००३ अभिषेकसम्भारसङ्ग्रहणम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Dasaratha, glad after hearing the words of assembled people, requests Vasishta and Vamadeva to start arrangements for the anointing ceremony of Rama. Vasishta and Vamadeva order the officers present there to make all arrangements, describing them in detail. Dasaratha then orders Sumantra to bring Rama to the assembly. After letting Rama know of his desire, Dasaratha then advises Rama on how to rule the kingdom for the benefit of the people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

3. राजा दशरथका वसिष्ठ और वामदेवजीको श्रीरामके राज्याभिषेककी तैयारी करनेके लिये कहना और उनका सेवकोंको तदनुरूप आदेश देना; राजाकी आज्ञासे सुमन्त्रका श्रीरामको राजसभामें बुला लाना और राजाका अपने पुत्र श्रीरामको हितकर राजनीतिकी बातें बताना

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।
प्रतिगृह्याब्रवीद् राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः ॥ १ ॥

सभासदोंने कमलपुष्पकी-सी आकृतिवाली अपनी अञ्जलियोंको सिरसे लगाकर सब प्रकारसे महाराजके प्रस्तावका समर्थन किया; उनकी वह पद्माञ्जलि स्वीकार करके राजा दशरथ उन सबसे प्रिय और हितकारी वचन बोले— ॥ १ ॥

सभासदरु कमलद मॊग्गिनन्तॆ कैगळॆरडन्नु जोडिसि तलॆय मेलिट्टु दशरथन प्रस्तापवन्नु सन्तोषवागि स्वीकरिसिदरु. अवर आ पद्माञ्जलियन्नु स्वीकरिसि महाराजनु अवरॆल्लरल्लि प्रियवू, हितकरवू आद मातन्नु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raajaa = King (Dasaratha); pragR^ihiitaani = obtained; teshhaam = their; aJNjalipadmaani = salutation (with folded hands) resembling lotus buds; sarvashaH = by all means; pratigR^ihyaa = accepted (that); abraviit = (and) spoke; tebhyaH = to them; priyahitam = pleasing and good; vachaH = sentence.

अनुवादः

King Dasaratha, accepted their salutations with folded hands resembling lotus buds and spoke good and agreeable words to them as follows:-

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।
यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थमिच्छथ ॥ २ ॥

‘अहो! आपलोग जो मेरे परमप्रिय ज्येष्ठ पुत्र श्रीरामको युवराजके पदपर प्रतिष्ठित देखना चाहते हैं इससे मुझे बड़ी प्रसन्नता हुई है तथा मेरा प्रभाव अनुपम हो गया है’ ॥ २ ॥

प्रजाजनरे! नीवु नन्न परम प्रिय ज्येष्ठपुत्र श्रीरामनन्नु युवराजनागुवुदन्नु नोडलु बयसुत्तिरुविरि. इदरिन्द ननगॆ बहळ सन्तोषवायितु हागू नन्न प्रभुशक्तियु ऎणॆयिल्लदष्टु हॆच्चिदॆ.॥2॥

पदच्छेदः

2. aho = Oh!; yat ichchhatha = why you desire; me = my; jyeshhTham = elder; priyam = beloved; putram = son; yauvaraajyastham = as prince; paramapriitaH asmi = (for that)I am very pleased; mama = my; prabhaavashcha = fortune is also; atulaH = without comparision.

अनुवादः

“Oh! I am very much pleased and incomparable is my fortune in that you desire my beloved elder son to be anointed as prince. "

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति प्रत्यर्चितान् राजा ब्राह्मणानिदमब्रवीत् ।
वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ ३ ॥

इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणानिद मब्रवीत् । वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम् ॥ २-३-३

इस प्रकारकी बातोंसे पुरवासी तथा अन्यान्य सभासदोंका सत्कार करके राजाने उनके सुनते हुए ही वामदेव और वसिष्ठ आदि ब्राह्मणोंसे इस प्रकार कहा— ॥ ३ ॥

इन्तह मातुगळिन्द पुरवासिगळन्नू, इतर सभासदरन्नु सत्करिसि राजनु अवरु केळुवन्तॆ वामदेव मत्तु वसिष्ठादि ब्राह्मणरल्लि ई प्रकार हेळिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raajaa = King Dasaratha; iti = thus; pratyarchya = respected; taan = them; abraviit = spoke; idam = this (sentence); teshhaam upashR^iNvataam eva = while they were listening; vasishhTham = to Vasishta; VaamadevaM cha = Vaamadeva and; braahmaNaan = other brahmanas.

अनुवादः

King Dasaratha, thus duly returning the honor done by them, spoke while they were listening, to Vasishta, Vamadeva and other Brahmans as follows:

स्रोतः: valmikiramayan.net

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।
यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ ४ ॥

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम् ॥ २-३-४ राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।

‘यह चैत्रमास बड़ा सुन्दर और पवित्र है, इसमें सारे वन-उपवन खिल उठे हैं; अतः इस समय श्रीरामका युवराजपदपर अभिषेक करनेके लिये आपलोग सब सामग्री एकत्र कराइये’ ॥ ४ ॥

ई चैत्रमासवु बहळ सुन्दर हागू पवित्रवागिदॆ. इदरल्लि ऎल्ल वन-उपवनगळु चिगुरि, अरळि निन्तिवॆ. आद्दरिन्द ई समयदल्लि श्रीरामन युवराज पट्टाभिषेक माडलु ऎल्ल सामग्रिगळन्नु नीवु सिद्धपडिसिरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. “ayam = this; chaitraH maasaH = month of Chaitra; pushhpitakaananaH = has flowering forests; shriimaan = glorious; puNyaH = auspicious; sarvam eva upakalpyataam = let all arrangements be made (for anointment of Rama as prince)”; uparate = while completing; raajJNaH = the king’s; vaakye = words; abhuut = there was; mahaan = great; janaghoshhaH = uproar ( due to applause) from people.

अनुवादः

“This is the glorious and auspicious month of Chaitra, in which the forests bloom with flowers. Let all arrangements be made for the coronation of Rama as prince.” While these words of the king were being completed, there was a great delightful uproar of the people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।
शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः ॥ ५ ॥
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।

राज्ञ स्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।
शनैस्तस्मिन्प्रशान्तॆ च जनघोषे जनाधिपः ॥
वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।

राजाकी यह बात समाप्त होनेपर सब लोग हर्षके कारण महान् कोलाहल करने लगे । धीरे-धीरे उस जनरवके शान्त होनेपर प्रजापालक नरेश दशरथने मुनिप्रवर वसिष्ठसे यह बात कही— ॥ ५ १/२ ॥

राजन मातु मुगियुत्तिरुवन्तॆये ऎल्ल जनरु हर्षदिन्द जय जयकार माडिदरु. आग अल्लि भारी गद्दलवे उण्टायितु. निधानवागि गद्दल शान्तवादाग प्रजापालक दशरथनु मुनिप्रवर वसिष्ठरल्लि इन्तॆन्दनु.॥5½॥

पदच्छेदः

5. tasmin = that; janaghoshhe = uproar of people; shanaiH = gradually; prashaante = subsided; janaadhipaH = lord of the people; raajaa = King Dasaratha; abraviit = spoke; vachanam = these words; vasishhTham = to Vasista; munishaarduulam = the best of sages.

अनुवादः

When their applause gradually subsided, King Dasaratha spoke the following words to the best of sages, Vasishta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अभिषेकाय रामस्य यत् कर्म सपरिच्छदम् ॥ ६ ॥
तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितुमर्हसि ।

‘भगवन्! श्रीरामके अभिषेकके लिये जो कर्म आवश्यक हो, उसे साङ्गोपाङ्ग बताइये और आज ही उस सबकी तैयारी करनेके लिये सेवकोंको आज्ञा दीजिये’ ॥ ६ १/२ ॥

पूज्यरे! श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कॆ अवश्यवाद कार्यवन्नु साङ्गोपाङ्गवागि तिळिसिरि. इन्दे अदॆल्लवन्नु सिद्धपडिसुवन्तॆ सेवकरिगॆ आज्ञापिसिरि.॥6॥

पदच्छेदः

6. bhagavan = Oh divine Vasishta!; arhasi = you are suitable; adya = now; aajJNaapayitum = to order for; sarvam = all; tat karma yat = the traditional ceremonial which (needs) to be done; saparichchhadam = including the accessories (that are needed );abhishhekaaya raamasya = for the anointing ceremony of Rama.

अनुवादः

“Oh Divine Vasishta! Be pleased to order now for the traditional ceremonial that is to be done and various accessories needed for the anointing ceremony of Rama.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥ ७ ॥
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान्युक्तान् कृतांलीन् ।

तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः ॥ २-३-७ आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।

महाराजका यह वचन सुनकर मुनिवर वसिष्ठने राजाके सामने ही हाथ जोड़कर खड़े हुए आज्ञापालनके लिये तैयार रहनेवाले सेवकोंसे कहा— ॥ ७ १/२ ॥

महाराजन मातन्नु केळि मुनिवर वसिष्ठरु राजन ऎदुरिगे, आज्ञापालनॆगागि कैजोडिसि निन्तिरुव सेवकरल्लि हेळिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

7. vasishhThaH = Vasishta; dvijasattamaH = the best of brahmanas; shrutvaa = heard; tat = that (sentence); bhuumipaalasya = of king Dasaratha; aadidesha = ordered; yuktaan = the officers; sthitaan = who were there; kR^itaaJNjaliin = with folded hands; agrataH = before; raajJNaH = the king.

अनुवादः

Vasishta, the best of Brahmans, hearing the words of king Dasaratha, ordered the officers who stood there with folded hands before the king, as follows: -

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥ ८ ॥
शुक्लमाल्यानि लाजांश्च पृथक् च मधुसर्पिषी ।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥ ९ ॥
चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥ १० ॥
शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम् ।
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥ ११ ॥
यच्चान्यत् किञ्चिदेष्टव्यं तत् सर्वमुपकल्प्यताम् ।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः ॥ १२ ॥

सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि ॥ शुक्लमाल्यानि लाजांश्चपृथक्चमधुसर्पिषी ।
अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि ॥ चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।
चामरव्यजने चोभे ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम् ॥ शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्नि वर्चसाम्
हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च ॥ यच्छान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम् ।
उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारे महीपतेः ॥

‘तुमलोग सुवर्ण आदि रत्न, देवपूजनकी सामग्री, सब प्रकारकी ओषधियाँ, श्वेत पुष्पोंकी मालाएँ, खील, अलग-अलग पात्रोंमें शहद और घी, नये वस्त्र, रथ, सब प्रकारके अस्त्र-शस्त्र, चतुरङ्गिणी सेना, उत्तम लक्षणोंसे युक्त हाथी, चमरी गायकी पूँछके बालोंसे बने हुए दो व्यजन, ध्वज, श्वेत छत्र, अग्निके समान देदीप्यमान सोनेके सौ कलश, सुवर्णसे मढ़े हुए सींगोंवाला एक साँड, समूचा व्याघ्रचर्म तथा और जो कुछ भी वांछनीय वस्तुएँ हैं, उन सबको एकत्र करो और प्रातःकाल महाराजकी अग्निशालामें पहुँचा दो ॥ ८—१२ ॥

नीवु देवपूजॆगॆ बेकाद सामग्रि सुवर्णादि रत्नगळन्नु, ऎल्ल प्रकारद सर्वौषधिगळु, श्वेतपुष्पगळ मालॆगळु, अरळु, बेरॆ-बेरॆ पात्रॆगळल्लि जेनु मत्तु तुप्प, हॊस वस्त्रगळु, रथ, ऎल्ल प्रकारद अस्त्र-शस्त्रगळु, चतुरङ्ग सैन्य, उत्तम लक्षणयुक्त पट्टद आनॆ, उत्तम ऎरडु चामरगळु, ध्वज, श्वेतच्छत्र, अग्नियन्तॆ हॊळॆयुव नूरु चिन्नद कलशगळु, सुवर्णालङ्कृत कॊम्बुगळुळ्ळ ऒन्दु होरि, इडी व्याघ्रचर्म, हागू बेकाद इतर ऎल्ल वस्तुगळन्नु अणिगॊळिसि, प्रातःकालवे महाराजन अग्निशालॆगॆ कळिसिकॊडिरि.॥8-12॥

पदच्छेदः

8;9;10;11. upasthaapayata = gather; agnyagaaram = in the sacred fire house; mahiipate = of the king; praataH = at dawn; suvarNaadiini = gold and the like; ratnaani = diamonds; baliin = things needed to perform pooja (worship); sarvaushhadhiiH api = various herbs; shuklamaalyaan cha = white floral garlands; laajaan cha = corn; madhusarpishhii = honey and clarified butter; pR^ithak = separately; ahataani vaasaaMsi cha = new clothes; ratham = chariot; sarvaayudhaanyapi = all weapons; chaturaN^gabalaMcha iva = the four divisions of army; gajam cha = elephant; shubhalakshaNam = with good signs; shvete = white; chaamaravyajane = fans made from the skin of an animal called chamari; dhvajam = pillar (or) staff ; paaNDuram = white; chhatraM cha = umbrella; shataM cha = one hundred; shaatakumbhaanaam = golden hued; kumbhaanaam = pots; agnivarchasaam = brilliant like fire; R^ishhabham = bull; hiraNyashR^iN^gam = with golden horns; samagram = complete; vyaaghracharma cha = tiger skin.

अनुवादः

“Gather the following in the sacred fire house of the king at dawn: gold and the like, diamonds, things needed to perform worship, various herbs, white floral garlands, corn, honey and clarified butter in separate vessels, new clothes, chariot, all weapons, the four divisions of army, an elephant with auspicious signs, white fan, flag staff, white umbrella, one hundred golden pots with brilliant shine, bull with gilded horns and a complete tiger skin”.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अन्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।
चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः ॥ १३ ॥

‘अन्तःपुर तथा समस्त नगरके सभी दरवाजोंको चन्दन और मालाओंसे सजा दो तथा वहाँ ऐसे धूप सुलगा दो जो अपनी सुगन्धसे लोगोंको आकर्षित कर लें ॥ १३ ॥

अन्तःपुर हागू नगरद समस्त बागिलुगळन्नु चन्दन पुष्पमालॆगळिन्द अलङ्करिसिरि. ऎल्लॆडॆ जनरन्नु आकर्षिसुवन्तह सुगन्ध धूपवन्नु हच्चिरि.॥13॥

पदच्छेदः

12;13. anyat = (if) other; yat cha kiJNchit = even small thing; eshhTavyam = is required; upakalpyataam tat sarvam = let all of it be arranged; dvaaraaNi = doorways; antaHpurasya = of royal palace; sarvasya nagarasya cha = of entire city also; archyantaam = be worshipped; chandanasragbhiH = with sandal paste and floral garlands; ghraaNahaaribhiH = attractive smelling; dhuupaiH = incense.

अनुवादः

“If any other small things are required, arrange for all of them. Let the doorways of the royal palace and those of the entire city be worshipped with sandalwood paste, floral garlands and good smelling incense.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रशस्तमन्नं गुणवद् दधिक्षीरोपसेचनम् ।
द्विजानां शतसाहस्रं यत्प्रकाममलं भवेत् ॥ १४ ॥

प्रशस्तमन्नं गुणवद्धधिक्षीरोपसेचनम् । द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत् ॥ २-३-१४

‘दही, दूध और घी आदिसे संयुक्त अत्यन्त उत्तम एवं गुणकारी अन्न तैयार कराओ, जो एक लाख ब्राह्मणोंके भोजनके लिये पर्याप्त हो ॥ १४ ॥

ऒन्दु लक्ष ब्राह्मण सन्तर्पणॆगॆ साकागुवष्टु हालु, मॊसरु, तुप्पगळिन्द कूडिद उत्तम पक्वान्नगळिन्द कूडिद भक्ष्य भोज्यगळन्नु सिद्धगॊळिसिरि.॥14॥

पदच्छेदः

14. prashastam = fine; annam = rice; guNavat = of good quality; dadhi kshiiropasechanam = with yoghurt and milk; prakaamam = completely; alaM bhavet = sufficient for; shatasaahasre = one hundred thousand; dvijaanaam = brahmanaas.

अनुवादः

“Let fine rice of good quality with milk and yogurt, fully sufficient for one hundred thousand Brahmans be arranged.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम् ।
घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः ॥ १५ ॥

‘कल प्रातःकाल श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका सत्कार करके उन्हें वह अन्न प्रदान करो; साथ ही घी, दही, खील और पर्याप्त दक्षिणाएँ भी दो ॥ १५ ॥

नाळॆ प्रातःकाल श्रेष्ठ ब्राह्मणरन्नु सत्करिसि अवरिगॆ अन्नदान माडि, जॊतॆगॆ तुप्प, मॊसरु, अरळु मत्तु हेरळवागि दक्षिणॆयन्नु कॊडिरि.॥15॥

पदच्छेदः

15. pradiiyataam = let (that rice) be given; satkR^itya = with respect; shvaH = tomorrow; prabhaate = at dawn; dvijamukhyaanaam = to important Brahmans; ghR^itam = (along with) clarified butter; dadhi cha = yoghurt; laajaaH cha = corn and; pushhkalaaH = lot of; dakshiNaashchaapi = gifts also.

अनुवादः

“Let that rice be given with due respect to important Brahmans tomorrow at dawn; along with clarified butter, yogurt, corn, and lot of gifts.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥ १६ ॥

सूर्यॆऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।
ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च ॥

‘कल सूर्योदय होते ही स्वस्तिवाचन होगा, इसके लिये ब्राह्मणोंको निमन्त्रित करो और उनके लिये आसनोंका प्रबन्ध कर लो ॥ १६ ॥

नाळॆ सूर्योदयवागुत्तले स्वस्तिपुण्याह नडॆयुवुदु, अदक्कागि ब्राह्मणरन्नु आमन्त्रिसिरि. अवरिगॆ उत्तम आसनगळ व्यवस्थॆ माडिरि.॥16॥

पदच्छेदः

16. bhavitaa = there will be; svastivaachanam = chorus invocating well being of all; shvaH = tomorrow; abhyuditamaatre = soon after the rise of; suurye = sun; braahmaNaaH cha = brahmanas; nimantryantaam = be summoned; aasanaani cha = and seats; kalpyantaam = be arranged.

अनुवादः

“There will be an invocation for the well being of all, tomorrow at sun rise. Let brahmanas be invited and suitable seats be arranged for them.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।
सर्वे च तालापचरा गणिकाश्च स्वलङ्कृताः ॥ १७ ॥
कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् । सर्वे च ताळावचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥ २-३-१७ कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।

‘नगरमें सब ओर पताकाएँ फहरायी जायँ तथा राजमार्गोंपर छिड़काव कराया जाय । समस्त तालजीवी (संगीतनिपुण) पुरुष और सुन्दर वेष-भूषासे विभूषित वाराङ्गनाएँ (नर्तकियाँ) राजमहलकी दूसरी कक्षा (ड्यौढ़ी) में पहुँचकर खड़ी रहें ॥ १७ १/२ ॥

नगरदल्लि ऎल्लॆडॆ ध्वज-पताकॆगळु हाराडलि. राजमार्गगळ मेलॆ धूळु एळदन्तॆ पन्नीरन्नु सिम्पडिसिरि. समस्त सङ्गीत निपुण विद्वांसरु, सुन्दर वेषभूषणगळिन्द अलङ्कृत वाराङ्गना नर्तकियरु, अरमनॆय ऎरडने प्राङ्गणदल्लि उपस्थितरागिरलि.॥17½॥

पदच्छेदः

17. pataakaaH cha aabadhyantaam = let flags be hung; raajamaargaH cha sichyataaM cha = let royal roads be made wet; sarve = (let)all; svalaMkR^itaaH = well dressed; taaLaavacharaaH = musicians; gaNikaaH cha = dancers; aasaadya = get; dvitiiyaam = second; kakshyaam = enclosure; nR^ipaveshmanaH = of royal palace; tishhThantu = to stay.

अनुवादः

“Let the flags be hung and the royal highways be sprinkled with water. Let well dressed dancers and musicians wait in second enclosure in the royal compound.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवायतनचैत्येषु सान्नभक्ष्याः सदक्षिणाः ॥ १८ ॥
उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक्पृथक् ।

देवायतनचैत्येषु सान्नभक्षाः सदक्षिणाः ॥ २-३-१८ उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक् पृथक् ।

‘देव-मन्दिरोंमें तथा चैत्यवृक्षोंके नीचे या चौराहोंपर जो पूजनीय देवता हैं, उन्हें पृथक्-पृथक् भक्ष्य-भोज्य पदार्थ एवं दक्षिणा प्रस्तुत करनी चाहिये ॥ १८ १/२ ॥

देवमन्दिरगळल्लि, भजनामनॆगळल्लि, वृत्तगळल्लि इरुव ऎल्ल देवतॆगळिगॆ प्रत्येक-प्रत्येकवागि नैवेद्य, ताम्बूल दक्षिणॆ कॊडबेकु.॥18½॥

पदच्छेदः

18. devaayatanachaityeshhu = in temples and at road junctions; yogyaaH = deserving people; upasthaapayitavyaaH syuH = be gathered; saanna = with rice; bhakshaaH = eatables; sadakshiNaaH = with presents; maalya = garlands; pR^ithak pR^ithak = separately.

अनुवादः

“As worshipping is to be done in temples and at road junctions, let some deserving people gather there with rice, eatables, presents and garlands separately.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीर्घासिबद्धगोधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥ १९ ॥
महाराजाङ्गनं शूराः प्रविशन्तु महोदयम् ।

दीर्घासिबद्धगोधाश्च सन्नद्धा हृष्टवाससः ॥
महाराजाङ्गनंशूराः प्रविशन्तु महोदयम् ।

दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः ॥ २-३-१९ महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ।

‘लंबी तलवार लिये और गोधाचर्मके बने दस्ताने पहने और कमर कसकर तैयार रहनेवाले शूर-वीर योद्धा स्वच्छ वस्त्र धारण किये महाराजके महान् अभ्युदयशाली आँगनमें प्रवेश करें’ ॥ १९ १/२ ॥

उद्दवाद कत्तिगळिन्दलू, गुराणिगळिन्दलू सन्नद्धराद, शुभ्रवस्त्रगळन्नु धरिसिरुव शूरवीर योधरु महाराजर महान् अभ्युदयशाली राजाङ्गणदल्लि प्रवेशिसलि.॥19½॥

पदच्छेदः

19. sarve = (let) all the; yodhaashcha = warriors also; pravishastu = enter; mahodayam = well developed; mahaaraajaaN^gaNam = front yard of royal palace; diirghaasibaddhaaH = wearing long swords; sannaddhaaH = wearing armors; mR^ishhTavaasasaH = wearing washed clothes.

अनुवादः

“Let all the warriors enter the well developed front yard of the royal palace with long swords, armors and clean clothing.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र विनिष्ठितौ ॥ २० ॥
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।

एवं व्यादिश्य विप्रौ तु क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ॥
चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।

एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ ॥ २-३-२० चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।

सेवकोंको इस प्रकार कार्य करनेका आदेश देकर दोनों ब्राह्मण वसिष्ठ और वामदेवने पुरोहितद्वारा सम्पादित होने योग्य क्रियाओंको स्वयं पूर्ण किया । राजाके बताये हुए कार्योंके अतिरिक्त भी जो शेष आवश्यक कर्तव्य था उसे भी उन दोनोंने राजासे पूछकर स्वयं ही सम्पन्न किया ॥ २० १/२ ॥

सेवकरिगॆ हीगॆ कार्यमाडुवन्तॆ आदेशिसि इब्बरू ब्राह्मण वसिष्ठ, वामदेवरु पुरोहितरिन्द नॆरवेरुव क्रियॆगळन्नु स्वतः तावे नडॆसिदरु. राजनु तिळिसिद कार्यगळल्लदॆ बेरॆ उळिदिरुव आवश्यक कर्तव्यगळन्नू अवरिब्बरू राजन बळि केळि नॆरवेरिसिदरु.॥20½॥

पदच्छेदः

20. tau = those; viprau = wisemen - Vasishta and Vamadeva; sunishhThitau = with good attention; evam = thus; vyaadishya = ordered; kriyaaH = things to be done; tatra = there; nivedya cha = informed; paarthivaaya = the king Dasaratha; chakratuH cha eva = also performed; yat sheshham = (those things) that remained.

अनुवादः

Those wise men Vasishta and Vamadeva attentively ordered for all those things to be done there, informed that to king Dasaratha and performed the remaining things also.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥ २१ ॥
यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजोत्तमौ ।

कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम् ॥ २-३-२१ यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ।

तदनन्तर महाराजके पास जाकर प्रसन्नता और हर्षसे भरे हुए वे दोनों श्रेष्ठ द्विज बोले—‘राजन्! आपने जैसा कहा था, उसके अनुसार सब कार्य सम्पन्न हो गया’ ॥ २१ १/२ ॥

अनन्तर महाराजर बळिगॆ होगि हर्षयुक्तराद अवरिब्बरू प्रेमदिन्द राजने! नीवु हेळिदन्तॆ ऎल्ल कार्यगळु नॆरवेरिवॆ ऎन्दु नुडिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. priitau = satisfied; harshhayuktau = with pleasure; dvijarshhabhau = the best of brahmanas; Vasishta and Vamadeva; abhigamya = approached; jagatpatim = king Dasaratha - the lord of world; abruutaam = and told him; kR^itamityeva = that all had been done; yathoktavachanam = as per his words.

अनुवादः

Pleased and satisfied with the arrangements made Vasishta and Vamadeva approached king Dasaratha and told him that all had been done according to his words.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत् ॥ २२ ॥
रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ।

इसके बाद तेजस्वी राजा दशरथने सुमन्त्रसे कहा— ‘सखे! पवित्रात्मा श्रीरामको तुम शीघ्र यहाँ बुला लाओ’ ॥ २२ १/२ ॥

बळिक तेजस्वी राजा दशरथनु सुमन्त्रनल्लि - ‘सखने! पवित्रात्मा श्रीरामनन्नु नीनु शीघ्रवागि इल्लिगॆ करॆदुकॊण्डु बा’ ऎन्दु हेळिदरु.॥22½॥

पदच्छेदः

22. tataH = afterwards; dyutimaan = radiant; raajaa = king Dasaratha; abraviit = spoke; iti = thus; sumantram = to Sumantra; vachanam = these words; raamaH = Rama; kR^itaatmaa = who has a disciplined intellect; aniiyataam = be brought; bhavataa = by you; shiighram = immediately.

अनुवादः

Afterwards, Dasaratha spoke to Sumantra “Let Rama, who has a disciplined intellect, be brought by you immediately.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात् ॥ २३ ॥
रामं तत्रानयाञ्चक्रे रथेन रथिनां वरम् ।

तब ‘जो आज्ञा’ कहकर सुमन्त्र गये तथा राजाके आदेशानुसार रथियोंमें श्रेष्ठ श्रीरामको रथपर बिठाकर ले आये ॥ २३ १/२ ॥

हागॆये आगलि ऎन्दु हेळि सुमन्त्रनु होगि राजन अप्पणॆयन्तॆ रथिगळल्लि श्रेष्ठनाद श्रीरामनन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु करॆदुकॊण्डु बन्दनु.॥23½॥

पदच्छेदः

23. saH = that; sumantraH = Sumantra; pratijJNaaya = spoke; tathaa iti = that would be done accordingly; aanayaaMchakre = brought; raamam = Rama; varam = the best among; rathinaaM = charioteers; tatra = there; rathena = in a chariot; raaja shaasanaat = as commanded by the king.

अनुवादः

As commanded by the king, Sumantra brought there, Rama, the best of charioteers, in a chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ तत्र सहासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥ २४ ॥
प्राच्योदीच्या प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वनशैलान्तवासिनः ॥ २५ ॥
उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा वासवं यथा ।

अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम् ॥ २-३-२४ प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः । म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वने शैलान्तवासिनः ॥ २-३-२५ उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ।

उस राजभवनमें साथ बैठे हुए पूर्व, उत्तर, पश्चिम और दक्षिणके भूपाल, म्लेच्छ, आर्य तथा वनों और पर्वतोंमें रहनेवाले अन्यान्य मनुष्य सब-के-सब उस समय राजा दशरथकी उसी प्रकार उपासना कर रहे थे जैसे देवता देवराज इन्द्रकी ॥ २४-२५ १/२ ॥

आ सभामन्दिरदल्लि सुखासीनरागिद्द पूर्व, उत्तर, पश्चिम मत्तु दक्षिणद भूपालरु, म्लेच्छरु, आर्यरु, वन-पर्वतगळल्लि इरुव इतर मनुष्यरु हीगॆ ऎल्लरू आग देवतॆगळु इन्द्रनन्नु सुत्तुवरिदु इरुवन्तॆ, दशरथ राजनन्नु उपासिसुत्तिद्दरु.॥24-25½॥

पदच्छेदः

24;25. atha = afterwards (after Sumantra left); bhuumipaaH = kings; praachyodiichyaaH = belonging to east; north; pratiichyaaH cha = and belonging to west; daakshiNaatyaaH cha = and belonging to south; mlechchhaaH cha = those belonging to the country of Mlechha; aaryaaH cha = and belonging to the country of AryaaVarta; vane = in forest areas; anye = others; ye = who are; shailaantavaasinaH = staying in hilly areas; sarve = all; samaasiinaaH = sat; tatra = there; tadaa = then; upaasaaJNchakrire = attended on; tam = that; dasaratham nrR^ipam = king Dasaratha; vaasavamiva = as to Devendra; devaaH = by celestials.

अनुवादः

Afterwards the kings belonging to east, west, north, south as well as those belonging to Mlechha kingdom, Aryaa Vartha kingdom and those ruling in hill and forest areas sat there and attended on King Dasaratha as celestials attended on Devendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः ॥ २६ ॥
प्रासादस्थो दशरथो ददर्शायान्तमात्मजम् ।
गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम् ॥ २७ ॥

उनके बीच अट्टालिकाके भीतर बैठे हुए राजा दशरथ मरुद्‍गणोंके मध्य देवराज इन्द्रकी भाँति शोभा पा रहे थे; उन्होंने वहींसे अपने पुत्र श्रीरामको अपने पास आते देखा, जो गन्धर्वराजके समान तेजस्वी थे, उनका पौरुष समस्त संसारमें विख्यात था ॥ २६-२७ ॥

अवर नडुवॆ महडिय मेलॆ कुळितिरुव दशरथनु मरुद्गणगळ मध्ये देवेन्द्रनु शोभिसुवन्तॆ शोभिसुत्तिद्दनु; अल्लिन्दले गन्धर्वराजनन्तॆ तेजस्वियू, समस्त जगत्तिनल्लि विख्यात पौरुषनू आद तन्न पुत्र श्रीरामनु तन्न बळिगॆ बरुवुदन्नु नोडिदनु.॥26-27॥

पदच्छेदः

26. saH = that; raajarshhiH = the sage and the king Dasaratha; madhye = in the midst; teshhaaM = of them; vaasavaH = like Devendra; maruthaam = in the midst of celestials; dadarsha = saw; praasaadasthaH = staying in the palace; aatmajam = his son Rama; aayaantam = arriving; rathagatham = in a chariot.

अनुवादः

The sage king Dasaratha, sitting in the midst of those kings like Devendra in the middle of the celestials, saw from the palace itself, his son Rama arriving in a chariot.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीर्घबाहुं महासत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।
चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम् ॥ २८ ॥

उनकी भुजाएँ बड़ी और बल महान् था । वे मतवाले गजराजके समान बड़ी मस्तीके साथ चल रहे थे । उनका मुख चन्द्रमासे भी अधिक कान्तिमान् था । श्रीरामका दर्शन सबको अत्यन्त प्रिय लगता था ।

रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।
घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः ॥ २९ ॥

वे अपने रूप और उदारता आदि गुणोंसे लोगोंकी दृष्टि और मन आकर्षित कर लेते थे । जैसे धूपमें तपे हुए प्राणियोंको मेघ आनन्द प्रदान करता है, उसी प्रकार वे समस्त प्रजाको परम आह्लाद देते रहते थे ॥ २८-२९ ॥

श्रीरामन भुजगळु नीळवागिद्दु, महा बलशालियागिद्दवु. अवनु मदिसिद गजराजनन्तॆ गम्भीरवागि नडॆयुत्तिद्दनु. अवन मुखमण्डलवु चन्द्रनिगिन्तलू हॆच्चु कान्तियुक्तवागित्तु. श्रीरामन दर्शनवु ऎल्लरिगॆ अत्यन्त प्रियवागित्तु. अवनु तन्न रूप मत्तु उदारतॆये मॊदलाद गुणगळिन्द जनर दृष्टियन्नु मत्तु मनस्सन्नु आकर्षिसुत्तिद्दनु. बिसिल बेगॆयल्लि बॆन्द प्राणिगळिगॆ मळॆयु आनन्द कॊडुवन्तॆये श्रीरामनु समस्त प्रजॆगॆ परमाह्लादवन्नु कॊडुत्ता इद्दनु.॥28-29॥

पदच्छेदः

27;28;29. gandharva raaja pratimam = equal to king of Gandharvas; vikhyaata paurushham = has famous valiance; loke = in the world; diirgha baahum = has long arms; mahaasattvam = has great strength; mattamaataN^ga gaaminam = has a gait like that of a vigorous elephant; chandrakaantaananam = has enchanting face like the moon; atiiva = very; priyadarshanam = pleasant to behold; ruupaudaaryaguNaiH = with looks (and his) magnanimity (and) virtues; dR^ishhTi chittaapahaarakam = (he had) stolen the eyes and minds; pumsaam = of men; naraadhipaH = king Dasaratha; na tatarpa = was not satiated; pashyamaanaH = in seeing; raamam = Rama; samayaantam = coming; parjanyam iva = like cloud; hlaadayantam = gladdening; prajaaH = to people; gharmaabhitaptaaH = scorched by summer heat.

अनुवादः

Rama was as beautiful as the king of Gandharvas. His valiance was world famous. He had great strength and walked like a vigorous elephant. He had long arms, and with his enchanting face, he looked like the moon. He stole the eyes and minds of the people by his looks, generosity and virtues. King Dasaratha was thus not satiated enough in seeing Rama, coming like a cloud that gladdens people by relieving them from the scorching summer heat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।
अवतार्य सुमन्त्रस्तु राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥ ३० ॥
पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।

अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात् ॥ २-३-३० पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।

आते हुए श्रीरामचन्द्रकी ओर एकटक देखते हुए राजा दशरथको तृप्ति नहीं होती थी । सुमन्त्रने उस श्रेष्ठ रथसे श्रीरामचन्द्रजीको उतारा और जब वे पिताके समीप जाने लगे, तब सुमन्त्र भी उनके पीछे-पीछे हाथ जोड़े हुए गये ॥ ३० १/२ ॥

बरुत्तिरुव श्रीरामचन्द्रन कडॆगॆ नॆट्टनोटदिन्द नोडुत्तिद्दरू दशरथनिगॆ तृप्ति आगुत्तिरलिल्ल. सुमन्त्रनु आ श्रेष्ठ रथदिन्द श्रीरामचन्द्रनन्नु इळिसिदाग तन्दॆय बळिगॆ होगतॊडगिदनु. आग सुमन्तनू अवन हिन्दॆ-हिन्दॆये कैमुगिदुकॊण्डु होदनु.॥30½॥

पदच्छेदः

30. sumantraH = Sumantra; avataarya tam raaghavam = helped that Rama to alight; syandanottamaat = from the excellent chariot; praaJNjaliH = (and) with folded hands; anvagaat = followed; pR^ishhThataH = behind; gachchhantam = (Rama) going; samiipam = close to; pituH = his father.

अनुवादः

Sumantra helped Rama to get down from the excellent chariot and with folded hands followed behind Rama, who approached his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः ॥ ३१ ॥
आरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः ।

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं रघुनन्दनः ॥
अरुरोह नृपं द्रष्टुं सहसा तेन राघवः ।

स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः ॥ २-३-३१ आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ।

वह राजमहल कैलासशिखरके समान उज्ज्वल और ऊँचा था, रघुकुलको आनन्दित करनेवाले श्रीराम महाराजका दर्शन करनेके लिये सुमन्त्रके साथ सहसा उसपर चढ़ गये ॥ ३१ १/२ ॥

आ अरमनॆयु कैलास शिखरदन्तॆ उज्वल मत्तु ऎत्तरवागित्तु. रघुनन्दन श्रीरामनु महाराजनन्नु दर्शिसलु सुमन्त्रनॊन्दिगॆ लगुबगॆयिन्द मेलेरिदनु.॥31½॥

पदच्छेदः

31. saH = that; raaghavaH = Rama; narapuN^gavaH = the best among men; aaruroha = ascended; tam = that; praasaadam = palace; kailaasa shR^iN^gaabham = which is equal to Mount Kailaasa; suutena saha = along with the driver of chariot; drashhTum = to see; nR^ipam = the king Dasaratha.

अनुवादः

Rama, the best among men, ascended the steps of the palace, which resembled Mount Kailaasa, along with Sumantra, to see the king Dasaratha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स प्राञ्जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥ ३२ ॥
नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्दे चरणौ पितुः ।

स प्राञ्^जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके ॥ २-३-३२ नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्धे चरणौ पितुः ।

श्रीराम दोनों हाथ जोड़कर विनीतभावसे पिताके पास गये और अपना नाम सुनाते हुए उन्होंने उनके दोनों चरणोंमें प्रणाम किया ॥ ३२ १/२ ॥

श्रीरामनु कैगळॆरडन्नु मुगिदु विनीतभावदिन्द तन्दॆय बळिगॆ होदनु हागू तन्न हॆसरन्नु हेळिकॊण्डु राजन चरणगळिगॆ दीर्घदण्ड नमस्कार माडिदनु.॥32½॥

पदच्छेदः

32. saH = that; raamaH = Rama; praaJN^jaliH = with folded hands; abhipretya = approached; antike = nearer to; pituH = his father; praNataH = bowed down; shraavayan = mentioning; svam = his own; naama = name; vavande = offered obeisance; pituH = (to) his father’s; charaNau = feet.

अनुवादः

Rama with folded hands approached his father, bowed down mentioning his own name and offered salutations to his father’s feet.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः ॥ ३३ ॥
गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।

श्रीरामको पास आकर हाथ जोड़ प्रणाम करते देख राजाने उनके दोनों हाथ पकड़ लिये और अपने प्रिय पुत्रको पास खींचकर छातीसे लगा लिया ॥ ३३ १/२ ॥

श्रीरामनु बळिगॆ बन्दु कैमुगिदु नमस्करिसुवुदन्नु नोडि राजनु तन्न पुत्रनन्नु बरसॆळॆदु अप्पिकॊण्डनु.॥33½॥

पदच्छेदः

33. nR^ipaH = king Dasaratha; gR^ihya = caught; anjalau = by his joined hands; tam = that; priyam = beloved; aatmajam = son; praNatam = who was (standing) humbly; paarshve = by his side; kR^itaanjalipuTam = with folded hands; samaakR^ishhya = drew him nearer and; sasvaje = embraced.

अनुवादः

King Dasaratha took into his embrace that beloved son who was standing humbly beside him with folded hands.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै चाभ्युद्यतं सम्यङ्मणिकाञ्चनभूषितम् ॥ ३४ ॥
दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।

तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितं ॥ २-३-३४ दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।

उस समय राजाने उन श्रीरामचन्द्रजीको मणिजटित सुवर्णसे भूषित एक परम सुन्दर सिंहासनपर बैठनेकी आज्ञा दी, जो पहलेसे उन्हींके लिये वहाँ उपस्थित किया गया था ॥ ३४ १/२ ॥

आग राजनु मॊदले श्रीरामचन्द्रनिगागि सिद्धपडिसिद रत्न खचित सुवर्ण भूषित ऒन्दु परम सुन्दर सिंहासनदल्लि अवनिगॆ कुळितुकॊळ्ळलु आज्ञापिसिदनु.॥34½॥

पदच्छेदः

34. raajaa = king Dasaratha; didesha = gave; tasmai raamaaya = for that Rama; paramaasanam = great throne; abhyuditam = which is high; divyam = excellent; ruchiram = beautiful; maNikaanchana bhuushhitam = decorated with gold and diamonds.

अनुवादः

King Dasaratha gave Rama a great throne, which was high, excellent and beautiful, decorated with gold and diamonds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथाऽऽसनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥ ३५ ॥
स्वयैव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।

तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः ॥ २-३-३५ स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।

जैसे निर्मल सूर्य उदयकालमें मेरुपर्वतको अपनी किरणोंसे उद्भासित कर देते हैं उसी प्रकार श्रीरघुनाथजी उस श्रेष्ठ आसनको ग्रहण करके अपनी ही प्रभासे उसे प्रकाशित करने लगे ॥ ३५ १/२ ॥

निर्मल सूर्यनु उदयकालदल्लि मेरुपर्वतवन्नु तन्न किरणगळिन्द बॆळगुवन्तॆये श्री रघुनाथनु आ श्रेष्ठ सिंहासनदल्लि कुळितु तन्न प्रभॆयिन्द अदन्नु प्रकाशितगॊळिसिदनु.॥35½॥

पदच्छेदः

35. raaghavaH = Rama; praapya = got; tat = that; aasanavaram = great throne; vyadiipayata = (and) caused it to shine; svayaa = with his own; prabhayaa = brightness; merumiva = as to Meru Mountain; udaye = in the morning; vimalaH = by spot less; raviH = sun.

अनुवादः

Rama, occupying that great throne, caused it to shine with his own brightness, just as the spotless sun in the morning causes Meru mountain to shine with brilliance.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेन विभ्राजिता तत्र सा सभापि व्यरोचत ॥ ३६ ॥
विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।

तेन विभ्राजता तत्र सा सभाभिव्यरोचत ॥ २-३-३६ विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।

उनसे प्रकाशित हुई वह सभा भी बड़ी शोभा पा रही थी । ठीक उसी तरह जैसे निर्मल ग्रह और नक्षत्रोंसे भरा हुआ शरत्-कालका आकाश चन्द्रमासे उद्भासित हो उठता है ॥ ३६ १/२ ॥

अवनिन्द प्रकाशितवाद आ सभॆयु निर्मलग्रह-नक्षत्रगळिन्द तुम्बिद शरत्कालद आकाशवु चन्द्रनिन्द बॆळगुवन्तॆ बहळ शोभिसुत्तित्तु.॥36½॥

पदच्छेदः

36. tatra = there; tena = by that Rama; vibhraajataa = shining; saa = that; sabhaa = assembly; abhivyarochata = shone more; inudunaa iva = as by the moon; shaaradii = the autumn; dyauH = sky; vimalagrahanakshatraa = with the dimless planets and stars.

अनुवादः

Rama by his brilliance made that assembly to shine, just as the moon shines the clear autumnal sky, with the dimless stars and planets.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं पश्यमानो नृपतिस्तुतोष प्रियमात्मजम् ॥ ३७ ॥
अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।

तं पश्यमानो नृपति स्तुतोओष प्रियमात्मजम् ॥ २-३-३७ अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।

जैसे सुन्दर वेश-भूषासे अलंकृत हुए अपने ही प्रतिबिम्बको दर्पणमें देखकर मनुष्यको बड़ा संतोष प्राप्त होता है, उसी प्रकार अपने शोभाशाली प्रिय पुत्र उन श्रीरामको देखकर राजा बड़े प्रसन्न हुए ॥ ३७ १/२ ॥

सुन्दर वेष-भूषणगळिन्द अलङ्कृतनादवनु तन्न प्रतिबिम्बवन्ने कन्नडियल्लि नोडि सन्तोष पडुवन्तॆ, दशरथनु शोभाशालि तन्न पुत्र श्रीरामनन्नु नोडि बहळ प्रसन्ननादनु.॥37½॥

पदच्छेदः

37. nR^ipaH = king Dasaratha; tutoshha = was delighted; pasyamaanaH = seeing; tam = that; priyam = beloved; aatmajam = son; aatmanamiva = as seeing oneself; alankR^itam = adorned; aadarshatalasamsthitam = in a mirror.

अनुवादः

King Dasaratha was as delighted in seeing his beloved son, as one delights in seeing oneself adorned, in a mirror.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥ ३८ ॥
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव कश्यपः ।

स तं सुस्थितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥
उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्र मीव काश्यपः ।

स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः ॥ २-३-३८ उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ।

जैसे कश्यप देवराज इन्द्रको पुकारते हैं, उसी प्रकार पुत्रवानोंमें श्रेष्ठ राजा दशरथ सिंहासनपर बैठे हुए अपने पुत्र श्रीरामको सम्बोधित करके उनसे इस प्रकार बोले—

कश्यपरु तन्न पुत्र देवेन्द्रनन्नु करॆयुवन्तॆ पुत्रवन्तरल्लि श्रेष्ठनाद दशरथनु सिंहासनदल्लि कुळितिरुव तन्न पुत्र श्रीरामनन्नु सम्बोधिसुत्ता अवनल्लि इन्तॆन्दनु.॥38½॥

पदच्छेदः

38. saH = that; raaja = king Dasaratha; varaH = best; putravataam = among those who have sons; sasmitam = smilingly; aabhaashhya = conversed with; tam = that; putram = son; uvaacha = spoke; idam = these; vachaH = words; devendramiva = as to Devendra; kaasyapaH = (by) kaasyapa.

अनुवादः

King Dasaratha, the best among those who have sons, smilingly conversed with his son, and addressed Rama as follows, as Kasyapa does to (his eldest son) Devendra (the ruler of gods).

स्रोतः: valmikiramayan.net

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥ ३९ ॥
उत्पन्नस्त्वं गुणज्येष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।
त्वया यतः प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ ४० ॥
तस्मात् त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।

ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥ २-३-३९ उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः । यतस्त्वया प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ २-३-४० तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।

‘बेटा! तुम्हारा जन्म मेरी बड़ी महारानी कौसल्याके गर्भसे हुआ है । तुम अपनी माताके अनुरूप ही उत्पन्न हुए हो । श्रीराम! तुम गुणोंमें मुझसे भी बढ़कर हो, अतः मेरे परम प्रिय पुत्र हो; तुमने अपने गुणोंसे इन समस्त प्रजाओंको प्रसन्न कर लिया है, इसलिये कल पुष्यनक्षत्रके योगमें युवराजका पद ग्रहण करो ॥ ३९-४० १/२ ॥

मगु! नीनु नन्न हिरिय राणि कौसल्यॆय गर्भदिन्द उत्पन्ननागिरुवॆ. नीनु निन्न तायिगॆ अनुरूपने आगिरुवॆ. श्रीरामा! नीनु गुणगळल्लि नन्नन्नू मीरिसिरुवॆ. आद्दरिन्द ननगॆ प्रियपुत्रनागिरुवॆ. नीनु तन्न गुणगळिन्द ई समस्त प्रजॆगळन्नु सन्तोषपडिसिरुवॆ. अदक्कागि नाळॆ पुष्य नक्षत्रद योगदल्लि युवराज पट्टवन्नु स्वीकरिसु.॥39-40½॥

पदच्छेदः

39. raama = oh; Rama! tvam = you; asi = are; sadR^ishaH = worthy; sutaH = son; utpannaH = born; me = to my; sadR^ishyaam = worthy; jyeshhThaayaam = elder; patnyaam = wife; guNashreshhThaH = being excellent in virtues; priyaH = (you are) beloved; aatmajaH = son; mama = to me.

अनुवादः

“Oh Rama! You are an exemplary son born to my exemplary elder wife. Being excellent in virtues, you are beloved son to me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

40. yataH = Why; tvayaa = by you; imaaH = these; prajaaH = people; anuraJNjitaaH = were cherished; svaguNaiH = by your good qualities; tasmaat = for that reason; tvam = you; avaapnuhi = get; yauvaraajyam = princely kingdom; pushhyayogena = on the day of Pushyami (when the moon appears in conjunction with the constellation Pushya).

अनुवादः

“O, Rama! As you with your good qualities cherished these people, you get the princely kingdom on the day of Pushyami star (when the moon appears in conjunction with the constellation Pushya)..”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव निर्णीतो गुणवानिति ॥ ४१ ॥
गुणवत्यपि तु स्नेहात् पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥ ४२ ॥

कामतस्त्वं प्रकृत्य्वॆव निर्णीतो गुणवानिति ॥ गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।
भूयो विनयमास्थाय भव नित्यञ्जितेन्द्रियः ॥

कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि ॥ २-३-४१ गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् । भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः ॥ २-३-४२ कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ।

‘बेटा! यद्यपि तुम स्वभावसे ही गुणवान् हो और तुम्हारे विषयमें यही सबका निर्णय है तथापि मैं स्नेहवश सद्‍गुणसम्पन्न होनेपर भी तुम्हें कुछ हितकी बातें बताता हूँ । तुम और भी अधिक विनयका आश्रय लेकर सदा जितेन्द्रिय बने रहो ॥ ४१-४२ ॥

मगु! नीनु स्वाभाविकवागि गुणवन्तनागिद्दरू, निन्न विषयदल्लि ऎल्लर निर्णय हीगॆ आगिद्दरू, सद्गुण सम्पन्ननागिद्दरू नानु स्नेहवशदिन्द निनगॆ कॆलवु हितद मातन्नु तिळिसुवॆनु. नीनु इन्नू हॆच्चु विनयवन्नु आश्रयिसि सदा जितेन्द्रियनागिरु.॥41-42॥

पदच्छेदः

41. putra = Oh; son!; prakR^ityaiva = by nature; tvam asi = you are; kaamataH = very much; viniitaH = humble; guNavaan = virtuous man; guNavatyapi = even if virtuous; because of my; snehaat = friendship; vakshyaami = I can tell; te = to you; hitam = good (words).

अनुवादः

“Oh, son! By nature, you are very humble and virtuous. Even then, because of my friendship with you, I can tell you this for your benefit.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. aasthaaya = try to; bhava = become; bhuuyaH = (even) more; vinayam = humble; nityam = always; jitendriyaH = (remain as) one who has victory over senses; tyajethaaH = leave; vyasanaani cha = bad habits; kaamakrodha samutthaani = born of desire and wrath.

अनुवादः

“Be even more humble and always keep the senses under control. Leave the bad habits born out of desire and wrath.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

कामक्रोधसमुत्थानि त्यजस्व व्यसनानि च ।
परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥ ४३ ॥

परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा ॥ २-३-४३ अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ।

‘काम और क्रोधसे उत्पन्न होनेवाले दुर्व्यसनोंका सर्वथा त्याग कर दो, परोक्षवृत्तिसे (अर्थात् गुप्तचरोंद्वारा यथार्थ बातोंका पता लगाकर) तथा प्रत्यक्षवृत्तिसे (अर्थात् दरबारमें सामने आकर कहनेवाली जनताके मुखसे उसके वृत्तान्तोंको प्रत्यक्ष देख-सुनकर) ठीक-ठीक न्यायविचारमें तत्पर रहो ॥ ४३ ॥

काम मत्तु क्रोधदिन्द उण्टागुव दुर्व्यसनगळन्नु सर्वथा त्यजिसिबिडु. परोक्ष वृत्तियिन्द (गुप्तचररिन्द यथार्थवाद मातन्नु तिळिदुकॊण्डु) हागू प्रत्यक्ष वृत्तियिन्द (अर्थात् राजसभॆयल्लि मुन्दॆ बन्दु जनतॆयु हेळिद वृत्तान्तवन्नु प्रत्यक्ष नोडि केळि) सरियागि न्यायनिर्णय माडु.॥43॥

पदच्छेदः

43. vR^ityaa = By conduct; parokshayaa = indirectly; tathaa = and; vartamaanaH = operating; pratyakshayaa = directly; anuraJNjaya = keep happy; amaatya prabhR^itiiH = (people) like ministers and others.

अनुवादः

“Through direct and indirect means, keep ministers and others happy.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय ।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्निचयान् बहून् ॥ ४४ ॥
इष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ॥ ४५ ॥

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रजाश्चैवानुरञ्जय ।
कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्निचयान्बहून् ॥ इष्टानुरक्त प्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।
तस्य नन्दति मित्राणि लब्ध्वामृतमिवामराः ॥

कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्नि चयान् बहून् ॥ २-३-४४ तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् । तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवाऽमराः ॥ २-३-४५ तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ।

‘मन्त्री, सेनापति आदि समस्त अधिकारियों तथा प्रजाजनोंको सदा प्रसन्न रखना । जो राजा कोष्ठागार (भण्डारगृह) तथा शस्त्रागार आदिके द्वारा उपयोगी वस्तुओंका बहुत बड़ा संग्रह करके मन्त्री, सेनापति और प्रजा आदि समस्त प्रकृतियोंको प्रिय मानकर उन्हें अपने प्रति अनुरक्त एवं प्रसन्न रखते हुए पृथ्वीका पालन करता है, उसके मित्र उसी प्रकार आनन्दित होते हैं, जैसे अमृतको पाकर देवता प्रसन्न हुए थे ॥ ४४-४५ ॥

मन्त्रि, सेनापति मॊदलाद ऎल्ल अधिकारिगळन्नु मत्तु प्रजाजनरन्नु सदा सन्तोषवागि इरिसबेकु. राजभण्डार हागू शस्त्रागार मुन्तादवुगळिन्द उपयोगि वस्तुगळन्नु हॆच्चागि सङ्ग्रहिसि, मन्त्रि, सेनापति, प्रजॆ मॊदलाद समस्त प्रकृतिगळन्नु प्रियरागि तिळिदु अवरन्नु तन्न कुरितु अनुरक्तरागिसिकॊण्डु पृथिवियन्नु पालिसुव राजन मित्ररु अमृत पडॆद देवतॆगळु प्रसन्नरागिरुवन्तॆ सन्तोष भरितरागिरुत्तारॆ.॥44-45॥

पदच्छेदः

44;45. amaraaH iva = like celestials; labdhvaa = (who were happy after) obtaining; amR^itam = the nectar; tasya = his; mitraaNi = friends; nandanti = are delighted with him; yaH = who; paalayati = rules; mediniim = the earth; kR^itvaa = by making; bahuun = many; sannichayaan = good storage; koshhThaagaraayudhaagaaraiH = with granaries and armories; tushhTaanuraktaprakR^itiH = with delightful and happy people; tasmaat = hence; tvamapi = you too; aatmaanam = (your)self; samaachara = act; evam = like this.

अनुवादः

“Like the celestials becoming happy after obtaining the nectar, friends of a king (ruler of earth) are delighted when he fills the granaries and armories to the brim, making the common people delightful and happy. Hence, you too act like this.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मात् पुत्र त्वमात्मानं नियम्यैवं समाचर ।
तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥ ४६ ॥
त्वरिताः शीघ्रमागत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।

तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः ॥ २-३-४६ त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।

‘इसलिये बेटा! तुम अपने चित्तको वशमें रखकर इस प्रकारके उत्तम आचरणोंका पालन करते रहो ।’ राजाकी ये बातें सुनकर श्रीरामचन्द्रजीका प्रिय करनेवाले सुहृदोंने तुरंत माता कौसल्याके पास जाकर उन्हें यह शुभ समाचार निवेदन कया ॥ ४६ १/२ ॥

अदक्कागि मगु! नीनु निन्न चित्तवन्नु वशदल्लिरिसिकॊण्डु ई प्रकार उत्तम आचरणॆ पालिसुत्ता इरु. राजन ई मातन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनिगॆ प्रियमाडुव सुहृदयरु कूडले तायि कौसल्यॆय बळिगॆ होगि आकॆगॆ ई शुभ समाचारवन्नु तिळिसिदरु.॥46½॥

पदच्छेदः

46. tasya = that; raamasya = Rama’s; suhR^idaH = friends; shrutvaa = after hearing; tat = that; tvaritaaH = hurriedly; priyakaariNaH = intending to do good; shiighram = immediately; abhyetya = came; kausalyaayai = to Kausalya; nyavedayan = (and) informed (her of the good news).

अनुवादः

The well -wishers of Rama, after hearing those words, intending to do good to Kausalya, immediately came to her and informed the matter to her.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च ॥ ४७ ॥
व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।

नारियोंमें श्रेष्ठ कौसल्याने वह प्रिय संवाद सुनानेवाले उन सुहृदोंको तरह-तरहके रत्न, सुवर्ण और गौएँ पुरस्काररूपमें दीं ॥ ४७ १/२ ॥

नारियरल्लि श्रेष्ठळाद कौसल्यॆयु आ प्रिय संवादवन्नु तिळिसिद आ सुहृदरिगॆ बगॆ-बगॆय रत्न, सुवर्ण, गोवुगळन्नु उडुगॊरॆयागि नीडिदळु.॥47½॥

पदच्छेदः

47. pramadottamaa = the best among women; saa = that; kausalyaa = Kausalya; vyaadidesha = gave away; hiraNyaM cha = gold; gaaH chaiva = cows and; vividhaani = different types of; ratnaanicha = diamonds also; priyaakhyebhyaH = to those who informed the good news.

अनुवादः

The best among women, Kausalya gave away gold, cows and different types of diamonds to those who informed her good news.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
ययौ स्वं द्युतिमद् वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ॥ ४८ ॥

अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः ।
ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः परिपूजितः ॥

इसके बाद श्रीरामचन्द्रजी राजाको प्रणाम करके रथपर बैठे और प्रजाजनोंसे सम्मानित होते हुए वे अपने शोभाशाली भवनमें चले गये ॥ ४८ ॥

अनन्तर श्रीरामचन्द्रनु राजनिगॆ नमस्करिसि रथारूढनागि, प्रजाजनरिन्द सम्मानितनागुत्ता तन्न भवनवन्नु सेरिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. atha = afterwards; raaghavaH = Rama; abhivaadya = salutated; raajaanam = to king Dasaratha; aaruhya = (and) alighted; ratham = the chariot; yayau = (and) went; svam veshma = for his house; dyutimat = (which was) splendid; pratipuujitaH = after being worshipped; janaughaiH = by the crowds.

अनुवादः

Rama, after offering salutations to king Dasaratha, ascended the chariot and went to his splendid house after being worshipped by the crowds on the way.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त-
च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु ।
नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा
देवान् समानर्चुरभिप्रहृष्टाः ॥ ४९ ॥

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त-
च्छ्रुत्वातदा लाभमिवेष्टमाशु ।
नरेन्द्र मामन्त्र्य गृहाणि गत्वा
देवान् समानर्चुरजिप्रहृष्टाः ॥

ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त । च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु । नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा । देवान् समानर्चुरतिप्रहृष्टाः ॥ २-३-४९

नगरनिवासी मनुष्योंने राजाकी बातें सुनकर मन-ही-मन यह अनुभव किया कि हमें शीघ्र ही अभीष्ट वस्तुकी प्राप्ति होगी, फिर भी महाराजकी आज्ञा लेकर अपने घरोंको गये और अत्यन्त हर्षसे भरकर अभीष्ट-सिद्धिके उपलक्ष्यमें देवताओंकी पूजा करने लगे ॥ ४९ ॥

नगरनिवासिगळु राजन मातन्नु केळि मनस्सिनल्ले-नमगॆ बेगनॆ नम्म अभीष्टवस्तु दॊरॆयुवुदु ऎन्दु अन्दुकॊण्डु, महाराजन अप्पणॆ पडॆदु तम्म मनॆगळिगॆ तॆरळि, अत्यन्त हर्षदिन्द अभीष्टसिद्धिगागि देवतॆगळन्नु पूजिसतॊडगिदरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. tadaa = then; te = those; pauraashchaapi = citizens also; shrutvaa = listened (to); tat = those; vachaH = words; nR^ipateH = of the king; ishhTam laabhamiva = seeing their dearest wish gratified;; ati prahR^ishhTaaH = became very happy; aamantrya = took leave; nareMdram = of king Dasaratha; aashu = immediately; samaanarchuH = worshipped; devaan = the gods; gatvaa = going; gR^ihaaNi = to their houses.

अनुवादः

Having heard those words of the king, seeing their dearest wish gratified, the citizens took leave of the King Dasaratha and returned to their homes full of joy, in order to give thanks and render homage to the Gods.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें तीसरा सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मूरनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥3॥