००४ रामाय दशरथस्योपदेशः

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Dasaratha decides to coronate Rama as the prince the next day. He asks Sumantra to bring Rama to his presence once again. After Rama arrives, Dasaratha expresses to Rama his desire to anoint Rama as a prince the very next day. He cites various bad dreams and inauspicious signs as the reason for his haste. Rama thus informed by his father, goes to his mother’s house and informs her of the good news. Kausalya becomes delighted at the news and gives Rama her blessings.

स्रोतः: valmikiramayan.net

4. श्रीरामको राज्य देनेका निश्चय करके राजाका सुमन्त्रद्वारा पुनः श्रीरामको बुलवाकर उन्हें आवश्यक बातें बताना, श्रीरामका कौसल्याके भवनमें जाकर माताको यह समाचार बताना और मातासे आशीर्वाद पाकर लक्ष्मणसे प्रेमपूर्वक वार्तालाप करके अपने महलमें जाना

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ १ ॥
श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज इति प्रभुः ॥ २ ॥

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।
मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।
रामो राजीवपत्राक्षो युवराज्य इतिप्रभुः ॥

गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः । मन्त्रयुत्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञः स निश्चयम् ॥ २-४-१ श्व एव पुष्यो भविता श्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः । रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥ २-४-२

राजसभासे पुरवासियोंके चले जानेपर कार्यसिद्धिके योग्य देश-कालके नियमको जाननेवाले प्रभावशाली नरेशने पुनः मन्त्रियोंके साथ सलाह करके यह निश्चय किया कि ‘कल ही पुष्य-नक्षत्र होगा, अतः कल ही मुझे अपने पुत्र कमलनयन श्रीरामका युवराजके पदपर अभिषेक कर देना चाहिये’ ॥ १-२ ॥

पट्टणिगळॆल्लरू तम्म मनॆगळिगॆ हॊरटुहोद बळिक कार्यसिद्धिगागि योग्य देशकालद नियमवन्नु तिळिदिरुव दशरथनु पुनः मन्त्रिगळॊन्दिगॆ समालोचनॆ नडॆसि - नाळॆय पुष्य नक्षत्रदल्ले नन्न पुत्र कमलनयन श्रीरामनिगॆ युवराज पट्ट कट्टबेकु ऎन्दु निश्चयिसिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1;2. atha = after; paureshhu = citizens; gateshhu satsu = had been leaving; nR^ipaH = king Dasaratha; nishchayaGYaH = (who is an excellent) decision maker; prabhuH = (and who is) efficient; bhuuyaH = again; mantrayitvaa = conferred; mantribhiH saha = with ministers; chakre = made; nishchayam = decision; iti = thus; shvaH eva = tomorrow only; bhavitaa = will be; pushhyaH = Pushya constellation; me sutaH = my son; raamaH = Rama; raajiivataamraakshaH = who has eyes like red lotus; abhishhechyaH = can be anointed; yauvaraajye = for princely hood; shvaH = tomorrow.

अनुवादः

After the citizens left, Dasaratha who was efficient in taking decisions pertaining to place and time of ceremonies, again conferred with the ministers and decided thus: “Tomorrow will be a day when the constellation of Pushya would be in the ascendant. My son Rama, who has eyes like red lotus, can be crowned as a prince tomorrow”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।
सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥ ३ ॥

अथान्तर्गृहमासाद्य राजा दशरथस्तदा । सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥ २-४-३

तदनन्तर अन्तःपुरमें जाकर महाराज दशरथने सूतको बुलाया और आज्ञा दी—‘जाओ, श्रीरामको एक बार फिर यहाँ बुला लाओ’ ॥ ३ ॥

अनन्तर अन्तःपुरक्कॆ होगि दशरथनु सूतनन्नु करॆदु - होगु, श्रीरामनन्नु इन्नॊम्मॆ इल्लिगॆ करॆदु कॊण्डु बा ऎन्दु आज्ञापिसिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. atha = Afterwards; raajaa dasarathaH = king Dasaratha; aasaadya = got (into); antargR^iham = inner palace; tadaa = (and) then; aamantrayaamaasa = ordered; suutam = the charioteer Sumantra; aanaya = bring; raamam = Rama; punaH = again; iha = here.

अनुवादः

Thereafter, king Dasaratha entered the inner palace and then ordered Sumantra thus, “Bring Rama again here”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।
रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ ४ ॥

प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ । रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥ २-४-४

उनकी आज्ञा शिरोधार्य करके सुमन्त्र श्रीरामको शीघ्र बुला लानेके लिये पुनः उनके महलमें गये ॥ ४ ॥

राजन आज्ञॆयन्नु शिरसावहिसि सूतनु श्रीरामनन्नु शीघ्रवागि करॆतरलु अवन अरमनॆगॆ होदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. pratigR^ihya = Receiving; tat = those; vaakyam = words; saH = that; suutaH = charioteer Sumantra; punaH = again; upaayayau = got (to); raamasya = Rama’s; bhavanam = house; sheeghram = immediately; aanayitum = to bring; raamam = Rama; punaH = once more.

अनुवादः

Obeying the king’s words, Sumantra went to Rama’s house immediately to bring Rama once again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वाःस्थैरावेदितं तस्य रामायागमनं पुनः ।
श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥ ५ ॥

द्वारपालोंने श्रीरामको सुमन्त्रके पुनः आगमनकी सूचना दी । उनका आगमन सुनते ही श्रीरामके मनमें संदेह हो गया ॥ ५ ॥

द्वारपालकरु श्रीरामनिगॆ सूतनु बन्दिरुव सूचनॆ कॊट्टरु. अवनु बन्दिरुवुदन्नु केळि श्रीरामन मनस्सिनल्लि सन्देह उण्टायितु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tasya = His; aagamanam = arrival; punaH = again; aaveditam = was informed; raamaaya = to Rama; dvaaH sthaiH = by doorkeepers; shrutvaa cha api eva = and as soon as Rama heard; tam = his (Sumantra’s); praaptam = arrival; raamaH = Rama; shaN^kaanvitaH abhavat = became doubtful (about the reason for his arrival again.)

अनुवादः

The doorkeepers informed Rama that Sumantra had come again. Hearing that, Rama was uncertain as to the reason for Sumantra’s arrival again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रवेश्य चैनं त्वरितो रामो वचनमब्रवीत् ।
यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद‍्ब्रूह्यशेषतः ॥ ६ ॥

प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचन मब्रवीत् । यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्भ्रुह्यशेषतः ॥ २-४-६

उन्हें भीतर बुलाकर श्रीरामने उनसे बड़ी उतावलीके साथ पूछा—‘आपको पुनः यहाँ आनेकी क्या आवश्यकता पड़ी?’ यह पूर्णरूपसे बताइये ॥ ६ ॥

अवनन्नु ऒळगॆ करॆदु श्रीरामनु बहळ आतुरदिन्द केळिदनु. नीवु ईग इल्लिगॆ पुनः बरुव अवश्यकतॆ एनित्तु? इदन्नु विस्तारवागि हेळिरि.॥6॥

पदच्छेदः

6. raamaH = Rama; tvaritam = soon; praveshya enam cha = allowed him to enter and; abraviit = spoke; vachanam = (these) words; bruuhi = tell; asheshhataH = completely; tat = that; yat = for what; te aagamana kR^ityam = purpose is your arrival.

अनुवादः

Rama immediately allowed Sumantra inside and spoke these words to him: “Tell me completely the purpose of your arrival again.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
श्रुत्वा प्रमाणं तत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ ७ ॥

तमुवाच ततः सूतो राजा त्वां द्रष्टु मिच्छति । श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥ २-४-७

तब सूतने उनसे कहा—‘महाराज आपसे मिलना चाहते हैं । मेरी इस बातको सुनकर वहाँ जाने या न जानेका निर्णय आप स्वयं करें’ ॥ ७ ॥

आग सूतनु हेळिदनु - स्वामि! महाराजरु निम्मन्नु नोडलु बयसुत्तिद्दारॆ. नन्न मातन्नु केळि अल्लिगॆ होगुवुदु, होगदिरुवुदन्नु तावे निश्चयिसिरि.॥7॥

पदच्छेदः

7. tataH shrutvaa = After hearing that; suutaH = the charioteer Sumantra; uvaacha = spoke; tam = to him; raajaa = king Dasaratha; ichchhati = wants to; drashhTum = see; tvaam = you; tvam = you; pramaaNam = decide (in your mind); atra = in this; gamanaaya = to go; vaa itaraaya = or otherwise.

अनुवादः

Hearing those words, Sumantra said: “King Dasaratha wants to see you. Decide yourself in this matter whether to proceed to your father or otherwise”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽपि त्वरयान्वितः ।
प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ ८ ॥

इति सूतवचः श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयान्वितः । प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥ २-४-८

सूतका यह वचन सुनकर श्रीरामचन्द्रजी महाराज दशरथका पुनः दर्शन करनेके लिये तुरंत उनके महलकी ओर चल दिये ॥ ८ ॥

सूतन मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु महाराजा दशरथनन्नु पुनः नोडलु कूडले अवन अरमनॆय कडॆगॆ हॊरटनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. raamaH = Rama; shrutvaa = hearing; iti = thus; suutavachaH = the word of charioteer Sumantra; tvarayaa anvitaH = with swiftness; atha = thereafter; prayayau = went; raajabhavanam = to royal palace; drashhTum = to see; nareshvaram = Lord of people Dasaratha; punaH = again.

अनुवादः

Rama, after hearing Sumantra’s words, started immediately and went to the royal palace to see king Dasaratha, the Lord of people, again.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।
प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ ९ ॥

तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः । प्रवेश्यामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥ २-४-९

श्रीरामको आया हुआ सुनकर राजा दशरथने उनसे प्रिय तथा उत्तम बात कहनेके लिये उन्हें महलके भीतर बुला लिया ॥ ९ ॥

श्रीरामनु बन्दिरुवुदन्नु केळि दशरथनु अवनल्लि प्रिय हागू उत्तम मातन्नु तिळिसलु अवनन्नु अन्तःपुरक्कॆ करॆसिकॊण्डनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. shrutvaa = hearing; tam = that; raamam = Rama; samanupraaptam = has arrived; dasaratha nR^ipaH = king Dasaratha; praveshayaamaasa = allowed him to enter; gR^iham = the house; vivakshuH = to tell; uttamam = excellent; priyam = affectionate (word).

अनुवादः

Hearing Rama to have arrived, king Dasaratha allowed him to come into the house, to tell him an excellent and affectionate word.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविशन्नेव च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः ।
ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ १० ॥

प्रविश्न्नेप च श्रीमान् राघवो भवनं पितुः । ददर्श पितरं दूरात् प्रणिपत्य कृताञ्ज्लिः ॥ २-४-१०

पिताके भवनमें प्रवेश करते ही श्रीमान् रघुनाथजीने उन्हें देखा और दूरसे ही हाथ जोड़कर वे उनके चरणोंमें पड़ गये ॥ १० ॥

तन्दॆय भवनवन्नु प्रवेशिसुत्तले श्रीमान् रघुनाथनु राजनन्नु नोडुत्तले दूरदिन्दले कै मुगिदु अवर चरणगळल्लि वन्दिसिकॊण्डनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. shriimaan = the glorious; raaghavaH = Rama (lit. scion of Raghu); pravishanneva = soon after entering; pituH = father’s; bhavanam = house; dadarsha = saw; pitaram = (his) father; duuraat = from a distance; praNipatya = (and) fell prostrate before him; kR^itaanJNjaliH = with joined palms.

अनुवादः

The glorious Rama, soon after entering his father’s house, saw his father from a distance and fell prostrate before him in an act of submission, with his palms joined together.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रणमन्तं तमुत्थाप्य सम्परिष्वज्य भूमिपः ।
प्रदिश्य चासनं चास्मै रामं च पुनरब्रवीत् ॥ ११ ॥

प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः । प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥ २-४-११

प्रणाम करते हुए श्रीरामको उठाकर महाराजने छातीसे लगा लिया और उन्हें बैठनेके लिये आसन देकर पुनः उनसे इस प्रकार कहना आरम्भ किया— ॥ ११ ॥

महाराजनु नमस्करिसुत्तिरुव श्रीरामनन्नु ऎत्ति अप्पिकॊण्डनु. अवनिगॆ कुळितुकॊळ्ळलु आसन नीडि पुनः अवनल्लि ई प्रकार हेळतॊडगिदनु .॥11॥

पदच्छेदः

11. bhuumipaH = king Dasaratha (lit. lord of earth); samutthaapya = lifted; tam = him; praNamantam = who was lying prostrate; parishhvajya = embraced; pradishya cha = and offered; ruchiram = (a) beautiful; aasanam = seat; asmai = to him; abraviit = (and) spoke; punaH = again.

अनुवादः

Dasaratha lifted Rama up and took him into his embrace. Then, he offered a beautiful seat to Rama and spoke to him as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा यथेप्सिताः ।
अन्नवद्भिः क्रतुशतैर्यथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ १२ ॥

राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः । अन्न्वद्भिः क्रतुश्तैस्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥ २-४-१२

‘श्रीराम! अब मैं बूढ़ा हुआ । मेरी आयु बहुत अधिक हो गयी । मैंने बहुत-से मनोवाञ्छित भोग भोग लिये, अन्न और बहुत-सी दक्षिणाओंसे युक्त सैकड़ों यज्ञ भी कर लिये ॥ १२ ॥

श्रीरामा! ईग नानु मुदुकनागिद्देनॆ. वयस्सु हॆच्चायितु. नानु बहळ मनोवाञ्छित भोगगळन्नु अनुभविसिरुवॆनु हागू हेरळ दक्षिणॆगळुळ्ळ नूरारु यज्ञगळन्नु माडिरुवॆनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raama = Oh Rama; diirghaayuH = (having) lived long; vR^iddhaH asmi = I have become aged; bhogaaH = luxuries; iipsitaH = desired; mayaa = by me; bhuktaaH = have been enjoyed; ishhTaM = holy ceremonies (have been performed); kratushataiH = (through) hundreds of sacrifices; annavadbhiH = (comprising) of food; bhuuridakshiNaiH = (and) of lots of fees (given away to priests performing the sacrifices).

अनुवादः

“Oh Rama, I have now become aged after living for a long period. I enjoyed all the luxuries in life, as I desired. I propitiated Gods by performing hundreds of sacrifices, in which food and lots of fees were given away to the officiating priests. "

स्रोतः: valmikiramayan.net

जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।
दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥ १३ ॥

‘पुरुषोत्तम! तुम मेरे परम प्रिय अभीष्ट संतानके रूपमें प्राप्त हुए जिसकी इस भूमण्डलमें कहीं उपमा नहीं है, मैंने दान, यज्ञ और स्वाध्याय भी कर लिये ॥ १३ ॥

पुरुषोत्तमने! नीनु नन्न परमप्रिय अभीष्ट सन्तानवागि दॊरॆतुदुदु इदक्कॆ भूमण्डलदल्लि यावुदे उपमॆ इल्ल. नानु दान, यज्ञ मत्तु स्वाध्यायवन्नु माडिरुवॆनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. purushhasattama = The best of men; Rama!; adya = now; tvam = you; jaatam = are born; me = to me; anupamam = as an incomparable; ishhTam = (and) beloved; apatyam = child; bhuvi = in the world; dattam = (donations) have been given; ishhTam = holy sacrifices (have been performed); adhiitam cha = and (Vedas and other holy scriptures have been) studied; mayaa = by me.

अनुवादः

“O Rama, the best of men! You are now born to me as without an equal on earth and as my beloved child. I had given away lots of donations, I had performed holy rites and I have also studied Vedas and other Holy Scriptures during my life time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।
देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽऽत्मनः ॥ १४ ॥

‘वीर! मैंने अभीष्ट सुखोंका भी अनुभव कर लिया । मैं देवता, ऋषि, पितर और ब्राह्मणोंके तथा अपने ऋणसे भी उऋण हो गया ॥ १४ ॥

वीरने! नानु मनोवाञ्छित सुखगळन्नु अनुभविसिरुवॆनु. देवता, ऋषि, पितृगळ मत्तु ब्राह्मण हागू आत्म ऋणगळिन्दलू नानु मुक्तनागिरुवॆनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. viira = Oh; gallant one!; sukhaanyapi = comforts also; anubhuutaam = have been enjoyed; mayaa = by me; ishhTaami = as desired by me; anR^iNaH asmi = (thus) I am without any debts; devarshhi pitR^i vipraaNaam = to celestials; sages; ancestors; brahmanas; tatha = and; aatmanaH = to myself.

अनुवादः

“Oh gallant Rama! I also enjoyed all the comforts, as I desired. Thus I am relieved of all debts to the celestials (by performing holy sacrifices), to the sages (by studying Vedas etc.), to my ancestors (by begetting you), to the Brahmans (by giving away donations and food) and to myself (by enjoying all comforts as I desired).”

स्रोतः: valmikiramayan.net

न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।
अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥ १५ ॥

न किञ्चिन्म कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् । अतो युत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥२-४-१५

‘अब तुम्हें युवराज-पदपर अभिषिक्त करनेके सिवा और कोई कर्तव्य मेरे लिये शेष नहीं रह गया है, अतः मैं तुमसे जो कुछ कहूँ, मेरी उस आज्ञाका तुम्हें पालन करना चाहिये ॥ १५ ॥

ईग निनगॆ युवराज पट्टकट्टुवुदल्लदॆ बेरॆ यावुदे कर्तव्यवु ननगागि उळिदिल्ल. आद्दरिन्द नानु निनगॆ हेळुवुदन्नु नन्न आज्ञॆ ऎन्दु तिळिदु नीनु पालिसबेकु.॥15॥

पदच्छेदः

15. mama = to me; na kiJNchit = no other; kartavyam = duty; tava abhishhechanaat avyatra = other than anointing you for the crown; ataH = Hence; tvam = you; arhasi = are fit; kartum = to do; tat = that; me = to me; yat = what; aham = I; bruuyaam = tell; tvaaM = you.

अनुवादः

“I have no duty other than to anoint you for the crown. Hence, do what I tell you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य प्रकृतयः सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।
अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥ १६ ॥

‘बेटा! अब सारी प्रजा तुम्हें अपना राजा बनाना चाहती है, अतः मैं तुम्हें युवराजपदपर अभिषिक्त करूँगा ॥ १६ ॥

मगने! ईग समस्त प्रजॆयु निन्नन्नु राजनन्नागिसलु बयसुत्तिदॆ, आद्दरिन्द नानु निनगॆ युवराज पट्टाभिषेक माडुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. adya = Now; sarvaaH = all; prakR^itayaH = the people; ichchhanti = want; tvaam = you; naraadhipam = as king; putraka = oh; son!; ataH = hence; abhishhekshyaami = can install; tvaam = you; yuvaraajaanam = as prince.

अनुवादः

“Now all the people want you to be the king. Hence, I can install you as prince.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्नान् पश्यामि राघव ।
सनिर्घाता दिवोल्काश्च पतन्ति हि महास्वनाः ॥ १७ ॥

अपि चाद्याशुभान् राम स्वप्ने प्श्यामि दारुणान् । सनिर्घाता दिवोल्का च परतीह महास्वना ॥ २-४-१७

‘रघुकुलनन्दन श्रीराम! आजकल मुझे बड़े बुरे सपने दिखायी देते हैं । दिनमें वज्रपातके साथ-साथ बड़ा भयंकर शब्द करनेवाली उल्काएँ भी गिर रही हैं ॥ १७ ॥

रघुकुलनन्दन रामा! इत्तीचॆगॆ ननगॆ कॆट्ट स्वप्नगळु काणुत्तिवॆ. हगलिनल्लि वज्रपातदॊन्दिगॆ भारी शब्दमाडुव उल्कॆगळु बीळुत्तिवॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. raama = Oh! Rama; api cha = and; adya = now; pashyaami = I am seeing; daaruNaan = fearful; ashubhaan = (and) inauspicious; svapne = dreams; iha = here; sanirghaataa = thunderous; ulkaa = comet; patati = is falling; mahaasvanaa = with great sound; divaa = during day time.

अनुवादः

“Oh, Rama! It is not only the people’s desire, but also these days I am getting fearful and inauspicious dreams. Here, thunderous comets are falling with great sound, during day time.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणग्रहैः ।
आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ १८ ॥

अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः । आवेदयन्ति दैवज्ञावः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥ २-४-१८

‘श्रीराम! ज्योतिषियोंका कहना है कि मेरे जन्म-नक्षत्रको सूर्य, मङ्गल और राहु नामक भयंकर ग्रहोंने आक्रान्त कर लिया है ॥ १८ ॥

श्रीरामने! नन्न जन्म नक्षत्रवन्नु सूर्य, मङ्गळ मत्तु राहु ऎम्ब भयङ्कर ग्रहरु आक्रमिसिरुवरु ऎन्दु ज्योतिषिगळु हेळुत्तिद्दारॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. raama = oh! Rama; daivajnaaH = astrologers; aavedayanti = are informing (that); daaruNaiH = fearful; grahaiH = planets; suuryaaN^gaarakaraahubhiH = like sun; Mars and Rahu; avashhTabdham = are encroaching; me = my; nakshatram = natal star.

अनुवादः

“Oh, Rama! Astrologers are informing me that fearful planets like Sun, Mars and Rahu are encroaching my birth star.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रायेण च निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।
राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां चापदमृच्छति ॥ १९ ॥

प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे । राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरं वापदमृच्छति ॥ २-४-१९

‘ऐसे अशुभ लक्षणोंका प्राकट्य होनेपर प्रायः राजा घोर आपत्तिमें पड़ जाता है और अन्ततोगत्वा उसकी मृत्यु भी हो जाती है ॥ १९ ॥

इन्तह अनुभवगळु प्रकटवादाग राजनु सामान्यवागि घोर आपत्तिगॆ सिलुकुत्तानॆ मत्तु कॊनॆगॆ अवन मृत्युवू आगबल्लदु.॥19॥

पदच्छेदः

19. iidR^ishaanaam = such; nimittaanaam = signs; samudbhave = whenever produced (then); raajaa = king; praayeNa hi = generally; aapnoti = will get; mR^ityum = death; vaa = or; R^ichchhati = will get; ghoram = fearful; aapadam = accident.

अनुवादः

“Whenever such inauspicious signs are produced, the king generally will get either death or a fearful accident.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।
तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २० ॥

तद्यावदेव मे चेतो न विमुञ्चति राघव । तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥ २-४-२०

‘अतः रघुनन्दन! जबतक मेरे चित्तमें मोह नहीं छा जाता, तबतक ही तुम युवराज-पदपर अपना अभिषेक करा लो; क्योंकि प्राणियोंकी बुद्धि चञ्चल होती है ॥

आद्दरिन्द रघुनन्दन! नन्न मनस्सिनल्लि मोहवु आवरिसुव मॊदले नीनु युवराजनागि पट्टाभिषेकवन्नु माडिसिको; एकॆन्दरॆ प्राणिगळ बुद्धियु चञ्चलवागिरुत्तदॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. raaghava = O Rama!; tat = that is why; yaavadeva = while; me = my; chetaH = mind; na vimuJNchati = does not leave (or change); taavadeva = before then; abhishhiJNchasva = get anointed to crown; chalaahi = Is it not unstable; matiH = the mind; praaniNaam = of human beings?

अनुवादः

“Oh, Rama! Hence, before my mind gets changed, get you anointed to the crown. Are not the minds of men unstable?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य चन्द्रोऽभ्युपगमत् पुष्यात् पूर्वं पुनर्वसुम् ।
श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २१ ॥

अद्य चन्द्रोभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू । श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥ २-४-२१

‘आज चन्द्रमा पुष्यसे एक नक्षत्र पहले पुनर्वसुपर विराजमान हैं, अतः निश्चय ही कल वे पुष्य नक्षत्रपर रहेंगे—ऐसा ज्योतिषी कहते हैं ॥ २१ ॥

इन्दु चन्द्रनु पुनर्वसु नक्षत्रदल्लि इद्दु, नाळॆ निश्चयवागि पुष्य नक्षत्रदल्लि इरुवनु ऎन्दु ज्योतिषिगळु हेळुत्तिद्दारॆ.॥21॥

पदच्छेदः

21. adya = today; chandraH = the moon; abhyupagataH = is getting; punarvasuu = the star of punarvasu; puurvam = earlier to; pushhyaat = the star of pushyami; daivachintakaaH = astrologers; vakshyante = inform that; svaH = tomorrow; pushhyayogam = when the moon joins pushyami star; niyatam = can be fixed (for coronation ceremony).

अनुवादः

“Today, the moon is entering the constellation known as Punarvasu which comes before Pushyami star. The astrologers inform that the coronation ceremony can be fixed for tomorrow, when the moon joins Pushyami star.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।
श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप ॥ २२ ॥

ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् । श्वस्त्वाहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परंतप ॥ २-४-२२

‘इसलिये उस पुष्यनक्षत्रमें ही तुम अपना अभिषेक करा लो । शत्रुओंको संताप देनेवाले वीर! मेरा मन इस कार्यमें बहुत शीघ्रता करनेको कहता है । इस कारण कल अवश्य ही मैं तुम्हारा युवराजपदपर अभिषेक कर दूँगा ॥ २२ ॥

अदक्कागि पुष्यनक्षत्रदल्ले नीनु पट्टाभिषिक्तनागु. परन्तप वीरने! ई कार्यदल्लि बहळ शीघ्रवागि माडुवन्तॆ नन्न मनस्सु हेळुत्तदॆ. अदरिन्द नाळॆ खण्डितवागि निनगॆ युवराज पट्टाभिषेक माडि बिडुवॆनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. tataH = hence; abhishhiJNchasva = get anointed for the crown; pushhye = on pushyami star; manaH = my mind; tvarayatiiva = is hastening; maam = me; paraMtapa = oh! Annihilator of enemies; aham = I; abhishhekshyaami = shall anoint; tvaa = you; yauva raajye = for princely kingdom; svaH = tomorrow.

अनुवादः

“Hence, get anointed for the crown on the day of Pushyami star. My mind is urging me as it were to expedite things. O, annihilator of the enemies! I shall anoint you for the princely kingdom tomorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् त्वयाद्यप्रभृति निशेयं नियतात्मना ।
सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २३ ॥

तस्मात्त्वयादप्रभृति निशेयं नियतात्मना । सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥ २-४-२३

‘अतः तुम इस समयसे लेकर सारी रात इन्द्रियसंयमपूर्वक रहते हुए वधू सीताके साथ उपवास करो और कुशकी शय्यापर सोओ ॥ २३ ॥

आद्दरिन्द नीनु ईगिनिन्दले इडी रात्रि इन्द्रिय संयमदिन्द सीतॆय सहित उपवास माडु मत्तु दर्भॆय हासिगॆय मेलॆ मलगु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tasmaat = That is why; niyataatmanaa = with self control; tvayaa = by you; vadhvaa saha = along with Seetha; the daughter in law; iyam = this; nishaa = night; upavastavyaa = can be fasted; adyaprabhR^iti = from now onwards; darbhaprastara shaayinaa = slept on a mat of Kusha grass.

अनुवादः

“That is why, with self control, you along with your wife should observe fast for this night from now onwards, and sleep on a couch made of Kusha grass.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।
भवन्ति बहुविघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥ २४ ॥

‘आज तुम्हारे सुहृद् सावधान रहकर सब ओरसे तुम्हारी रक्षा करें; क्योंकि इस प्रकारके शुभ कार्योंमें बहुत-से विघ्न आनेकी सम्भावना रहती है ॥ २४ ॥

इन्दु निन्न सुहृदयरु ऎच्चरवागि ऎल्ल रीतियिन्द निन्नन्नु रक्षिसलि; एकॆन्दरॆ ई प्रकारद शुभ कार्यदल्लि अनेक विघ्नगळु बरुव सम्भवविरुत्तदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. evam vidhaani = such type of; kaaryaaNi = functions; bhavanti hi = are having; bahu vighnaani = many obstacles; adya = today; suhR^idashcha = your friends also; rakshantu = let guard; tvaam = you; apramathaaH = vigilantly; samantataH = from all directions.

अनुवादः

“Generally, there are many obstacles for such type of functions. Hence, your friends should guard you vigilantly from all directions.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।
तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥ २५ ॥

‘जबतक भरत इस नगरसे बाहर अपने मामाके यहाँ निवास करते हैं, तबतक ही तुम्हारा अभिषेक हो जाना मुझे उचित प्रतीत होता है ॥ २५ ॥

भरतनु ई नगरदिन्द हॊरगॆ तन्न सोदरमावन मनॆयल्लि वासिसुत्तिरुवागले निन्न पट्टाभिषेक आगिहोगुवुदु उचितवागिदॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. taavadeva = within such time; te = your; abhishhekaH = coronation ceremony; praaptakaalaH = should occur; yaavadeva = before which time; bharataH = Bharata; viproshhitaH = is distant from ; itaH = this; puraat = city; mataH mama = this is my opinion.

अनुवादः

“It is my opinion that your coronation function should occur, while Bharata is away from the city.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः ।
ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २६ ॥
किं नु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतम् ।
सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २७ ॥

कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः । ज्येष्ठनुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥ २-४-२६ किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः । सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥ २-४-२७

‘इसमें संदेह नहीं कि तुम्हारे भाई भरत सत्पुरुषोंके आचार-व्यवहारमें स्थित हैं, अपने बड़े भाईका अनुसरण करनेवाले, धर्मात्मा, दयालु और जितेन्द्रिय हैं तथापि मनुष्योंका चित्त प्रायः स्थिर नहीं रहता—ऐसा मेरा मत है । रघुनन्दन! धर्मपरायण सत्पुरुषोंका मन भी विभिन्न कारणोंसे राग-द्वेषादिसे संयुक्त हो जाता है’ ॥ २६-२७ ॥

निन्न तम्म भरतनु सत्पुरुषर आचार-व्यवहारदल्ले स्थितनागिरुवुदरल्लि सन्देहवे इल्ल. तन्न अण्णनन्नु अनुसरिसुववनू, धर्मात्मनू, दयाळु मत्तु जीतॆन्द्रियनागिद्दरू मनुष्यर चित्त साधारणवागि स्थिरवागिरुवुदिल्ल ऎन्दु नन्न अभिप्रायवागिदॆ. रघुनन्दन! धर्मपरायण सत्पुरुषर मनस्सू कूड बेरॆ-बेरॆ कारणगळिन्द राग-द्वेषक्कॆ बलियागुत्तदॆ.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. te = your; bhraataa = brother; bharataH = Bharata; jyeshhThaanuvartii = goes according to the eldest; dharmaatmaa = (being a ) righteous man; saanukroshaH = compassionate person; jitendriyaH = one who controlled senses; sthitaH = stays; kaamam = verily; sataaM vR^ithe = in the path of good people.

अनुवादः

" Bharata, your brother, goes according to his eldest brother. He is righteous, compassionate and has the senses under control. He verily follows the path of good people.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

27. raaghava = Oh! Rama; me = my; matiH = opinion (is that); chittam = mind; manushhyaaNaam = of men; anityam iti = is inconstant; kintu = but; dharmanityaanaam = the ever righteous; sataam cha = endowed with goodness; kR^ita shobhi = may act unexpectedly on impulse.

अनुवादः

“Oh, Rama! It is my opinion that minds of men are inconstant. But the ever righteous, endowed with goodness, sometimes may act unexpectedly on impulse.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने ।
व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद् गृहम् ॥ २८ ॥

इत्युक्तः सोओऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने । व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥ २-४-२८

राजाके इस प्रकार कहने और कल होनेवाले राज्याभिषेकके निमित्त व्रतपालनके लिये जानेकी आज्ञा देनेपर श्रीरामचन्द्रजी पिताको प्रणाम करके अपने महलमें गये ॥ २८ ॥

राजनु हीगॆ हेळि, नाळॆ नडॆयुव पट्टाभिषेकद निमित्त व्रतपालिसलु अप्पणॆ माडिद बळिक श्रीराम चन्द्रनु तन्दॆगॆ वन्दिसि तन्न अरमनॆगॆ मरळिदनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. iti = thus; uktaH = told; abhishhechane = about the coronation ceremony; bhaavini = to happen; svaH = tomorrow; abhyaanujJNaataH = and having been permitted; vraja iti = to go; saH = that; raamaH = Rama; abhivaadya = offered salutations; pitaram = to father; abhyayaat = went; gR^iham = to house.

अनुवादः

Dasaratha, after telling in this way about the ensuing coronation ceremony scheduled for the next day, permitted Rama to depart. Rama offered his salutations to his father and went to his house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञाऽऽदिष्टेऽभिषेचने ।
तत्क्षणादेव निष्क्रम्य मातुरन्तःपुरं ययौ ॥ २९ ॥

प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्धिष्टेऽभिषेचने । तत्क्षणेन च निर्गम्य मातुर्न्तःपुरं ययौ ॥ २-४-२९

राजाने राज्याभिषेकके लिये व्रतपालनके निमित्त जो आज्ञा दी थी, उसे सीताको बतानेके लिये अपने महलके भीतर प्रवेश करके जब श्रीरामने वहाँ सीताको नहीं देखा, तब वे तत्काल ही वहाँसे निकलकर माताके अन्तःपुरमें चले गये ॥ २९ ॥

राजनु पट्टाभिषेकद निमित्त व्रतपालनॆयन्नु तिळिसिदुदन्नु सीतॆगॆ हेळलु तन्न अरमनॆयन्नु प्रवेशिसिदाग, श्रीरामनु अल्लि सीतॆयन्नु नोडदिद्दाग अवनु कूडले अल्लिन्द हॊरटु तायिय अन्तःपुरक्कॆ होदनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. uddishhTe = After having been decided; abhishhechane = about coronation cermony; raajJNaa = by the king Dasaratha; pravishya = (Rama) entered; aatmanaH = his; veshma = house; tatkshaNena = and immediately; nirgamya = started (and); yayau = went; maatuH antaH puram = (his) mother’s queenly palace.

अनुवादः

After hearing the decision of Dasaratha regarding coronation ceremony, Rama entered his house and by starting immediately, went to his mother’s queenly house.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।
वाग्यतां देवतागारे ददर्शायाचतीं श्रियम् ॥ ३० ॥

वहाँ जाकर उन्होंने देखा माता कौसल्या रेशमी वस्त्र पहने मौन हो देवमन्दिरमें बैठकर देवताकी आराधनामें लगी हैं और पुत्रके लिये राजलक्ष्मीकी याचना कर रही हैं ॥ ३० ॥

अल्लिगॆ होगि नोडुत्तिद्दानॆ - तायि कौसल्यॆयु रेश्मॆ सीरॆयुट्टु मौनवागि देवमन्दिरदल्लि कुळितु देवताराधनॆयल्लि तॊडगिरुवळु मत्तु मगनिगागि राजलक्ष्मियन्नु याचिसुत्ता प्रार्थिसुत्तिद्दळु.॥30॥

पदच्छेदः

30. tatra = there; devataagaare = in the worshipping place; dadarshaa = saw; taam = that; maataram = mother; pravaNaameva = who is in meditation; kshaumavaasinii = who is wearing silk clothes; vaagyataam = in a silent way; ayaachatiim = who is praying; shriyam = goddess Lakshmi.

अनुवादः

There, in the queen’s worshipping place, Rama saw Kausalya silently in meditation, wearing silk clothes and praying to goddess Lakshmi.

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मणस्तथा ।
सीता चानयिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ ३१ ॥

प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तदा । सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥ २-४-३१

श्रीरामके राज्याभिषेकका प्रिय समाचार सुनकर सुमित्रा और लक्ष्मण वहाँ पहलेसे ही आ गये थे तथा बादमें सीता वहीं बुला ली गयी थीं ॥ ३१ ॥

श्रीरामन पट्टाभिषेकद प्रिय समाचार केळि सुमित्रॆ मत्तु लक्ष्मण मॊदले अल्लिगॆ बन्दिद्दरु. बळिक सीतॆयन्नु अल्लिगॆ करॆसलायितु.॥31॥

पदच्छेदः

31. shrutvaa = hearing; priyam = the good news; raamaabhishhechanam = of Rama’s coronation ceremony; sumitraa = Sumitra; lakshmanaH = (and) Lakshmana; aagathaa = came; praageva = even before; siitaa cha = Seetha also; aanaayita = was brought.

अनुवादः

Hearing the good news of the coronation ceremony of Rama, Sumitra and Lakshmana came there even before Seetha was brought.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मिन् कालेऽपि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।
सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥ ३२ ॥

तस्मिन् काले हि कौसल्या तस्थावामीलितेक्षणा । सुमित्रयान्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥२-४-३२

श्रीरामचन्द्रजी जब वहाँ पहुँचे, उस समय भी कौसल्या नेत्र बंद किये ध्यान लगाये बैठी थीं और सुमित्रा, सीता तथा लक्ष्मण उनकी सेवामें खड़े थे ॥ ३२ ॥

श्रीरामचन्द्रनु अल्लिगॆ बन्दाग कौसल्यॆयु कण्णुगळन्नु मुच्चि ध्यानमाडुत्ता कुळितिद्दळु हागू सुमित्रॆ, सीतॆ मत्तु लक्ष्मण इवरु आकॆय सेवॆयल्लि निन्तिद्दरु.॥32॥

पदच्छेदः

32. tasmin kaale = at that time; kausalya = Kausalya; tasthau = was having; amiilitekshaNa = closed eyes; anvaasyamaanaa = being attended closely ; sumitrayaa = by Sumitra; siitayaa = by Seetha; lakshmaNena cha = and by Lakshmana.

अनुवादः

At that time, Kausalya closed her eyes and was in meditation. Along with her, Sumitra, Lakshmana and Seetha were sitting nearby.

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा पुष्ये च पुत्रस्य यौवराज्येऽभिषेचनम् ।
प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ ३३ ॥

श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम् । प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥ २-४-३३

पुष्यनक्षत्रके योगमें पुत्रके युवराजपदपर अभिषिक्त होनेकी बात सुनकर वे उसकी मङ्गलकामनासे प्राणायामके द्वारा परमपुरुष नारायणका ध्यान कर रही थीं ॥ ३३ ॥

पुष्य नक्षत्रयोगदल्लि पुत्रन युवराज पट्टाभिषेकद मातन्नु केळि कौसल्यॆयु रामन मङ्गल कामनॆयिन्द प्राणायामदॊन्दिगॆ परम पुरुष नारायणनन्नु ध्यानिसुत्ता इद्दळु.॥33॥

पदच्छेदः

33. shrutvaa = Hearing; yauvaraajyaabhishhechanam = anointment ceremony for the princely kingdom; putrasya = of (her) son; pushhyeNa = on the day of pushyami star; praaNaayaamena = with controlled breath; dhyaayamaana = was meditating; purushham = lord; janaardanam = Vishnu.

अनुवादः

Hearing that her son will be anointed for the princely kingdom on the day of Pushyami star, Kausalya with controlled breath, was meditating on lord Vishnu.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम् ॥ ३४ ॥

तथा सनियमावेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।
उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामिदं वरम् ॥

तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च । उवाच वचनं रामो हर्ष्यंस्तामिदं तदा ॥ २-४-३४

इस प्रकार नियममें लगी हुई माताके निकट उसी अवस्थामें जाकर श्रीरामने उनको प्रणाम किया और उन्हें हर्ष प्रदान करते हुए यह श्रेष्ठ बात कही— ॥ ३४ ॥

ई प्रकार नियमदल्लि तॊडगिद्द तायिय बळिगॆ होगि श्रीरामनु आकॆगॆ नमस्करिसि, आकॆगॆ हर्षवागुवन्तह ई श्रेष्ठ मातन्नु हेळिदनु.॥34॥

पदच्छेदः

34. saH = that; raamaH = Rama; abhigamya = approached; tathaa = such; saniyamaameva = pious observing mother; abhivaadyacha = and offered salutation; tadaa = then; uvaacha = spoke; idam = these; vachanam = words; taam harshhayan = making her delighted.

अनुवादः

Rama approached his mother, even while she was engaged in pious observance, offered salutation and spoke the following words making her delighted.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।
भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥ ३५ ॥
सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान् पिता ॥ ३६ ॥

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मिप्रजापाल कर्मणि ।
भविता श्वोभिषेकोमे यथा मे शासनं पितुः ॥ सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।
एवमुक्तमुपाध्यायैः स हि मामुक्तवान्पिता ॥

अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि । भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मि शासनं पितुः ॥ २-४-३५ सीतया प्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह । एवमृत्विगुपाध्यायैस्सह मामुक्तवान् पिता ॥ २-४-३६

‘माँ! पिताजीने मुझे प्रजापालनके कर्ममें नियुक्त किया है । कल मेरा अभिषेक होगा । जैसा कि मेरे लिये पिताजीका आदेश है, उसके अनुसार सीताको भी मेरे साथ इस रातमें उपवास करना होगा । उपाध्यायोंने ऐसी ही बात बतायी थी, जिसे पिताजीने मुझसे कहा है ॥

अम्मा! तन्दॆयवरु नन्नन्नु प्रजापालनॆय कर्मदल्लि नियुक्तगॊळिसिरुवरु. नाळॆ नन्न पट्टाभिषेकवागुवुदु. ननगागि तन्दॆयवर आदेशदन्तॆये सीतॆयु नन्नॊन्दिगॆ ई रात्रि उपवास माडुवळु. पुरोहितरु हेळिद मातन्ने तन्दॆयवरु ननगॆ तिळिसिरुवरु.॥35-36॥

पदच्छेदः

35. amba = oh! Mother!; niyuktaH asmi = I am appointed; pitra = by father; prajaapaalana karmaNi = for the act of ruling the people; yathaa = as per; saasanam = order; me pituH = of my father; bhavitaa = there will be; me = my; abhishekaH = anointment ceremony; swaH = tomorrow.

अनुवादः

“Oh, mother! My father ordered that I should rule the people. As per his orders, there will be anointing ceremony to me tomorrow.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

36. siitayaapi = by Seetha too; mayaa saha = along with me; iyam = this; rajanii = night; upavastavyaa = can be observed fast; pitaa = father; R^itvigupaadhyaayaiH saha = together with preceptors and teachers; uktavaan = spoke; evam = this; maam = to me.

अनुवादः

“Seetha too, along with me should observe fast this whole night. The father together with preceptors and teachers said this to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।
तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ ३७ ॥

यानि यान्यत्र योग्यानि श्वो भाविन्यभिषेचने । तानि मे मङ्गळान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥ २-४-३७

‘अतः कल होनेवाले अभिषेकके निमित्तसे आज मेरे और सीताके लिये जो-जो मङ्गलकार्य आवश्यक हों, वे सब कराओ’ ॥ ३७ ॥

आद्दरिन्द नाळॆ नडॆयुव पट्टाभिषेकद निमित्त इन्दु ननगॆ मत्तु सीतॆगागि आवश्यकवाद मङ्गल कार्यगळन्नु माडिसुववळागु.॥37॥

पदच्छेदः

37. yaani yaani = whatever; maN^gaLaani = auspicious rites; yogaani = suitable; abhishhechane = in anointment ceremony; bhaavini = to occur; svaH = tomorrow; taanikaaraya = get those things done; me = to me; vaidehyaaH chaiva = and to Seetha; adya = today.

अनुवादः

“Have all the auspicious rites that are required for the ensuing tomorrow’s anointment ceremony, performed to me and to Seetha today.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।
हर्षबाष्पाकुलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥ ३८ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु कौसल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् । हर्ष्बाष्पकलं वाक्यमिदं राम मभाषत ॥ २-४-३८

चिरकालसे माताके हृदयमें जिस बातकी अभिलाषा थी, उसकी पूर्तिको सूचित करनेवाली यह बात सुनकर माता कौसल्याने आनन्दके आँसू बहाते हुए गद्‍गद कण्ठसे इस प्रकार कहा— ॥ ३८ ॥

चिरकालदिन्द तायिय हृदयदल्लिद्द अभिलाषॆयु पूर्णवागुव सूचनॆय मातन्नु केळि कौसल्यॆयु आनन्दाश्रुगळन्नु हरिसुत्ता गद्गद कण्ठदिन्द हीगॆ नुडिदळु.॥38॥

पदच्छेदः

38. shrutvaa = Hearing; etat = this news of anointment ceremony; chirakaalaabhikaaN^kshitam = which was being desired for a long time; kausalyaa tu = Kausalya; abhaashhata = spoke; raamam = to Rama; idam = these; kalam = sweet sounding; vaakyam = words; harshhabaashhpa = with tears of joy.

अनुवादः

Hearing the news of anointment ceremony, which was being desired by her for a long time, Kausalya spoke to Rama the following sweet words with tears of joy in her eyes.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।
ज्ञातीन् मे त्वं श्रिया युक्तः सुमित्रायाश्च नन्दय ॥ ३९ ॥

‘बेटा श्रीराम! चिरञ्जीवी होओ । तुम्हारे मार्गमें विघ्न डालनेवाले शत्रु नष्ट हो जायँ । तुम राजलक्ष्मीसे युक्त होकर मेरे और सुमित्राके बन्धु-बान्धवोंको आनन्दित करो ॥

मगु श्रीराम! चिरञ्जीवियागु. निन्न दारियल्लि विघ्नवन्नॊड्डुव शत्रुगळु नाशवागि होगलि. नीनु राजलक्ष्मियुक्तनागि नन्न मत्तु सुमित्रॆय बन्धु बान्धवरन्नु आनन्दवागिसु.॥39॥

पदच्छेदः

39. vatsa = oh; child!; raama = Rama; jiiva = live; chiraM = long; te = your; paripanthinaH = enemies; hataaH = are destroyed; tvam = you; shriyaa = by your glory; nandaya = make happy; jJNaatiin = cousins; me = of mine; sumitraayaaH cha = and of Sumitra.

अनुवादः

“Oh, child Rama! You live a long life! Let your enemies be destroyed! Let the cousins of mine and of Sumitra be made happy by your glory.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्याणे बत नक्षत्रे मया जातोऽसि पुत्रक ।
येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ ४० ॥

कल्याणे बत न्क्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक । येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥ २-४-४०

‘बेटा! तुम मेरे द्वारा किसी मङ्गलमय नक्षत्रमें उत्पन्न हुए थे, जिससे तुमने अपने गुणोंद्वारा पिता दशरथको प्रसन्न कर लिया ॥ ४० ॥

मगु! नीनु नन्नल्लि यावुदो मङ्गलमय नक्षत्रदल्लि हुट्टिरुवॆ. अदरिन्द नीनु निन्न सद्गुणगळिन्द तन्दॆ दशरथनन्नु सन्तोषपडिसिरुवॆ.॥40॥

पदच्छेदः

40. putraka = o; little son! bata = how much joy! jaataH asi = you were born; mayi = in me; kalyaaNe nakshatre = on a day of an auspicious star; yena = by which; pitaa = father; dasarathaH = Dasaratha; aaraadhitaH = was made delightful; tvayaa = by your; guNaiH = virtues.

अनुवादः

“O, my little son! You were born to me on a day of an auspicious star. That is why, your father king Dasaratha was propitiated by your virtues.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।
येयमिक्ष्वाकुराजश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ ४१ ॥

अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे । येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥ २-४-४१

‘बड़े हर्षकी बात है कि मैंने कमलनयन भगवान् विष्णुकी प्रसन्नताके लिये जो व्रत-उपवास आदि किया था, वह आज सफल हो गया । बेटा! उसीके फलसे यह इक्ष्वाकुकुलकी राजलक्ष्मी तुम्हें प्राप्त होनेवाली है’ ॥ ४१ ॥

नानु कमलनयन भगवान् विष्णुविन प्रसन्नतॆगागि माडिद व्रत-उपवासादिगळु इन्दु सफलवादुदु हर्षद मातागिदॆ. मगु! अदर फलदिन्दले ई इक्ष्वाकुकुलद राजलक्ष्मियु निनगॆ दॊरॆयलिदॆ.॥41॥

पदच्छेदः

41. putra = O; son!; me = my; kshaantam = austerity with endurance; pushhkarekshaNe = to lotus eyed; purushhe = lord Vishnu; amogham = has not gone waste; bata = how much joy! yaa = which; iyam = this one; ikshvaaku raajyashriiH = the glorious kingdom of Ikshvaku dynasty; saMshrayishhyati = is seeking refuge; tvaam = in you.

अनुवादः

“O, son! My worship to the lotus eyed Lord Vishnu with endurance has become fruitful. Hence, this glorious kingdom of Ikshvaku dynasty is going to embrace you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्येवमुक्तो मात्रा तु रामो भ्रातरमब्रवीत् ।
प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥ ४२ ॥

इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् । प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीख्स्य स्मयन्निव ॥ २-४-४२

माताके ऐसा कहनेपर श्रीरामने विनीतभावसे हाथ जोड़कर खड़े हुए अपने भाई लक्ष्मणकी ओर देखकर मुसकराते हुए-से कहा— ॥ ४२ ॥

तायियु हीगॆ हेळिदाग श्रीरामनु विनयदिन्द कैमुगिदु निन्तिरुव तम्म लक्ष्मण कडॆगॆ नोडि मुगुळ्नगुत्ता हेळिदनु.॥42॥

पदच्छेदः

42. raamaH = Rama; uktaH = who was spoken to; ityevam = thus; maatraa = by mother; abhiviikshya = saw; bhraataram = brother Lakshmana; aasiinam = siitting; prahvam = humbly; praaJNjalim = with folded palms; abraviit = spoke; smayanniva = smilingly; idam = these words.

अनुवादः

Rama, after hearing the words spoken by his mother, saw his brother Lakshmana who was sitting humbly nearby with joined palms and spoke to him smilingly as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।
द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ ४३ ॥

लक्ष्मणेमां माया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् । द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥ २-४-४३

‘लक्ष्मण! तुम मेरे साथ इस पृथ्वीके राज्यका शासन (पालन) करो । तुम मेरे द्वितीय अन्तरात्मा हो । यह राजलक्ष्मी तुम्हींको प्राप्त हो रही है ॥ ४३ ॥

लक्ष्मणा! नीनु नन्नॊन्दिगॆ ई पृथिविय शासन माडु. नीनु ननगॆ द्वितीय अन्तरात्मनागिरुवॆ. ई राजलक्ष्मी निनगे प्राप्तवागुत्ता इदॆ.॥43॥

पदच्छेदः

43. lakshmaNa = O; Lakshmana! tvam = you; prashaadhi = rule; imaam = this; vasundharaam = earth;mayaa saardham = together with me; iyam = this; shriiH = glorious kingdom; upasthitaa = reached; tvaam = you; me = my; dvitiiyam = second; antaraatmaanam = conscience.

अनुवादः

“O, Lakshmana! You rule this earth together with me. This glorious kingdom has reached you, who are my second conscience.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांस्त्वमिष्टान् राज्यफलानिच ।
जीवितं चापि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ ४४ ॥

सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगां स्त्वमिष्टान् राज्यफलानि च । जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥ २-४-४४

‘सुमित्रानन्दन! तुम अभीष्ट भोगों और राज्यके श्रेष्ठ फलोंका उपभोग करो । तुम्हारे लिये ही मैं इस जीवन तथा राज्यकी अभिलाषा करता हूँ’ ॥ ४४ ॥

सुमित्रानन्दनने! नीनु बेकाद भोगगळन्नु मत्तु राज्यद श्रेष्ठ फलगळन्नु अनुभविसु. निनगागिये नानु ई जीवन हागू राज्यवन्नु बयसुवॆनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. saumitre = O; Laksmana! tvam = you; bhuN^kshva = enjoy; bhogaan = the benefits; raajyaphalaanicha = and fruits of kingdom; ishhTaan = as desired; abhikaamaye hi = I desire; jiivitaM cha = life; raajyaM cha = and kingdom; tvadartham = for you only.

अनुवादः

“O, Lakshmana! You enjoy the benefits as desired by you and the fruits of kingdom. I desire to live and even to rule the kingdom but for you.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम् ॥ ४५ ॥

इत्तुक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।
अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च ययौ स्वं च निवेशनम् ॥

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च । अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेश्नम् ॥ २-४-४५

लक्ष्मणसे ऐसा कहकर श्रीरामने दोनों माताओंको प्रणाम किया और सीताको भी साथ चलनेकी आज्ञा दिलाकर वे उनको लिये हुए अपने महलमें चले गये ॥ ४५ ॥

लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि श्रीरामनु इब्बरू तायन्दिर चरणगळिगॆ वन्दिसि, अवरिन्द बीळ्कॊण्डु सीतॆयॊन्दिगॆ तन्न अरमनॆगॆ नडॆदनु.॥45॥

पदच्छेदः

45. raamaH = Rama; uktvaa = spoke; iti = thus; lakshmaNam = to Lakshmana; abhivaadya cha = offered salutations; maatarau = to both the mothers; abhyanujJNaapya siitaaM cha = got Seetha to obtain permission and; jagaama = went; svam nivesanam = to his house.

अनुवादः

Rama, after speaking thus to Lakshmana, offered salutations to both the mothers, got Seetha to obtain permission from them and went to his house along with Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें चौथा सर्ग पूरा हुआ ॥ ४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि नाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥4॥