरॊन्दिगॆ स्वल्प हॊत्तु कुळितु, मत्तॆ अवरिन्द सम्मानितनागि ऎल्लर अनुमति पडॆदु अन्तःपुरक्कॆ तॆरळिदनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raamo api = Rama also; aasiinaH = sat; tatra = there; saha priyaMvadaiH = by affectionately talkingwith; suhR^idbhiH = friends; atha = then; sabhaajitaH = being congratulated; taan = by them; sarvashaH = in all ways; vivesha = entered(his palace); anujJNaapya = after making them to permit.

अनुवादः

Rama spent some time by delightedly talking with friends and having been congratulated by them in various ways went into his palace after taking leave of them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ ।
यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः ॥ १४ ॥

हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बबौ । यथा मत्तद्विजगणं प्रपुल्लनलिनं सरः ॥ २-५-१४

उस समय श्रीरामका भवन हर्षोत्फुल्ल नर-नारियोंसे भरा हुआ था और मतवाले पक्षियोंके कलरवोंसे युक्त खिले हुए कमलवाले तालाबके समान शोभा पा रहा था ॥ १४ ॥

आग श्रीरामन भवनवु हर्षोत्फुल्ल नर-नारियरिन्द तुम्बिद्दु, मत्त पक्षिगळ कलरवदिन्द कूडिद अरळिद कमलगळ सरोवरदन्तॆ शोभिसुत्तित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; raamaveshma = Rama’s house; babhau = was shining; hR^ishhTanaariinarayutam = with delighted men and women; sarah yathaa = as lake; mattadvijagaNam = with intoxicated group of birds; prapullanalinam = and with opened lotuses.

अनुवादः

Then, Rama’s house was shining, as brilliantly with delighted men and women, as a lake filled with opened lotuses and visited by innumerable happy birds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजभवनप्रख्यात् तस्माद् रामनिवेशनात् ।
निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम् ॥ १५ ॥

राजभवनोंमें श्रेष्ठ श्रीरामके महलसे बाहर आकर वसिष्ठजीने सारे मार्ग मनुष्योंकी भीड़से भरे हुए देखे ॥ १५ ॥

राजभवनगळल्लि श्रेष्ठवाद श्रीरामन अरमनॆयिन्द हॊरगॆ बन्दु वसिष्ठरु - ऎल्ल राजमार्गगळु जन जङ्गुळियिन्द तुम्बिरुवुदन्नु नोडिदरु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saH = that; vasishhTaH = Vasistha; nirgatya = leaving; raamaniveshanaat = Rama’s house; raajabhavana prakhyaat = equal to royal palace; dadR^ishe = saw; maargam = the way; janasaMvR^itam = filled with people.

अनुवादः

Vasishta, leaving Rama’s house, which seemed like the royal palace, saw the way filled with people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृन्दवृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः ।
बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥ १६ ॥

बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गाः समन्ततः । बभूवुरभिसंबाधाः कुतूहलजनैर्वृताः ॥ २-५-१६

अयोध्याकी सड़कोंपर सब ओर झुंड-के-झुंड मनुष्य, जो श्रीरामका राज्याभिषेक देखनेके लिये उत्सुक थे, खचाखच भरे हुए थे; सारे राजमार्ग उनसे घिरे हुए थे ॥

अयोध्यॆय राजबीदिगळु श्रीरामन पट्टाभिषेकवन्नु नोडलु उत्सुकराद गुम्पु-गुम्पाद जनरिन्द तुम्बितुळुकुत्तिद्दवु. हीगॆ ऎल्ल बीदिगळू जनरिन्द तुम्बिहोगिद्दवु.॥16॥

पदच्छेदः

16. samantataH = in the entire; raajamaargaaH = royal roads; ayodhyaayaam = in Ayodhya; bR^indabR^indaiH = groups and groups of ; kutuuhala janaiH = delighted people; vritaaH = gathered around; abhisambaadhaaH babhuuvuH = and made the roads congested.

अनुवादः

All the royal highways in the city of Ayodhya were filled with groups and groups of delighted people and became congested.

स्रोतः: valmikiramayan.net

जनवृन्दोर्मिसङ्घर्षहर्षस्वनवृतस्तदा ।
बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ १७ ॥

जनवृन्दोर्मिसङ्घर्षहर्षस्वनवतस्तदा ।
बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥

जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा । बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः ॥ २-५-१७

जनसमुदायरूपी लहरोंके परस्पर टकरानेसे उस समय जो हर्षध्वनि प्रकट होती थी, उससे व्याप्त हुआ राजमार्गका कोलाहल समुद्रकी गर्जनाकी भाँति सुनायी देता था ॥ १७ ॥

जनसमुदायरूपि तरङ्गगळ घर्षणॆयिन्द केळिबरुत्तिद्द हर्षध्वनियिन्द व्याप्तवाद राजमार्गद कोलाहलवु समुद्रद गर्जनॆयन्तॆ केळिबरुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. tadaa = then; raajamaargasya = in the king’s road; janabR^indormi saMgharshha harshha svanavataH = the sound created by the commotion of the people with their rejoicing; combined with their moving in waves ; babhuuva nisvanaH = was resounding; saagarasyeva = like an ocean.

अनुवादः

Then, on the royal road, the resonance created by the rush of the people, moving hither and thither like waves, combined with their rejoicing, resounded like the roar of an ocean.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तथा च वनमालिनी ।
आसीदयोध्या तदहः समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥ १८ ॥

सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तथा च वनमालिनी ।
असीदयोध्या तदहः समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥

सिक्तसंमृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी । आसीदयोध्या नगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा ॥ २-५-१८

उस दिन वन और उपवनोंकी पंक्तियोंसे सुशोभित हुई अयोध्यापुरीके घर-घरमें ऊँची-ऊँची ध्वजाएँ फहरा रही थीं; वहाँकी सभी गलियों और सड़कोंको झाड़-बुहारकर वहाँ छिड़काव किया गया था ॥ १८ ॥

आ दिन वन-उपवनगळ सालुगळिन्द शोभिसुव अयोध्या पट्टणद मनॆ-मनॆगळल्लि ऎत्तरवागि ध्वजगळु हाराडुत्तिद्दवु. अल्लिय ऎल्ल दारि मत्तु बीदिगळन्नु गुडिसि-सारिसि पन्नीरन्नु चिमुकिसिद्दरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tadahaH = On that day; ayodhyaa nagarii = the city of Ayodhya; aasiit = became; sikta samR^ishhTa rathyaa hi = one with the roads cleaned and sprinkled with water; vanamaalini = with rows of trees; samuchchhrita gR^ihadhvajaa = (and) one that has houses hoisted with flags.

अनुवादः

On that day, in the city of Ayodhya, all the roads were cleaned and sprinkled with water. There were rows of trees on both sides of the roads and flags hoisted on houses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाकुलो जनः ।
रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षन्नुदयं रवेः ॥ १९ ॥

तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः । रामाभिषेकमाकाञ्क्षन्नाकाण्क्षदुदयं रवेः । २-५-१९

स्त्रियों और बालकोंसहित अयोध्यावासी जनसमुदाय श्रीरामके राज्याभिषेकको देखनेकी इच्छासे उस समय शीघ्र सूर्योदय होनेकी कामना कर रहा था ॥ १९ ॥

अयोध्यानिवासी स्त्रीयरु मत्तु बालकर सहित जनसमुदायवु श्रीरामन पट्टाभिषेकवन्नु नोडुव तवकदिन्द आग बेगने बॆळगागुवन्तॆ बयसुत्तिद्दरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. tadaa = then; janaH = the people; ayodhyaa nilayaH = residing in Ayodhya; sa strii baala abalaH = including women; children and the old aged; aakaaNkshat = were longing; udayam raveH = for sun rise; aakaaNkshan = wishing; raamaabhishhekam = for anoinment ceremory of Rama.

अनुवादः

Then, the people of Ayodhya including children, women and the old-aged were waiting for sunrise, wishing the anointment ceremony of Rama to happen.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम् ।
उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम् ॥ २० ॥

अयोध्याका वह महान् उत्सव प्रजाओंके लिये अलंकाररूप और सब लोगोंके आनन्दको बढ़ानेवाला था; वहाँके सभी मनुष्य उसे देखनेके लिये उत्कण्ठित हो रहे थे ॥ २० ॥

अयोध्यॆय आ महोत्सववु प्रजॆगळिगॆ अलङ्कार प्रायवागि जनरिगॆ आनन्दवन्नु हॆच्चिसुवुदागित्तु; अल्लिय ऎल्ल जनरू अदन्नु नोडलु उत्कण्ठितरागिद्दरु.॥20॥

पदच्छेदः

20. janaH = people; abhuut = are; utsukaH = enthusiastic; drashhTum = to see; tam = that; ayodhyaa mahotsavam = Ayodhya’s great function; prajaalaN^kaarabhuutam = which was decorative to the community; aanandavardhanam = and which would bring forward increased joy.

अनुवादः

In Ayodhya, people were enthusiastic to see the great public function, which was decorative to the community and which would bring forward an increased joy.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः ।
व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ ॥ २१ ॥

एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः ।
व्यॆहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ ॥

एवं तं जनसंबाधं राजमार्गं पुरोहितः । व्यूहन्निव जनौघं तं शनैराजकुलं ययौ ॥ २-५-२१

इस प्रकार मनुष्योंकी भीड़से भरे हुए राजमार्गपर पहुँचकर पुरोहितजी उस जनसमूहको एक ओर करते हुए-से धीरे-धीरे राजमहलकी ओर गये ॥ २१ ॥

ई प्रकार जन समूहगळिन्द तुम्बिद राज बीदिगॆ बन्दु पुरोहितरु आ जन समूहवन्नु पक्कक्कॆ सरिसुत्ता निधानवागि अरमनॆय कडॆगॆ हॊरटरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. purohitaH = The family priest Vasista; evam = thus; tam raajamaargam = (seeing) that king’s way; janasaMbaadham = being overcrowded with people; yayau = got to; raajakulam = the royal palace; shanaiH = slowly; vyuuhanniva = as if separating; tam janaugham = that crowd.

अनुवादः

Vasishta, thus seeing the king’s way being overcrowded with people, reached the royal palace slowly by forcing a passage through that crowd.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य च ।
समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥ २२ ॥

सिताभ्रशिखिरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य चः ।
समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥

सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः । समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः ॥ २-५-२२

श्वेत जलद-खण्डके समान सुशोभित होनेवाले महलके ऊपर चढ़कर वसिष्ठजी राजा दशरथसे उसी प्रकार मिले, जैसे बृहस्पति देवराज इन्द्रसे मिल रहे हों ॥ २२ ॥

बॆळ्ळिय मोडदन्तॆ सुशोभितवाद अरमनॆयन्नु प्रवेशिसि वसिष्ठरु बृहस्पतिगळु इन्द्रनन्नु भॆट्टियागुवन्तॆ राजा दशरथनन्नु भॆट्टियादरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. saH = He; adhiruhya = ascended; praasaadam = the royal palace; sitaabhra shikhara prakhyam = which resembled the top of a mountain enclosed by white cloud; samiiyaaya = met; narendreNa = king Dasaratha; shakreNeva bR^ihaspatiH = like bhR^ihaspati meeting Devendra.

अनुवादः

He walked up the royal palace, which was akin to the top of a mountain enclosed by a white cloud and met king Dasaratha in the manner Brihaspati met Devendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः ।
पप्रच्छ स्वमतं तस्मै कृतमित्यभिवेदयत् ॥ २३ ॥

तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः । पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत् ॥ २-५-२३

उन्हें आया देख राजा सिंहासन छोड़कर खड़े हो गये और पूछने लगे—‘मुने! क्या आपने मेरा अभिप्राय सिद्ध किया ।’ वसिष्ठजीने उत्तर दिया—‘हाँ! कर दिया’ ॥ २३ ॥

बन्दिरुव गुरुगळन्नु नोडि राजनु सिंहासनदिन्द ऎद्दु निन्तु केळतॊडगिदनु - मुनिगळे! नन्न अभिप्रायवन्नु पुरैसिदिरल्ल? वसिष्ठरु हौदु ऎन्दु उत्तरिसिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. nR^ipaH = king Dasaratha; abhiprekshya = seeing; tam = him; aagatam = who came; hitvaa = left; raajaasanam = the throne; paprachchha = and asked; saH cha = he (Vasistha) also; abhyavedayat = informed; tasmai = to him (to Dasaratha); iti = that; tat = it; kR^itam = was done.

अनुवादः

Seeing Vasistha had returned, King Dasaratha alighted from his throne and asked him with regard to his mission. Vasistha informed him that it was accomplished.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन चैव तदा तुल्यं सहासीनाः सभासदः ।
आसनेभ्यः समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम् ॥ २४ ॥

उनके साथ ही उस समय वहाँ बैठे हुए अन्य सभासद् भी पुरोहितका समादर करते हुए अपने-अपने आसनोंसे उठकर खड़े हो गये ॥ २४ ॥

दशरथनॊन्दिगॆ आग अल्लि कुळितिरुव इतर सभासदरू पुरोहितरन्नु आदरिसुत्ता तम्म-तम्म आसनगळिन्द ऎद्दु निन्तुकॊण्डरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tadaa = then; sabhaasadaH = members of assembly; saha aasiinaaH = who were sitting along with (Dasaratha); samuttasthuH = raised; aasanebhyaH = from seats; puujayantaH = by respecting; purohitam = the family priest (Vasistha); tena tulyameva = as king Dasaratha did.

अनुवादः

The members of assembly who were sitting along with the king till then, raised in obeisance to Vasishta from their seats, following the example of the king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम् ।
विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥ २५ ॥

गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनिजौघं विसृज्य तम् । विवेशान्तःपुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव ॥ २-५-२५

तदनन्तर गुरुजीकी आज्ञा ले राजा दशरथने उस जनसमुदायको विदा करके पर्वतकी कन्दरामें घुसनेवाले सिंहके समान अपने अन्तःपुरमें प्रवेश किया ॥ २५ ॥

अनन्तर गुरुगळ अप्पणॆ पडॆदु दशरथनु अल्लिन समुदायवन्नु बीळ्कॊट्टु पर्वतद गुहॆयन्नु प्रवेशिसुव सिंहदन्तॆ तन्न अन्तःपुरक्कॆ नडॆदनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. raajaa = King Dasaratha; abhyanujJNyaataH = after being permitted by; guruNaa = the priest Vasishta; visR^ijya = left; tam = that; manujaugham = assembly of men; vivesha = and entered; antaH puram = the palace; giriguhaamiva = as into a mountain cave; siMhaH = a lion.

अनुवादः

King Dasaratha, after obtaining permission from Vasishta, left that assembly of men and entered his palace as a lion enters a mountain cave.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदग्र्यवेषप्रमदाजनाकुलं
महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् ।
व्यदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः
शशीव तारागणसङ्कुलं नभः ॥ २६ ॥

तदग्र्यवेष प्रमदाजनाकुलं
महेन्द्रवेश्म प्रतिमन्निवेशनम् ।
विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः
शशीव तारागणसङ्कुलं नभः ॥

तमग्र्यवेष्प्रमदाजनाकुलं । महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम् । विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवः । शशीव तारागणसंकुलं नभः ॥ २-५-२६

सुन्दर वेश-भूषा धारण करनेवाली सुन्दरियोंसे भरे हुए इन्द्रसदनके समान उस मनोहर राजभवनको अपनी शोभासे प्रकाशित करते हुए राजा दशरथने उसके भीतर उसी प्रकार प्रवेश किया, जैसे चन्द्रमा ताराओंसे भरे हुए आकाशमें पदार्पण करते हैं ॥ २६ ॥

सुन्दर वेष-भूषणगळन्नु धरिसिद सुन्दरियरिन्द तुम्बिद इन्द्रसदनदन्तॆ आ मनोहर अन्तःपुरवन्नु तन्न शोभॆयिन्द बॆळगुत्ता चन्द्रनु तारॆगळिन्द तुम्बिद आकाशवन्नु प्रवेशिसुवन्तॆ राजा दशरथनु पदार्पणगैदनु.॥26॥

पदच्छेदः

26. paarthivaH = King Dasaratha; vivesha = entered; tam niveshanam = that palace; agraveshha pramadaa janaakulam = filled with women in top dress and form; mahendra vesma pratimam = like the house of Devendra; vidiipayan = causing it to shine; shashiiva = as the moon; chaaru nabhaH = to beautiful sky; taaraagaNa saMkulam = filled with groups of stars.

अनुवादः

That palace with women in top dress and form was like the palace of Devendra. By the entering of King Dasaratha, the palace became more radiant, just as the moon radiates a beautiful sky with its stars.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चमः सर्गः ॥ ५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पाँचवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि ऐदनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥5॥