००१ रामगुणवर्णनम्

Book II : Ayodhya Kanda - Book Of Ayodhya

Valmiki describes the innumerable virtues of Sree Rama in this sarga. Dasaratha wants to coronate Rama as the crown prince with the approval of all his people. With this end in mind, he invites various citizens, important people from all cities and villages in his kingdom.

स्रोतः: valmikiramayan.net

1. श्रीरामके सद्‍गुणोंका वर्णन, राजा दशरथका श्रीरामको युवराज बनानेका विचार तथा विभिन्न नरेशों और नगर एवं जनपदके लोगोंको मन्त्रणाके लिये अपने दरबारमें बुलाना

गच्छता मातुलकुलं भरतेन तदानघः ।
शत्रुघ्नो नित्यशत्रुघ्नो नीतः प्रीतिपुरस्कृतः ॥ १ ॥

(पहले यह बताया जा चुका है कि) भरत अपने मामाके यहाँ जाते समय काम आदि शत्रुओंको सदाके लिये नष्ट कर देनेवाले निष्पाप शत्रुघ्नको भी प्रेमवश अपने साथ लेते गये थे ॥ १ ॥

(मॊदले हेळिद प्रकार) तन्दॆ तायिगळ अनुमति पडॆदु सोदर मावन मनॆगॆ हॊरट महात्मनाद भरतनु कामादि शत्रुगळन्नु अनुदिनवू नाश माडुव निष्पापि शत्रुघ्ननन्नु प्रेम वशनागि तन्न जॊतॆगॆ करॆदुकॊण्डु होदनु.॥1॥

स तत्र न्यवसद् भ्रात्रा सह सत्कारसत्कृतः ।
मातुलेनाश्वपतिना पुत्रस्नेहेन लालितः ॥ २ ॥

वहाँ भाईसहित उनका बड़ा आदर-सत्कार हुआ और वे वहाँ सुखपूर्वक रहने लगे । उनके मामा युधाजित् , जो अश्वयूथके अधिपति थे, उन दोनोंपर पुत्रसे भी अधिक स्नेह रखते और बड़ा लाड़-प्यार करते थे ॥ २ ॥

मावन मनॆयल्लि तम्मनॊन्दिगॆ अवन आदर, सत्कार तुम्बा चॆन्नागि नडॆयितु. अवनु सुखवागि अल्लि इरतॊडगिदनु. अश्वयूथद अधिपतियाद अवन माव युधाजित्तु अवरिब्बरन्नु मक्कळिगिन्तलू हॆच्चु स्नेहदिन्द लालिसि पोषिसुत्तिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

1. shatrughnaH = Satrughna; anaghaH = who has no sins; nityashatrughnaH = he who always annihilated his enemies; neetaH = was taken; priitipuraskR^itaH = with love; bharatena = by Bharatha; gachChataa = while going; tadaa = then; maatulakulam = to the maternal uncle’s house.

अनुवादः

Bharatha, while going to his maternal uncle’s house, has taken his brother Satrughna (he who has no sins and who annihilates his enemies) along with him with love.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. satkaarasatkR^itaH = treated with good hospitality; *putrasnehena

• = with paternal love; ashvapatinaa = by lord of cavalry; maatulena = by his maternal uncle; saH = that Bharatha; bhraatraa saH = with his brother; nyavasat = stayed; tatra = there.

अनुवादः

Treated with good hospitality and paternal love by his maternal uncle, Yudhajit, who was a lord of cavalry, Bharatha stayed with his brother there.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तत्रापि निवसन्तौ तौ तर्प्यमाणौ च कामतः ।
भ्रातरौ स्मरतां वीरौ वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ ३ ॥

यद्यपि मामाके यहाँ उन दोनों वीर भाइयोंकी सभी इच्छाएँ पूर्ण करके उन्हें पूर्णतः तृप्त किया जाता था, तथापि वहाँ रहते हुए भी उन्हें अपने वृद्ध पिता महाराज दशरथकी याद कभी नहीं भूलती थी ॥ ३ ॥

मावन मनॆयल्लि आ इब्बरु वीरर ऎल्ल इच्छॆगळू पूर्णवागुत्तिद्दरू, अल्लि इरुवाग अवरिगॆ वृद्धराद तन्दॆ दशरथनन्नु सदा स्मरिसुत्तले इद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. viirau = those two heroes; bhraatarau = both the brothers; nivasantau = staying; tatra = there; tarpyamaaNau cha api = though satisfied by; kaamataH = all the wants; smarataaM = were remembering; dasharatham nR^ipam = the king Dasaratha.

अनुवादः

Those heroes of valour Bharatha and Satrughna, though staying there enjoying all the comforts, were remembering their age old father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजापि तौ महातेजाः सस्मार प्रोषितौ सुतौ ।
उभौ भरतशत्रुघ्नौ महेन्द्रवरुणोपमौ ॥ ४ ॥

महातेजस्वी राजा दशरथ भी परदेशमें गये हुए महेन्द्र और वरुणके समान पराक्रमी अपने उन दोनों पुत्र भरत और शत्रुघ्नका सदा स्मरण किया करते थे ॥ ४ ॥

महातेजस्वी दशरथनू कूड परदेशक्कॆ होद महेन्द्र मत्तु वरुणरन्तह तन्न पराक्रमि पुत्रराद भरत-शत्रुघ्नरन्नु यावागलू स्मरिसुत्तिद्दनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaatejaaH = mighty; raajaa api = king (Dasaratha), also; sasmaara = was remembering; sutau = two sons; bharatashatrughnau ubhau = both Bharatha and Satrughna; proShitau = who were out of state; * mahendravaruNopamau* = (and who were) equivalent to Indra and Varuna.

अनुवादः

The mighty Dasaratha was also often remembering his sons Bharatha and Satrughna who were out of his state and who were equivalent to Indra and Varuna.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्व एव तु तस्येष्टाश्चत्वारः पुरुषर्षभाः ।
स्वशरीराद् विनिर्वृत्ताश्चत्वार इव बाहवः ॥ ५ ॥

अपने शरीरसे प्रकट हुई चारों भुजाओंके समान वे सब चारों ही पुरुषशिरोमणि पुत्र महाराजको बहुत ही प्रिय थे ॥ ५ ॥

तन्न शरीरदिन्दले हॊरबिद्दिरुव नाल्कु तोळुगळन्तिद्द पुरुष शिरोमणि नाल्वरु पुत्ररू दशरथनिगॆ बहळ प्रियरागिये इद्दरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tasya = his Dasaratha’s; iShTaaH = loving; chatvaaraH = four sons; puruSharShabhaaH = best among men; chatvaaraH baahavaH iva = like four hands; sarve eva tu = all of them; nirvR^ittaaH = emerging; svashariiraat = out of his own body.

अनुवादः

Dasaratha was bestowing his equal love to all his four sons who were best among men, as though they were his four hands emerging out of his own body.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषामपि महातेजा रामो रतिकरः पितुः ।
स्वयम्भूरिव भूतानां बभूव गुणवत्तरः ॥ ६ ॥

परंतु उनमें भी महातेजस्वी श्रीराम सबकी अपेक्षा अधिक गुणवान् होनेके कारण समस्त प्राणियोंके लिये ब्रह्माजीकी भाँति पिताके लिये विशेष प्रीतिवर्धक थे ॥ ६ ॥

आदरू अवरल्लियू महातेजस्वी श्रीरामनु ऎल्लरिगिन्त हॆच्चु सद्गुण सम्पन्ननाद्दरिन्द समस्त प्राणिगळिगॆ ब्रह्मदेवरन्तॆ दशरथनिगॆ विशेष प्रीतिवर्धकनागिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. raamaH = Rama; svayambhuuH iva = like the Brahma; bhuutaanaaM = among all the living beings; guNavattaraH = the most virtuous; teShaam api = among those also; mahaatejaaH = the mightiest; ratikaraH babhuuva = became a source of joy; pituH = for his father.

अनुवादः

Rama, like the Brahma among all the living beings, the most virtuous among those brothers and the mightiest was a great source of joy for his father.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि देवैरुदीर्णस्य रावणस्य वधार्थिभिः ।
अर्थितो मानुषे लोके जज्ञे विष्णुः सनातनः ॥ ७ ॥

इसका एक कारण और भी था—वे साक्षात् सनातन विष्णु थे और परम प्रचण्ड रावणके वधकी अभिलाषा रखनेवाले देवताओंकी प्रार्थनापर मनुष्यलोकमें अवतीर्ण हुए थे ॥ ७ ॥

इदक्कॆ इन्नॊन्दु कारणवू इत्तु-श्रीरामनु साक्षात् सनातन विष्णु आगिद्दनु हागू प्रचण्ड रावणन वधॆयन्नु इच्छिसुव देवतॆगळ प्रार्थनॆयन्तॆ मनुष्यलोकदल्लि अवतरिसिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. saH = That Rama; sanaatanaH = the eternal; viShNuH = Vishnu; ja~jne hi = indeed was born; maanuShe loke = in the world of human beings; arthitaH = as urged; devaiH = by gods; vadhaarthibhiH = by those who wished to kill; udiirNasya raavaNasya = of the egoistic Ravana.

अनुवादः

That Rama - was He not the eternal Vishnu who was born on earth as prayed by celestials to kill the egoistic Ravana?

स्रोतः: valmikiramayan.net

कौसल्या शुशुभे तेन पुत्रेणामिततेजसा ।
यथा वरेण देवानामदितिर्वज्रपाणिना ॥ ८ ॥

उन अमित तेजस्वी पुत्र श्रीरामचन्द्रजीसे महारानी कौसल्याकी वैसी ही शोभा होती थी, जैसे वज्रधारी देवराज इन्द्रसे देवमाता अदिति सुशोभित होती हैं ॥ ८ ॥

आ अमित तेजस्वी श्रीरामचन्द्रनिन्द महाराणि कौसल्यॆयु-वज्रधारी देवेन्द्रनिन्द देवमातॆ अदितियु शोभिसुवन्तॆ परमशोभितळागिद्दळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. aditiH yathaa = like Adithi; vajrapaaNinaa = by thunderbolt or diamond-handed one; devaanaaM vareNa = by the best among celestials; kausalyaa = Kausalya; shushubhe = was shone; putreNa tena = by that son; amitatejasaa = by the mighty.

अनुवादः

Like Adithi by Indra, best among the celestials, Kausalya shone by her son Rama, the mighty.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि रूपोपपन्नश्च वीर्यवाननसूयकः ।
भूमावनुपमः सूनुर्गुणैर्दशरथोपमः ॥ ९ ॥

श्रीराम बड़े ही रूपवान् और पराक्रमी थे । वे किसीके दोष नहीं देखते थे । भूमण्डलमें उनकी समता करनेवाला कोई नहीं था । वे अपने गुणोंसे पिता दशरथके समान एवं योग्य पुत्र थे ॥ ९ ॥

श्रीरामनु बहळ रूपवन्त मत्तु पराक्रमियागिद्दनु. अवनु यार दोषवन्नू नोडुत्तिरलिल्ल. भूमण्डलदल्लि अवनिगॆ समारादवरु यारू इरलिल्ल. अवनु तन्न गुणगळिन्द तन्दॆ दशरथनिगॆ समाननागिद्दु, योग्यपुत्रनागिद्दनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. saH = Rama; ruupopapannaH cha = also having beautiful form; viiryavaan = valorous one; anasuuyakaH = the one without envy; guNaiH = by virtues; dasharathopamaH = like Dasaratha; anupamaH = an incomparable one; suunuH hi = son indeed; bhuumau = on earth.

अनुवादः

Rama was beautiful in form, a hero of valor and without envy. By virtues, he was like Dasaratha. In this way, he was an incomparable son on earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं च भाषते ।
उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ १० ॥

स च नित्यं प्रशान्तात्मा मृदुपूर्वं तु भाषते । उच्यमानोऽपि परुषं नोत्तरं प्रतिपद्यते ॥ २-१-१०

वे सदा शान्त चित्त रहते और सान्त्वनापूर्वक मीठे वचन बोलते थे; यदि उनसे कोई कठोर बात भी कह देता तो वे उसका उत्तर नहीं देते थे ॥ १० ॥

अवनु सदा शान्तचित्तनागिद्दनु, मत्तु मृदुवाद मातुगळन्नाडुववनागिद्दनु. यारादरू अवनॊडनॆ कठोरवागि मातनाडिदरू अवनु निष्ठुरतॆयिन्द उत्तरिसुत्तिरलिल्ल.॥10॥

पदच्छेदः

10. saH = that Rama; nityam = always; prashaantaatmaa = with a peaceful minded one; bhaaShate = talked; mR^idupuurvakaM tu = softly indeed; uttaram na prapadyate = did not respond; paruShaM api = even hard words; uchyamaanaH api = also spoken by others.

अनुवादः

That Rama was always peaceful in mind and spoke softly. He did not react even to the hard words spoken by others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कदाचिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति ।
न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ ११ ॥

कथञ्चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शतमप्यात्मवत्तया ॥ २-१-११

कभी कोई एक बार भी उपकार कर देता तो वे उसके उस एक ही उपकारसे सदा संतुष्ट रहते थे और मनको वशमें रखनेके कारण किसीके सैकड़ों अपराध करनेपर भी उसके अपराधोंको याद नहीं रखते थे ॥

यारादरू ऎन्दादरू यावुदादरू उपकार माडिद्दरू श्रीरामनु सन्तुष्टनागिद्दु अदन्नु ऎन्दू मरॆयुत्तिरलिल्ल. मनस्सन्नु हतोटियल्लिरिसिकॊण्ड कारण यारादरू नूरु अपराध माडिदरू अवन्नु स्मरिसुत्तिरलिल्ल.॥11॥

पदच्छेदः

11. saH = That Rama; aatmavattayaa = because of his good bent of mind; tuShyati = feels glad; katha~nchit = however; ekena = by one; upakaareNa = by good thing; kR^itena = done; na smarati = does not remember; shatam api = even a hundred; apakaaraaNaam = of bad things.

अनुवादः

That Rama, because of his good bent of mind, feels glad even by whatever way a good thing is done to him. He does not remember any number of bad things done to him.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शीलवृद्धैर्ज्ञानवृद्धैर्वयोवृद्धैश्च सज्जनैः ।
कथयन्नास्त वै नित्यमस्त्रयोग्यान्तरेष्वपि ॥ १२ ॥

अस्त्र-शस्त्रोंके अभ्यासके लिये उपयुक्त समयमें भी बीच-बीचमें अवसर निकालकर वे उत्तम चरित्रमें, ज्ञानमें तथा अवस्थामें बढ़े-चढ़े सत्पुरुषोंके साथ ही सदा बातचीत करते (और उनसे शिक्षा लेते थे) ॥ १२ ॥

अस्त्र-शस्त्रगळ अभ्यासक्कॆ निगदित समयदल्लियू कूड नडु-नडुवॆ अवकाश सिक्किदागलॆल्ल उत्तम चारित्र्यसम्पन्न, ज्ञानवृद्धराद सत्पुरुषरॊन्दिगॆ मातुकतॆयल्लि तॊडगि अवरिन्द अनुभव पडॆयुत्तिद्दनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. astrayogaantareShu api = Even during intervals while practising archery; nityam = always; kathayan aaste = used to converse; shiilavR^iddhaiH = with elders by conduct; j~naanavR^iddhaiH = with elders by wisdom; vayovR^iddhaiH = with elders by age; sajjanaiH = with good people.

अनुवादः

Whenever he finds some time even while practising archery, Rama used to converse with elderly people, elder by way of conduct or wisdom or age or with good- natured people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

बुद्धिमान् मधुराभाषी पूर्वभाषी प्रियंवदः ।
वीर्यवान्न च वीर्येण महता स्वेन विस्मितः ॥ १३ ॥

वे बड़े बुद्धिमान् थे और सदा मीठे वचन बोलते थे । अपने पास आये हुए मनुष्योंसे पहले स्वयं ही बात करते और ऐसी बातें मुँहसे निकालते जो उन्हें प्रिय लगें; बल और पराक्रमसे सम्पन्न होनेपर भी अपने महान् पराक्रमके कारण उन्हें कभी गर्व नहीं होता था ॥ १३ ॥

श्रीरामनु तुम्बा बुद्धिवन्तनागिद्दु, सदा मधुरवागिये मातनाडुत्तिद्दनु. ताने मुन्दागि मनुष्यरल्लि मातनाडुत्तिद्दनु. जनरिगॆ प्रियवागुवन्तॆये सदा नुडियुत्तिद्दनु. बल-पराक्रमगळिन्द सम्पन्ननागिद्दरू ऎन्दु गर्व पडुत्तिरलिल्ल.॥13॥

पदच्छेदः

13. buddhimaan = wise man; madhuraabhaaShii = sweet conversationalist; puurvabhaaShii = one who initiated a talk; priyaMvadaH = whose speech was compassionate; viiryavaan = person with valor; na cha vismitaH = not even arrogant; svena = by his own; mahataa = by great; viiryeNa = by valor.

अनुवादः

Rama was a wise man. He used to speak sweetly. He was the first man to initiate a talk. His speech was compassionate. He was valorous. But he was not arrogant of his mighty valor.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न चानृतकथो विद्वान् वृद्धानां प्रतिपूजकः ।
अनुरक्तः प्रजाभिश्च प्रजाश्चाप्यनुरज्यते ॥ १४ ॥

झूठी बात तो उनके मुखसे कभी निकलती ही नहीं थी । वे विद्वान् थे और सदा वृद्ध पुरुषोंका सम्मान किया करते थे । प्रजाका श्रीरामके प्रति और श्रीरामका प्रजाके प्रति बड़ा अनुराग था ॥ १४ ॥

सुळ्ळन्नन्तू अवनु ऎन्दू मातनाडुत्तिरलिल्ल. श्रीरामनु विद्वांसनागिद्दु मत्तु वृद्धरन्नु सदा गौरविसुत्तिद्दनु. प्रजा जनरिगॆ श्रीरामन मेलॆ हागू रामनिगॆ प्रजॆगळ मेलॆ हॆच्चिन अनुरागवित्तु.॥14॥

पदच्छेदः

14. na cha = not; anR^itakathaH = the one speaking untruth; vidvaan = all knowing person; pratipuujakaH = receptive and worshipful one; vR^iddhaanaam = of elders; anuraktaH = the one being loved; prajaabhiH = by people; anurajyate = to love; prajaaH cha api = also the people.

अनुवादः

He did not speak untruth. He was all knowing. He used to be receptive and worshipful to the elders. People used to love him and he used to love the people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सानुक्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।
दीनानुकम्पी धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः ॥ १५ ॥

सानु क्रोशो जितक्रोधो ब्राह्मणप्रतिपूजकः ।
दीनानुकम्पि धर्मज्ञो नित्यं प्रग्रहवान् शुचिः ॥

वे परम दयालु क्रोधको जीतनेवाले और ब्राह्मणोंके पुजारी थे । उनके मनमें दीन-दुःखियोंके प्रति बड़ी दया थी । वे धर्मके रहस्यको जाननेवाले, इन्द्रियोंको सदा वशमें रखनेवाले और बाहर-भीतरसे परम पवित्र थे ॥

अवनु परम दयाळुवागिद्दु, क्रोधवन्नु गॆद्दिद्दनु. ब्राह्मणरन्नु सदा पूजिसुत्तिद्दनु. दीन-दुःखिगळ कुरितु मनस्सिनल्लि हॆच्चिन दयॆ इरुत्तित्तु. धर्मरहस्यवन्नु अरितिद्दु, इन्द्रियगळन्नु सदा वशदल्लिरिसिकॊण्डु, ऒळगॆ-हॊरगॆ परम पवित्रनागिद्दनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. saanukroshaH = compassionate one; jitakrodhaH = one with conquered anger; braahmaNapratipuujakaH = one who is receptive and worshipful to the wise; diinaanukampii = one having mercy towards the meek; dharmaj~naH = one who knew what was to be done; nityam pragrahavaan = one who had always self control; shuchiH = one who was clean (in conduct).

अनुवादः

He had compassion. He conquered anger. He used to be receptive and worshipful to the wise. He had mercy towards the meek. He knew what was to be done. He had always self-control. He was clean (in conduct).

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुलोचितमतिः क्षात्रं स्वधर्मं बहु मन्यते ।
मन्यते परया प्रीत्या महत् स्वर्गफलं ततः ॥ १६ ॥

कुलोचितमतिः क्षात्रं धर्मं स्वं बहुमन्यते । मन्यते परया कीर्त्या महत्स्वर्गफलं ततः ॥ २-१-१६

अपने कुलोचित आचार, दया, उदारता और शरणागत रक्षा आदिमें ही उनका मन लगता था । वे अपने क्षत्रियधर्मको अधिक महत्त्व देते और मानते थे । वे उस क्षत्रियधर्मके पालनसे महान् स्वर्ग (परम धाम) की प्राप्ति मानते थे; अतः बड़ी प्रसन्नताके साथ उसमें संलग्न रहते थे ॥ १६ ॥

तन्न कुलोचित आचार, दयॆ, उदारतॆ मत्तु शरणागत रक्षणॆयल्ले श्रीरामन मनस्सु तॊडगिरुत्तित्तु. अवनु तन्न क्षत्रिय धर्मक्कॆ हॆच्चिन महत्ववन्नु कॊडुत्तिद्दनु. आ क्षत्रिय धर्मद पालनॆयिन्द महान् स्वर्गफलद प्राप्ति ऎन्दु तिळियुत्तिद्दु, बहु सन्तोषदिन्द अदरल्लि संलग्नवागिद्दनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. svaM kulochitamatiH = the one whose attitude suitable for his social rank; bahumanyate = gives due respect; kShaatraM dharmam = to righteousness of warrior-class; manyate = thought; tataH = from that; parayaa kiirtyaa = by great fame; mahat = great; swargaphalam = fruit of heaven.

अनुवादः

That Rama, having an attitude suitable for his social rank, giving due respect to righteousness of warrior-class, believed that by following the righteousness he would attain great fame and through it the fruit of heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाश्रेयसि रतो यश्च न विरुद्धकथारुचिः ।
उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥ १७ ॥

नाश्रेयसि रतो विद्वान्न विरुद्धकथारुचिः । उत्तरोत्तरयुक्तीनां वक्ता वाचस्पतिर्यथा ॥ २-१-१७

अमङ्गलकारी निषिद्ध कर्ममें उनकी कभी प्रवृत्ति नहीं होती थी; शास्त्रविरुद्ध बातोंको सुननेमें उनकी रुचि नहीं थी; वे अपने न्याययुक्त पक्षके समर्थनमें बृहस्पतिके समान एक-से-एक बढ़कर युक्तियाँ देते थे ॥ १७ ॥

अमङ्गलकर निषिद्ध कर्मगळल्लि ऎन्दू प्रवृत्तनागुत्तिरलिल्ल; शास्त्रविरुद्ध मातुगळु अवनिगॆ ऎन्दिगू रुचिसुत्तिरलिल्ल; श्रीरामनु तन्न न्याययुक्त पक्षद समर्थनॆयल्लि बृहस्पतियन्तॆ ऒन्दक्किन्त ऒन्दु मिगिलाद युक्तिगळन्नु प्रस्तुतपडिसुत्तिद्दनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. na rataH = one who is not interested; ashreyasi = in actions not beneficial; vidvaan = scholar; na viruddhakathaaruchiH = one who has no taste in tales opposing righteousness; vaachaspatiH yathaa = like the lord of speech; uttarottarayuktau = in showing series of strategies; vaktaa = a fluent speaker.

अनुवादः

Rama was not interested in actions, which were not beneficial. He was a scholar. He had no taste in tales opposing righteousness. Like vachaspathi, his eloquent speech contained a series of strategies for action.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान् देशकालवित् ।
लोके पुरुषसारज्ञः साधुरेको विनिर्मितः ॥ १८ ॥

अरोगस्तरुणो वाग्मी वपुष्मान्देशकालवित् । लोके पुरुषसारज्ञस्साधुरेको विनिर्मितः ॥ २-१-१८

उनका शरीर नीरोग था और अवस्था तरुण । वे अच्छे वक्ता, सुन्दर शरीरसे सुशोभित तथा देश-कालके तत्त्वको समझनेवाले थे । उन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता था कि विधाताने संसारमें समस्त पुरुषोंके सारतत्त्वको समझनेवाले साधु पुरुषके रूपमें एकमात्र श्रीरामको ही प्रकट किया है ॥ १८ ॥

अवन शरीर निरोगियागित्तु हागू तारुण्यावस्थॆ इत्तु. रामनु उत्तम वक्ता आगिद्दु, सुन्दर देहदिन्द सुशोभिसुत्ता, देश-कालगळ तत्त्ववन्नु तिळिदवनागिद्दनु. अवनन्नु नोडिदरॆ-विधातनु जगत्तिन समस्त पुरुषर सारतत्त्ववन्नु तिळियुव साधुपुरुषन रूपदल्लि एकमात्र श्रीरामनन्नु प्रकटपडिसिरुवनो ऎन्दु अनिसुत्तित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. arogaH = one without disease; taruNaH = young man; vaagmii = speaker; vapuShmaan = person with a good body; deshakaalavit = one who knew time and place; puruShasaaraj~naH = one who could grasp the essence of men; ekaH = the one; saadhuH = gentleman; vinirmitaH = created; loke = in world.

अनुवादः

Rama was a young man without any disease. He was a good speaker. He had a good body. He knew both time and place. He could grasp the essence of men. He was the one gentleman born on earth.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तु श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ।
बहिश्चर इव प्राणो बभूव गुणतः प्रियः ॥ १९ ॥

राजकुमार श्रीराम श्रेष्ठ गुणोंसे युक्त थे । वे अपने सद्‍गुणोंके कारण प्रजाजनोंको बाहर विचरनेवाले प्राणकी भाँति प्रिय थे ॥ १९ ॥

राजकुमार श्रीरामनु श्रेष्ठगुणगळिन्द कूडिद्दनु. अवनु तन्न सद्गुणगळिन्दागि प्रजाजनरिगॆ हॊरगॆ सञ्चरिसुव प्राणदन्तॆ प्रियनागिद्दनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. prajaanaam = to people; priyaH = loved one; saH = he; paarthivaatmajaH = son of a king; shreShThaiH = with good; guNaiH = with virtues; yuktaH = contained; babhuuva = existed; praaNaH iva = like spirit; bahishcharaH = moving outside; guNataH = from virtues.

अनुवादः

People loved the virtuous prince Rama and treated him as their spirit moving outside.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वविद्याव्रतस्नातो यथावत् साङ्गवेदवित् ।
इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥ २० ॥

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् । इष्वस्त्रे च पितुः श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ॥ २-१-२०

भरतके बड़े भाई श्रीराम सम्पूर्ण विद्याओंके व्रतमें निष्णात और छहों अङ्गोंसहित सम्पूर्ण वेदोंके यथार्थ ज्ञाता थे । बाणविद्यामें तो वे अपने पितासे भी बढ़कर थे ॥ २० ॥

भरताग्रज श्रीरामनु समस्त विद्यॆगळ व्रतगळल्लि निष्णातनागिद्दु, आरु अङ्गगळ सहित वेदगळ यथार्थ ज्ञानियागिद्दनु. अस्त्रविद्यॆयल्लन्तू तन्न तन्दॆयन्नु मीरिसिद्दनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. vidyaavratasnaataH = the one after bathing in the discipline of education; samyak = properly; saaN^gavedavit = the one who knows veda along with vedanga-s; yathaavat = as prescribed; bharataagrajaH = elder brother of Bharatha (Rama); babhuuva = became; shreShThaH = better one; pituH = of father; iShvastre = in archery.

अनुवादः

After completing his education properly, Rama, after knowing the veda along with vedanga-s as prescribed, became better than his father in the use of bow and arrows.

स्रोतः: valmikiramayan.net

कल्याणाभिजनः साधुरदीनः सत्यवागृजुः ।
वृद्धैरभिविनीतश्च द्विजैर्धर्मार्थदर्शिभिः ॥ २१ ॥

वे कल्याणकी जन्मभूमि, साधु, दैन्यरहित, सत्यवादी और सरल थे; धर्म और अर्थके ज्ञाता वृद्ध ब्राह्मणोंके द्वारा उन्हें उत्तम शिक्षा प्राप्त हुई थी ॥ २१ ॥

श्रीरामनु मङ्गळ कार्यगळिगॆ तौरुमनॆयन्तिद्दु, सत्पुरुषनागिद्दनु; दैन्यरहित, सत्यवन्तनु. सरळ स्वभावदवनागिद्दु, धर्मार्थ तत्त्ववन्नु तिळिदिद्द वृद्ध ब्राह्मणरिन्द उत्तम शिक्षण पडॆदिद्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. kalyaaNaabhijanaH = one who born in a good clan; saadhuH = gentleman; adiinaH = not a feeble man; satyavaak = speaker of truth; R^ijuH = straightforward man; abhiviniitaH cha = also properly trained one; vR^iddhaiH = by elders; dvijaiH = by those who have two births(brahmana-s); dharmaarthadarshibhiH = by those who realized righteousness.

अनुवादः

Rama, having born in a good clan, was gentle minded. He was not feeble. He spoke truth. He was straightforward. He was properly trained by elderly brahmana-s those who knew righteousness.

स्रोतः: valmikiramayan.net

धर्मकामार्थतत्त्वज्ञः स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।
लौकिके समयाचारे कृतकल्पो विशारदः ॥ २२ ॥

उन्हें धर्म, काम और अर्थके तत्त्वका सम्यक् ज्ञान था । वे स्मरणशक्तिसे सम्पन्न और प्रतिभाशाली थे । वे लोकव्यवहारके सम्पादनमें समर्थ और समयोचित धर्माचरणमें कुशल थे ॥ २२ ॥

श्रीरामनु धर्म, अर्थ, काम इवुगळ तत्त्ववन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्दनु. अवनु स्मरणशक्तियिन्द सम्पन्ननागिद्दु, प्रतिभाशालियागिद्दनु. अवनु लोक व्यवहारदल्लि समर्थनू, समयोचित धर्माचरणॆयल्लि आसक्तनू, राजनीति विशारदनू आगिद्दनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. dharmakaamaarthatattvajnaH = one who knew the real form of desire; wealth and righteousness; smR^itimaan = one who had a good power of memory; pratibhaanavaan = one who had a spontaneous wisdom to respond; vishaaradaH = one who had skill; kR^itakalpaH = one who had created arrangement; samayaachaare = in customs useful at that time; laukike = in the society.

अनुवादः

Rama knew the real form of desire, wealth and righteousness. He had a good memory power. He had a spontaneous wisdom. He had skills in arranging customs useful to society prevalent at that time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

निभृतः संवृताकारो गुप्तमन्त्रः सहायवान् ।
अमोघक्रोधहर्षश्च त्यागसंयमकालवित् ॥ २३ ॥

वे विनयशील, अपने आकार (अभिप्राय)-को छिपानेवाले, मन्त्रको गुप्त रखनेवाले और उत्तम सहायकोंसे सम्पन्न थे । उनका क्रोध अथवा हर्ष निष्फल नहीं होता था । वे वस्तुओंके त्याग और संग्रहके अवसरको भलीभाँति जानते थे ॥ २३ ॥

अवनु विनयशीलनू, तन्न अभिप्रायवन्नु यारिगू तिळियदन्तॆ मरॆयागिसुववनू, मन्त्रवन्नु गुप्तवागि इडुववनू, उत्तम सहायकरिन्द सम्पन्ननू आगिद्दनु. अवन क्रोध अथवा हर्ष ऎन्दू निष्फलवागुत्तिरलिल्ल. अवनु वस्तुगळ त्याग मत्तु सङ्ग्रहद अवकाशवन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्दनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. nibhR^itaH = Humble man; saMvR^itaakaaraH = one who had an enclosed form; guptamantraH = one who kept thoughts to himself; sahaayavaan = one who helpes others; amoghakrodhaharShaH cha = also the one whose anger and pleasure not wasteful; tyaagasaMyamakaalavit = the one who knew the timing of giving and non-giving.

अनुवादः

Rama was humble. He did not let his feelings appear outwardly. He kept his thoughts to himself. He helped others. His anger and pleasure were not wasteful. He knew when to give and when not to give.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्‍ग्राही न दुर्वचः ।
निस्तन्द्रीरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥ २४ ॥

दृढभक्तिः स्थिरप्रज्ञो नासद्ग्राही न दुर्वचाः । निस्तन्द्रिरप्रमत्तश्च स्वदोषपरदोषवित् ॥ २-१-२४

गुरुजनोंके प्रति उनकी दृढ़ भक्ति थी । वे स्थितप्रज्ञ थे और असद‍्वस्तुओंको कभी ग्रहण नहीं करते थे । उनके मुखसे कभी दुर्वचन नहीं निकलता था । वे आलस्यरहित, प्रमादशून्य तथा अपने और पराये मनुष्योंके दोषोंको अच्छी प्रकार जाननेवाले थे ॥ २४ ॥

गुरुहिरियरल्लि अवनिगॆ दृढवाद भक्ति इत्तु. अवनु स्थितप्रज्ञनागिद्दु, असत् वस्तुगळन्नु ऎन्दू स्वीकरिसुत्तिरलिल्ल. अवनु ऎन्दिगू दुर्वचनवन्नु आडुत्तिरलिल्ल. अवनु आलस्य रहितनू, प्रमाद शून्यनू, तन्न मत्तु इतर मनुष्यर दोषगळन्नु चॆन्नागि तिळियुववनू आगिद्दनु.॥24॥

पदच्छेदः

24.dR^iDhabhaktiH = one who had a firm devotion; sthirapraj~naH = steadfast minded one; asadgraahii = one who was not stubborn; na durvachaaH = one who does not speaks evil words; nistandriH cha = also the one who had no idleness; apramattaH = alert one; svadoShaparadoShavit = one who recognized his own errors and those of others.

अनुवादः

Rama had a firm devotion and steadfast mind. He was not stubborn nor did he speak evil words. He was free from idleness and was ever alert. He recognized his own errors and those of others.

स्रोतः: valmikiramayan.net

शास्त्रज्ञश्च कृतज्ञश्च पुरुषान्तरकोविदः ।
यः प्रग्रहानुग्रहयोर्यथान्यायं विचक्षणः ॥ २५ ॥

वे शास्त्रोंके ज्ञाता, उपकारियोंके प्रति कृतज्ञ तथा पुरुषोंके तारतम्यको अथवा दूसरे पुरुषोंके मनोभावको जाननेमें कुशल थे । यथायोग्य निग्रह और अनुग्रह करनेमें वे पूर्ण चतुर थे ॥ २५ ॥

श्रीरामनु सकल शास्त्रगळन्नु बल्लवनू, कृतज्ञनू, पुरुषर तारतम्यवन्नु अथवा इतर पुरुषर मनोभाववन्नु तिळियुवुदरल्लि कुशलनू आगिद्दनु. यथायोग्य निग्रह मत्तु अनुग्रहदल्लि विचक्षणनागिद्दनु.॥25॥

पदच्छेदः

25. shaastraj~naH cha = one who knew sciences; kR^itaj~naH cha = also the one who knew their practice; puruShaantarakovidaH = one who understood differences among men; yathaanyaayam = as per justice; vichakShaNaH = discriminator; pragrahaanugrahayoH = of punishment and protection.

अनुवादः

Rama knew the theory and practice of sciences. He understood the differences among men. He could judiciously discriminate whom to protect and whom to punish.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सत्सङ्ग्रहानुग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च ।
आयकर्मण्युपायज्ञः सन्दृष्टव्ययकर्मवित् ॥ २६ ॥

सत्संग्रहप्रग्रहणे स्थानविन्निग्रहस्य च । आयकर्मण्युपायज्ञः संदृष्टव्ययकर्मवित् ॥ २-१-२६

उन्हें सत्पुरुषोंके संग्रह और पालन तथा दुष्ट पुरुषोंके निग्रहके अवसरोंका ठीक-ठीक ज्ञान था । धनकी आयके उपायोंको वे अच्छी तरह जानते थे (अर्थात् फूलोंको नष्ट न करके उनसे रस लेनेवाले भ्रमरोंकी भाँति वे प्रजाओंको कष्ट दिये बिना ही उनसे न्यायोचित धनका उपार्जन करनेमें कुशल थे) तथा शास्त्रवर्णित व्यय कर्मका भी उन्हें ठीक-ठीक ज्ञान था* ॥२६ ॥

\* शास्त्रमें व्ययका विधान इस प्रकार देखा जाता है—
कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः ।
पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशुद्ध्यते तव ॥

नारदजी कहते हैं—युधिष्ठिर! क्या तुम्हारी आयके एक चौथाई या आधे अथवा तीन चौथाई भागसे तुम्हारा सारा खर्च चल जाता है?

सत्पुरुषर सङ्ग्रह मत्तु पालनॆ, दुष्टर निग्रह इदर सरियाद ज्ञान अवनिगित्तु. धनवन्नु गळिसुव उपायगळन्नु चॆन्नागि तिळिदिद्दनु. (अर्थात् - हूवुगळन्नु नाशमाडदॆ मधुवन्नु सङ्ग्रहिसुव भ्रमरदन्तॆ, प्रजॆगळिगॆ कष्टकॊडदॆ न्याययुक्त धनवन्नु सङ्ग्रहिसुवुदरल्लि कुशलनागिद्दनु) शास्त्रविहित व्यय कर्मद ज्ञान अवनिगॆ चॆन्नागित्तु..॥26॥

पदच्छेदः

26. satsaMgrahapragrahaNe = in identifying the good and protecting them; sthaanavit = one who knew the people; nigrahasya cha = also to be reprimanded; upaayaj~naH = one who knew the ways and means; aayakarmaNi = in getting income; sandR^iShTavyayakarmavit = one who knew the system of spending as mentioned in shaastra.

अनुवादः

He identified good men and protected them. He knew the people worthy of reprimand. He knew the ways and means of getting income as well as the system of spending, as perceived by economic sciences.

स्रोतः: valmikiramayan.net

(महा० सभा० ५ ।७१)

श्रैष्ठ्यं चास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
अर्थधर्मौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥ २७ ॥

श्रैष्ठ्यं शास्त्र समूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च ।
अर्थ धमौ च सङ्गृह्य सुखतन्त्रोन चालसः ॥

श्रैष्ठ्यं शास्त्रसमूहेषु प्राप्तो व्यामिश्रकेषु च । अर्थधर्मौ च संगृह्य सुखतन्त्रो न चालसः ॥ २-१-२७

उन्होंने सब प्रकारके अस्त्रसमूहों तथा संस्कृत, प्राकृत आदि भाषाओंसे मिश्रित नाटक आदिके ज्ञानमें निपुणता प्राप्त की थी । वे अर्थ और धर्मका संग्रह (पालन) करते हुए तदनुकूल कामका सेवन करते थे और कभी आलस्यको पास नहीं फटकने देते थे ॥ २७ ॥

श्रीरामनु ऎल्ल विधद अस्त्रसमूहगळल्लि हागू संस्कृत, प्राकृत मॊदलाद भाषॆगळिन्द मिश्रित नाटकादिगळ ज्ञानदल्लि निपुणनागिद्दनु. अवनु अर्थ मत्तु धर्मवन्नु पालिसुत्ता अदक्कनुकूलवाद कामवन्नु सेविसुत्तिद्दनु हागू आलस्यवन्नु ऎन्दिगू हत्तिर सुळियगॊडुत्तिरलिल्ल.॥27॥

पदच्छेदः

27. praaptaH = one who obtained; shraiShThyam = great skill; shaastrasamuuheShu = in groups of sciences; vyaamishrakeShu cha = and in their subsidiaries; sukhatantraH = one who is Interested in enjoying comforts; saMgR^ihya = after collecting; arthadharmau cha = both economy and virtue; na cha alasaH = and never remained inactive.

अनुवादः

Rama could obtain great skill in the groups of sciences along with their subsidiaries. He was interested in enjoying comforts only after understanding the economy and virtues. He never remained inactive.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैहारिकाणां शिल्पानां विज्ञातार्थविभागवित् ।
आरोहे विनये चैव युक्तो वारणवाजिनाम् ॥ २८ ॥

विहार (क्रीडा या मनोरञ्जन)-के उपयोगमें आनेवाले संगीत, वाद्य और चित्रकारी आदि शिल्पोंके भी वे विशेषज्ञ थे । अर्थोंके विभाजनका भी उन्हें सम्यक् ज्ञान था ।* वे हाथियों और घोड़ोंपर चढ़ने और उन्हें भाँति-भाँतिकी चालोंकी शिक्षा देनेमें भी निपुण थे ॥ २८ ॥

\* नीचे लिखी पाँच वस्तुओंके लिये अर्थका विभाजन करनेवाला मनुष्य इहलोक और परलोकमें भी सुखी होता है । वे वस्तुएँ हैं—धर्म, यश, अर्थ, आत्मा और स्वजन । यथा—
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च ।
पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥

विहार (क्रीडॆ अथवा मनोरञ्जनॆ)क्कॆ उपयोगियाद सङ्गीत, वाद्य मत्तु चित्रकलॆ, शिल्पकलॆ मॊदलादवुगळल्लियू अवनु विशेषज्ञनागिद्दनु. अर्थद विभाजनवन्नु अवनु चॆन्नागि तिळिदिद्दनु** अवनु आनॆ, कुदुरॆगळ सवारि माडुवुदु, अवुगळ बगॆ बगॆय नडॆगळ शिक्षणदल्लि निपुणनागिद्दनु.॥28॥

पदच्छेदः

28. vij~naataarthavibhaagavit = one who is acquainted with how to distribute wealth; shilpaanaam = of fine arts; vaihaarikaaNaam = useful in entertainment; yuktaH = efficient one; aarohe = in riding; vinaye cha eva = and also in taming; vaaraNavaajinaam = of elephants and horses.

अनुवादः

Rama was acquainted with the fine arts useful for entertainment. He knew how to distribute the wealth. He was efficient in riding and also taming of elephants and horses.

स्रोतः: valmikiramayan.net

(श्रीमद्भा० ८ । १९ । ३७)

धनुर्वेदविदां श्रेष्ठो लोकेऽतिरथसम्मतः ।
अभियाता प्रहर्ता च सेनानयविशारदः ॥ २९ ॥

श्रीरामचन्द्रजी इस लोकमें धनुर्वेदके सभी विद्वानोंमें श्रेष्ठ थे । अतिरथी वीर भी उनका विशेष सम्मान करते थे । शत्रुसेनापर आक्रमण और प्रहार करनेमें वे विशेष कुशल थे । सेना-संचालनकी नीतिमें उन्होंने अधिक निपुणता प्राप्त की थी ॥ २९ ॥

श्रीरामचन्द्रनु ई लोकदल्लि धनुर्वेदद ऎल्ल विद्वांसरल्लि श्रेष्ठनागिद्दनु. अतिरथ वीररू कूड अवनन्नु विशेषवागि सम्मानिसुत्तिद्दरु. शत्रुगळ मेलॆ आक्रमण मत्तु प्रहार माडुवुदरल्लियू अवनु कुशलनागिद्दनु. सैन्यसञ्चालनॆय नीतियल्लियू हॆच्चु निपुणनागिद्दनु.॥29॥

पदच्छेदः

29. shreShThaH = best one; dhanurvedavidaam = among those knowing the science of archery; atirathasammataH = one who is appreciated by the champions of archery; senaanayavishaaradaH = one who attained skills in moving the army properly; abhiyaataa = one who is facing the enemies; prahartaa cha = and the one who used to kill them.

अनुवादः

Rama was the best of persons knowing the science of archery in the world; and was well appreciated by the champions of archery. He attained skills in marshalling the army. He faced and killed the enemies in battle.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रधृष्यश्च सङ्ग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः ।
अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी ॥ ३० ॥

अप्रधृष्यश्च संग्रामे क्रुद्धैरपि सुरासुरैः । अनसूयो जितक्रोधो न दृप्तो न च मत्सरी । न चावमन्ता भूतानां न च कालवशानुगः ॥ २-१-३०

संग्राममें कुपित होकर आये हुए समस्त देवता और असुर भी उनको परास्त नहीं कर सकते थे । उनमें दोषदृष्टिका सर्वथा अभाव था । वे क्रोधको जीत चुके थे । दर्प और ईर्ष्याका उनमें अत्यन्त अभाव था ॥ ३० ॥

सङ्ग्रामदल्लि कुपितराद समस्त देवतॆगळू हागू असुररू कूड रामनन्नु सोलिसलाररु. अवनल्लि दोषदृष्टियु सर्वथा अभाववागित्तु. अवनु क्रोधवन्नु गॆद्दिद्दनु. अवनल्लि दर्प मत्तु ईर्ष्यॆ अत्यन्त अभाववागित्तु.॥30॥

पदच्छेदः

30. kruddhaiH = by enraged; suraasuraiH api = even by suras and asuras; apradhR^iShyaH = one who could not be defeated; saMgraame = in battle; anasuuyaH = one who had no jealousy; jitakrodhaH = one who conquered anger; na dR^iptaH = one who had no arrogance; na matsarii cha = also the one who had no envy; na cha avamantaa = not even humiliated one; bhuutaanaam = of living beings; na kaalavashaanugaH cha = and the one who had not surrendered to time.

अनुवादः

Even enraged celestials and demons could not defeat Rama in battle. He had no jealousy. He conquered anger. He had no arrogance and envy. He had not even humiliated any living being. He had not surrendered to time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नावज्ञेयश्च भूतानां न च कालवशानुगः ।
एवं श्रेष्ठैर्गुणैर्युक्तः प्रजानां पार्थिवात्मजः ॥ ३१ ॥
सम्मतस्त्रिषु लोकेषु वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये चापि शचीपतेः ॥ ३२ ॥

किसी भी प्राणीके मनमें उनके प्रति अवहेलनाका भाव नहीं था । वे कालके वशमें होकर उसके पीछे-पीछे चलनेवाले नहीं थे (काल ही उनके पीछे चलता था) । इस प्रकार उत्तम गुणोंसे युक्त होनेके कारण राजकुमार श्रीराम समस्त प्रजाओं तथा तीनों लोकोंके प्राणियोंके लिये आदरणीय थे । वे अपने क्षमासम्बन्धी गुणोंके द्वारा पृथ्वीकी समानता करते थे । बुद्धिमें बृहस्पति और बल-पराक्रममें शचीपति इन्द्रके तुल्य थे ॥ ३१-३२ ॥

यावुदे प्राणिय मनस्सिनल्लि रामन कुरितु अवहेळनकारी भाव इरलिल्ल. अवनु कालक्कॆ वशनागि अदर हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆयुववनागिरलिल्ल. (कालवे अवन हिन्दॆ-हिन्दॆ नडॆयुत्तित्तु) ई प्रकार उत्तम गुणगळिन्द युक्तनाद कारण राजकुमार श्रीरामनु समस्त प्रजॆगळिगॆ मत्तु मूरु लोकद प्राणिगळिगॆ आदरणीयनागिद्दनु. अवनु पृथिवियन्तॆ क्षमाशीलनागिद्दनु. बुद्धियल्लि बृहस्पतिगॆ हागू बलपराक्रमदल्लि शचीपति इन्द्रनिगॆ समाननागिद्दनु.॥31-32॥

पदच्छेदः

31. paarthivaatmajaH = the son of king; evam shreShThaguNaiH = with these good virtues; yuktaH = fair; prajaanaam = to the people; saMmataH = agreeable one; triShu lokeShu = among the three worlds; kShamaaguNaiH = by virtue of forgiveness; vasudhaayaaH = of the earth; buddhyaa = By wisdom; bR^ihaspateH = of brihaspathi; viiryeNa api = and by valour; shachiipateH = of husband of Shachi (devendra); tulyaH = equal one.

अनुवादः

That Prince Rama, with these good virtues, was fair to the people. He was agreeable to the three worlds. By patience and the related virtues, he was equal to earth, by wisdom to Brihaspathi and by valor to Devendra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32. tathaa raamaH = like that, Rama; guNaiH = by virtues; *sarvaprajaakaantaiH

• = by those which are enlightening to all the people; priitisamjananaiH = by the source of liking; pituH = of father; viruruche = was shining; suuryaH iva = like the sun; diiptaH = shining; aMshubhiH = by the rays.

अनुवादः

Rama, by his virtues, was a source of happiness to all the people and a spring of joy to his father. As the sun shines with his rays, Rama was shining, thus, with his virtues.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तथा सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैः पितुः ।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्तः सूर्य इवांशुभिः ॥ ३३ ॥

तमेवं व्रत्तसंपन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ॥ २-१-३३ लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ।

जैसे सूर्यदेव अपनी किरणोंसे प्रकाशित होते हैं । उसी प्रकार श्रीरामचन्द्रजी समस्त प्रजाओंको प्रिय लगनेवाले तथा पिताकी प्रीति बढ़ानेवाले सद्‍गुणोंसे सुशोभित होते थे ॥ ३३ ॥

सूर्यनु तन्न किरणगळिन्द प्रकाशितनागिरुवन्तॆये श्रीरामचन्द्रनु समस्त प्रजा जनक्कॆ प्रियनागि, तन्दॆय प्रीतियन्नु हॆच्चिसुव सद्गुणगळिन्द सुशोभितनागिद्दनु.॥33॥

पदच्छेदः

33. medinii = the Earth; akaamayata = wished; tam = to Rama; naatham = to the lord; evaM vratthasaMpannam = as the one who adorned with disciplined life; apradhR^iShyaparaakramam = one having undefeatable valor; lokapaalopamam = one who is equal to the universal lords.

अनुवादः

The earth wished Rama to be her Lord as he was adorned with self -control and norms of behavior bearing undefeatable valor equal to that of universal lords like Indra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवंवृत्तसम्पन्नमप्रधृष्यपराक्रमम् ।
लोकनाथोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ ३४ ॥

ऐसे सदाचारसम्पन्न, अजेय पराक्रमी और लोकपालोंके समान तेजस्वी श्रीरामचन्द्रजीको पृथ्वी (भूदेवी और भूमण्डलकी प्रजा)-ने अपना स्वामी बनानेकी कामना की ॥ ३४ ॥

इन्तह सदाचार सम्पन्न, अजेय पराक्रमि मत्तु लोकपालकरन्तॆ तेजस्वियाद श्रीरामचन्द्रनन्नु पृथिवियु (भूमण्डल हागू भूमण्डलद प्रजॆगळु) तन्न स्वामियन्नागिसलु इच्छिसिदळु.॥34॥

पदच्छेदः

34. raajaa = King dasharatha; paraMtapaH = who annihilates enemies; chakre = constructed; chintaaM = thoughts; dR^iShTvaa = after observing; sutam = the son; bahubhiH = by many; anupamaiH = by incomparable; etaiH = by these; guNaiH = by virtues.

अनुवादः

Dasaratha, who annihilates enemies, started thinking as follows after observing his son with his many incomparable virtues.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतैस्तु बहुभिर्युक्तं गुणैरनुपमैः सुतम् ।
दृष्ट्वा दशरथो राजा चक्रे चिन्तां परन्तपः ॥ ३५ ॥

अपने पुत्र श्रीरामको अनेक अनुपम गुणोंसे युक्त देखकर शत्रुओंको संताप देनेवाले राजा दशरथने मन-ही-मन कुछ विचार करना आरम्भ किया ॥ ३५ ॥

अनेक अनुपम गुणगळिन्द युक्तनाद तन्न पुत्र श्रीरामनन्नु नोडि परन्तपनाद दशरथराजनु मनस्सिनल्ले चिन्तिसलु तॊडगिदनु.॥35॥

पदच्छेदः

35. atha = thereafter; chiranjiivinaH = of long living one; vR^iddhasya = of aged one; raaj~naH = of the king; evam babhuuva = thus became; katham syaat = how will it be; raamaH = Rama; raajaa = king; mayi jiivati = while I am alive; eShaa priitiH = this happiness.

अनुवादः

The long living and aged Dasaratha thought: “Will Rama become king while I am still alive? Shall I enjoy that happiness?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ राज्ञो बभूवैव वृद्धस्य चिरजीविनः ।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥ ३६ ॥

अथ राज्ञो बभूवैवं वृद्धस्य चिरजीविनः ।
प्रीतिरेषा कथं रामो राजा स्यान्मयि जीवति ॥

उन चिरञ्जीवी बूढ़े महाराज दशरथके हृदयमें यह चिन्ता हुई कि किस प्रकार मेरे जीते-जी श्रीरामचन्द्र राजा हो जायँ और उनके राज्याभिषेकसे प्राप्त होनेवाली यह प्रसन्नता मुझे कैसे सुलभ हो ॥ ३६ ॥

आ चिरञ्जीवि वृद्धनाद दशरथन मनस्सिनल्लि - नानु जीविसि इरुवागले श्रीरामचन्द्रनु हेगॆ राजनागबल्लनु, अवन पट्टाभिषेकदिन्द दॊरॆयुव सन्तोष ननगॆ हेगॆ प्राप्तवागबहुदु? ऎम्ब चिन्तॆ उण्टायितु.॥36॥

पदच्छेदः

36. eShaa paraa = this great; priithiH = love; saMparivartate hi = indeed was ringing; hR^idi = in heart; kadaa naama = when probably; drakShyaami = shall see; priyam sutam = beloved son Rama; abhiShiktam = crowned.

अनुवादः

A great loving thought was ringing in his mind that when he would be able to see his beloved son Rama crowned as a king.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषा ह्यस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते ।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥ ३७ ॥

एषा हृस्य परा प्रीतिर्हृदि सम्परिवर्तते ।
कदा नाम सुतं द्रक्ष्याम्यभिषिक्तमहं प्रियम् ॥

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पनः ॥ २-१-३७ मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।

उनके हृदयमें यह उत्तम अभिलाषा बारम्बार चक्कर लगाने लगी कि कब मैं अपने प्रिय पुत्र श्रीरामका राज्याभिषेक देखूँगा ॥ ३७ ॥

अवन मनस्सिनल्लि नन्न प्रिय पुत्र श्रीरामन पट्टाभिषेकवन्नु ऎन्दु नोडुवॆनु? ऎम्ब उत्तम अभिलाषॆयु पदे-पदे सुत्ततॊडगितु.॥37॥

पदच्छेदः

37. loke = In the world; mattaH = than me; priyataraH hi = better liked indeed; vR^iShTimaan = one who possesses rain; parjanyaH iva = like cloud; vR^iddhikaamaH = one who desires development; lokasya = of the world; sarvabhuutaanukampanaH = one who has compassion towards all living creatures.

अनुवादः

“Is not Rama, as a raining cloud to the earth, better liked by people than me, as he desires the development of the world and has compassion towards all living beings.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धिकामो हि लोकस्य सर्वभूतानुकम्पकः ।
मत्तः प्रियतरो लोके पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ३८ ॥

वे सोचने लगे कि ‘श्रीराम सब लोगोंके अभ्युदयकी कामना करते और सम्पूर्ण जीवोंपर दया रखते हैं । वे लोकमें वर्षा करनेवाले मेघकी भाँति मुझसे भी बढ़कर प्रिय हो गये हैं ॥ ३८ ॥

‘श्रीरामनु ऎल्ल जनर अभ्युदयवन्नु बयसुत्तिरुवनु, समस्त जीविगळ मेलॆ दयॆ तोरुवनु. अवनु लोकदल्लि मळॆगरॆ युव मेघदन्तॆ ननगिन्तलू मिगिलागि प्रियनागिरुवनु’ ऎन्दु योचिसतॊडगिदनु.॥38॥

पदच्छेदः

38. viirye = In valour; yamashakrasamaH = equal to Yama and Indra; matau = in wisdom; bR^ihaspatisamaH = equal to Bruhaspati; dhR^ityaam = in courage; mahiidharasamaH = equal to mountain; guNavattaraH = one with better virtues; mattaH cha = also than me.

अनुवादः

“Rama is equal to Yama and Devendra in valor, to Brihaspati in wisdom and to a mountain in courage. He is more virtuous also than me.”

स्रोतः: valmikiramayan.net

यमशक्रसमो वीर्ये बृहस्पतिसमो मतौ ।
महीधरसमो धृत्यां मत्तश्च गुणवत्तरः ॥ ३९ ॥

‘श्रीराम बल-पराक्रममें यम और इन्द्रके समान, बुद्धिमें बृहस्पतिके समान और धैर्यमें पर्वतके समान हैं । गुणोंमें तो वे मुझसे सर्वथा बढ़े-चढ़े हैं ॥ ३९ ॥

श्रीरामनु बल-पराक्रमदल्लि यम मत्तु इन्द्ररिगॆ समाननू, बुद्धियल्लि बृहस्पतिगॆ समनू, धैर्यदल्लि पर्वतदन्तॆयू, गुणगळल्लि ननगिन्तलू सर्वथा श्रेष्ठनू आगिरुवनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. yathaa = How; aham = I; avaapnuyaam = attain; svargam = heaven; dR^iShTvaa = after seeing; anena vayasaa = by this age; aatmajam = to son; adhitiShThantam = to the ruling one; kR^itsnaam = the entire; imaam mahiim = this Earth.

अनुवादः

“Shall I attain heaven, after seeing in this age, my son ruling the entire earth?”

स्रोतः: valmikiramayan.net

महीमहमिमां कृत्स्नामधितिष्ठन्तमात्मजम् ।
अनेन वयसा दृष्ट्वा यथा स्वर्गमवाप्नुयाम् ॥ ४० ॥

‘मैं इसी उम्रमें अपने बेटे श्रीरामको इस सारी पृथ्वीका राज्य करते देख यथासमय सुखसे स्वर्ग प्राप्त करूँ, यही मेरे जीवनकी साध है’ ॥ ४० ॥

नानु ई वयस्सिनल्लि मगनाद श्रीरामनु इडी पृथिविय राज्यवन्नु आळुत्तिरुवुदन्नु नोडि यथाकालदल्लि सुखवागि स्वर्गवन्नु पडॆदुकॊळ्ळुवुदे नन्न जीवनद सार्थकतॆयागिदॆ.॥40॥

इत्येवं विविधैस्तैस्तैरन्यपार्थिवदुर्लभैः ।
शिष्टैरपरिमेयैश्च लोके लोकोत्तरैर्गुणैः ॥ ४१ ॥
तं समीक्ष्य तदा राजा युक्तं समुदितैर्गुणैः ।
निश्चित्य सचिवैः सार्धं यौवराज्यममन्यत ॥ ४२ ॥

इस प्रकार विचारकर तथा अपने पुत्र श्रीरामको उन-उन नाना प्रकारके विलक्षण, सज्जनोचित, असंख्य तथा लोकोत्तर गुणोंसे, जो अन्य राजाओंमें दुर्लभ हैं, विभूषित देख राजा दशरथने मन्त्रियोंके साथ सलाह करके उन्हें युवराज बनानेका निश्चय कर लिया ॥ ४१-४२ ॥

हीगॆ विचार माडि नाना प्रकारद विलक्षण, सज्जनोचित, बेरॆ राजरिगॆ दुर्लभवाद असङ्ख्य लोकोत्तर गुणगळिन्द विभूषितनाद श्रीरामनन्नु नोडि दशरथ राजनु मन्त्रिगळल्लि सलहॆ पडॆदु अवनन्नु युवराजनन्नागिसलु निश्चयिसिदनु.॥41-42॥

पदच्छेदः

40;41. iti = this way; vividhaiH = by various; *anyapaarthivadurlabhaiH

• = by not at all seen in other kings; taiH taiH = by those those; ethaiH = by these; loke = in the world; aparimeyaiH = by un-measurable ; lokottaraiH = by best in the world; samuditaiH =by gathered at one place; shubhaiH = by auspicious; yuktaM = containing; shiShTaiH = by the remaining; guNaiH = by virtues; samiikShya = after thoroughly seeing; tam = that Rama; mahaaraajaH = king; sachivaiH saardhaM = along with ministers; nishchitya = after deciding; yuvaraajam = as prince; amanyata = agreed.

अनुवादः

Rama had many other virtues beyond hitherto stated virtues not to be seen in other kings. His virtues cannot be counted and they are the best in the world. Seeing that type of virtuous Rama, Dasaratha along with his ministers, decided to make Rama the prince.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

42. atha = thereafter; medhaavii = the wise one; sa~nchachakShe = observed; ghoram = great; bhayam = fear; divi = in heaven; antarikShe = in space; bhuumau cha = also in earth; utpaatajam = born from bad omens; aatmanaH = of self; shariire = in body; jaraam cha = also getting aged.

अनुवादः

The wise Dasaratha observed that there was sign of a great alarm being forecast because of bad omens found in earth heaven and the sky. He also told the ministers that his body was getting aged.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिव्यन्तरिक्षे भूमौ च घोरमुत्पातजं भयम् ।
सञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ॥ ४३ ॥

दिव्यन्तरिक्षे भूवौ च घोरमुत्पातजं भयम् ।
सञ्चचक्षेऽथ मेधावी शरीरे चात्मनो जराम् ॥

बुद्धिमान् महाराज दशरथने मन्त्रीको स्वर्ग, अन्तरिक्ष तथा भूतलमें दृष्टिगोचर होनेवाले उत्पातोंका घोर भय सूचित किया और अपने शरीरमें वृद्धावस्थाके आगमनकी भी बात बतायी ॥ ४३ ॥

मेधावी महाराजा दशरथनु मन्त्रिय बळि स्वर्ग, अन्तरिक्ष, भूतळदल्लि कण्डुबरुव उत्पातगळ घोर भयवन्नु सूचिसि, तन्न शरीरदल्लि वृद्धावस्थॆय आगमनद मातन्नु तिळिसिदनु.॥43॥

पदच्छेदः

43. bubudhe = (He) recognised; raamasya = of Rama; puurNachandraananasya = of the one who has a face like a full moon; mahaatmanaH = of great wise man; loke saMpriyatvaM = liked in the world; atha = and; aatmanaH shokaapanudam = to the one who removes worry of self.

अनुवादः

He recognized that if Rama were crowned as king, he would not have worries as Rama had beautiful face as a full moon; was a great wise man; and was liked by the people.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्णचन्द्राननस्याथ शोकापनुदमात्मनः ।
लोके रामस्य बुबुधे सम्प्रियत्वं महात्मनः ॥ ४४ ॥

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ॥ २-१-४४ प्राप्तकालेन धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ।

पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले महात्मा श्रीराम समस्त प्रजाके प्रिय थे । लोकमें उनका सर्वप्रिय होना राजाके अपने आन्तरिक शोकको दूर करनेवाला था, इस बातको राजाने अच्छी तरह समझा ॥ ४४ ॥

पूर्णचन्द्रनन्तॆ मनोहर मुखवुळ्ळ महात्मा श्रीरामनु समस्त प्रजॆगळिगॆ प्रियनागिद्दनु. लोकदल्लि अवनु सर्वप्रियनादुदु राजन आन्तरिक शोकवन्नु दूरगॊळिसुवुदागित्तु, इदन्नु राजनु चॆन्नागि तिळिदिद्दनु.॥44॥

पदच्छेदः

44. dharmaatmaa = the righteous one; nR^ipaH = King; priyeNa cha = also by loved one; tvaritavaan = one who was hurried; bhaktyaa = with interest; shreyase cha = also beneficial to; aatmanaH cha = and of own self; prajaanaam cha = even of people; praaptakaalena = by the time which has come.

अनुवादः

The righteous Dasaratha was hurried with concern in the coronation of Rama as it is for his own benefit and for the benefit of people. Because it is as per his liking and also as the appropriate time has come.

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ।
प्राप्ते काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ॥ ४५ ॥

आत्मनश्च प्रजानां च श्रेयसे च प्रियेण च ।
प्राप्त काले स धर्मात्मा भक्त्या त्वरितवान् नृपः ॥

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि ॥ २-१-४५ समानिनाय मेदिन्याः प्रधानान्पृथिवीपतीन् ।

तदनन्तर उपयुक्त समय आनेपर धर्मात्मा राजा दशरथने अपने और प्रजाके कल्याणके लिये मन्त्रियोंको श्रीरामके राज्याभिषेकके लिये शीघ्र तैयारी करनेकी आज्ञा दी । इस उतावलीमें उनके हृदयका प्रेम और प्रजाका अनुराग भी कारण था ॥ ४५ ॥

अनन्तर पट्टाभिषेकक्कॆ सकाल बन्दाग धर्मात्मा दशरथनु तन्न मत्तु प्रजॆय कल्याणक्कागि श्रीरामन पट्टाभिषेकक्कागि शीघ्रवागि सिद्धतॆगळन्नु माडलु मन्त्रिगळिगॆ आज्ञापिसिदनु. ई अवसरक्कॆ अवन हृदयदल्लिद्द प्रेम हागू प्रजॆय अनुरागवू कारणवागित्तु.॥45॥

पदच्छेदः

45.naanaanagaravaastavyaan = to those residing in various cities; jaanapadaan api = to those residing in villages also; pradhaanaan = to principal officers; medinyaaH = of lands; pR^ithiviipatiin = to he lords of earth; pR^ithak = separately; samaaninaaya = called for.

अनुवादः

Dasaratha called for other kings and officers staying in various cities and villages in his kingdom separately.

स्रोतः: valmikiramayan.net

नानानगरवास्तव्यान् पृथग्जानपदानपि ।
समानिनाय मेदिन्यां प्रधानान् पृथिवीपतिः ॥ ४६ ॥

उन भूपालने भिन्न-भिन्न नगरोंमें निवास करनेवाले प्रधान-प्रधान पुरुषों तथा अन्य जनपदोंके सामन्त राजाओंको भी मन्त्रियोंद्वारा अयोध्यामें बुलवा लिया ॥ ४६ ॥

दशरथनु बेरॆ बेरॆ नगर निवासिगळाद मुख्य-मुख्य पुरुषरन्नु हागू इतर सामन्त राजरन्नु मन्त्रिगळ मूलक अयोध्यॆगॆ करॆसिकॊण्डनु.॥46॥

पदच्छेदः

46. tvarayaa = By hurry; naraadhipaH = the king; na tu aanayaamaasa = did not called; kekayaraajaanaM = to the king of kekaya; janakaM vaa = or Janaka; tau = both of them; shroShyataH = could hear; priyam = the good; pashchaat = afterwards.

अनुवादः

The hurried Dasaratha did not call for the king Kekaya, the maternal uncle of Bharatha or the King Janaka as he thought they both could hear the good news even afterwards.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् वेश्मनानाभरणैर्यथार्हं प्रतिपूजितान् ।
ददर्शालङ्कृतो राजा प्रजापतिरिव प्रजाः ॥ ४७ ॥

उन सबको ठहरनेके लिये घर देकर नानाप्रकारके आभूषणोंद्वारा उनका यथायोग्य सत्कार किया । तत्पश्चात् स्वयं भी अलंकृत होकर राजा दशरथ उन सबसे उसी प्रकार मिले, जैसे प्रजापति ब्रह्मा प्रजावर्गसे मिलते हैं ॥

अवरॆल्लरिगू उळकॊळ्ळलु योग्य वसतिगळन्नु कल्पिसि, अनेक प्रकारद आभूषणगळिन्द अवरन्नु यथायोग्य सत्करिसिदनु. अनन्तर तानू अलङ्कृतनागि दशरथनु - प्रजापति ब्रह्मनु प्रजा वर्गवन्नु भॆट्टियागुवन्तॆ सामन्त राजरॆल्लरन्नु भॆट्टियादनु.॥47॥

पदच्छेदः

47. raajaa = The king; prathipuujitaan = to those who were presented; taan = to them; veshmanaanaabharaNaiH = with houses and various jewelry; yathaarhaM = suitably; alaMkR^itaH = one who is adorned; dadarsha = looked ; prajaapatiH = lord Brahma; prajaaH iva = as children.

अनुवादः

The king Dasaratha presented them suitably with houses and jewelry. Duly adorned himself, he looked after them in the manner Lord Brahma looks after his children.

स्रोतः: valmikiramayan.net

न तु केकयराजानं जनकं वा नराधिपः ।
त्वरया चानयामास पश्चात्तौ श्रोष्यतः प्रियम् ॥ ४८ ॥

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन्परबलार्दने ॥ २-१-४८ ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः ।

जल्दीबाजीके कारण राजा दशरथने केकय-नरेशको तथा मिथिलापति जनकको भी नहीं बुलवाया ।* उन्होंने सोचा वे दोनों सम्बन्धी इस प्रिय समाचारको पीछे सुन लेंगे ॥ ४८ ॥

\* केकयनरेशके साथ भरत-शत्रुघ्न भी आ जाते । इन सबके तथा राजा जनकके रहनेसे श्रीरामका राज्याभिषेक सम्पन्न हो जाता और वे वनमें नहीं जाने पाते—इसी डरसे देवताओंने राजा दशरथको इन सबको नहीं बुलानेकी बुद्धि दे दी ।

अवसरद कारण दशरथनु केकॆय राजनन्नु हागू मिथिलापति जनकनन्नु करॆसलिल्ल.* अवनु अवरिब्बरू सम्बन्धिगळिगॆ ई प्रिय समाचार मत्तॆ तिळिसिदरायितु ऎन्दु योचिसिदनु.॥48॥

पदच्छेदः

48. atha = There afterwards; sheShaaH = the remaining; raajaanaH = kings; lokasammataaH = those who loved by the people; pravivishuH = entered; tataH = after; nR^ipatau = the king; parabalaardane = in annihilating the opponent’s army; upaviShTe = when sitting.

अनुवादः

All the invited kings, duly liked by their people, entered the assembly after the king Dasaratha , who annihilates the opponent’s army, occupied his seat.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथोपविष्टे नृपतौ तस्मिन् परपुरार्दने ।
ततः प्रविविशुः शेषा राजानो लोकसम्मताः ॥ ४९ ॥

तदनन्तर शत्रुनगरीको पीड़ित करनेवाले राजा दशरथ जब दरबारमें आ बैठे, तब (केकयराज और जनकको छोड़कर) शेष सभी लोकप्रिय नरेशोंने राजसभामें प्रवेश किया ॥ ४९ ॥

अनन्तर शत्रुनगरवन्नु नाशमाडुव राजा दशरथन सभा स्थानक्कॆ बन्दु कुळिताग (केकॆयराज मत्तु जनकनन्नु बिट्टु) उळिद ऎल्ल लोकप्रिय अरसरु राजसभॆयन्नु प्रवेशिसिदरु.॥49॥

पदच्छेदः

49. atha = There afterwards; nR^ipaaH = kings; niSheduH = sat; vividheShu = in various; aasaneShu cha = in seats also; raajavitiirNeShu = among allotted by king; abhimukhaaH = facing towards; raajaanam eva = to the king only; niyataH = as per rules.

अनुवादः

The kings thus entered, occupied their various seats allotted to them by the king, by facing toward the king as per the prescribed rules.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ।
राजानमेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥ ५० ॥

अथ राजवितीर्णेषु विविधेष्वासनेषु च ।
राजानवेवाभिमुखा निषेदुर्नियता नृपाः ॥

वे सभी नरेश राजाद्वारा दिये गये नाना प्रकारके सिंहासनोंपर उन्हींकी ओर मुँह करके विनीतभावसे बैठे थे ॥ ५० ॥

आ ऎल्ल अरसरु राजनु नीडिद नाना प्रकारद सिंहासनगळल्लि दशरथनिगॆ अभिमुखरागि विनीतभावदिन्द कुळितुकॊण्डरु.॥50॥

पदच्छेदः

50. vR^itaH = surrounded one; labdhamaanaiH = by those who were respected; vinayaanvitaiH = by those who were humble; upopaviShTaiH = by those who were closely sat; nR^ipaiH = by kings; maanavaiH = by citizens; puraalayaiH = by cities; jaanapadaiH = by villagers; saH = he; babhau = shone; bhagavaan sahasrachakShuH iva = like thousand eyed lord; amaraiH = by celestials.

अनुवादः

Surrounded by the respected and humble kings sitting closely to him as well as the important heads of cities and villages, king Dasaratha shone like lord Devendra surrounded by celestials.

स्रोतः: valmikiramayan.net

स लब्धमानैर्विनयान्वितैर्नृपैः
पुरालयैर्जानपदैश्च मानवैः ।
उपोपविष्टैर्नृपतिर्वृतो बभौ
सहस्रचक्षुर्भगवानिवामरैः ॥ ५१ ॥

राजासे सम्मानित होकर विनीतभावसे उन्हींके आस-पास बैठे हुए सामन्त नरेशों तथा नगर और जनपदके निवासी मनुष्योंसे घिरे हुए महाराज दशरथ उस समय देवताओंके बीचमें विराजमान सहस्रनेत्रधारी भगवान् इन्द्रके समान शोभा पा रहे थे ॥ ५१ ॥

राजनिन्द सम्मानितरागि विनीतभावदिन्द दशरथन सुत्तलू कुळितिरुव सामन्त राजरु हागू नगर प्रमुख जनरिन्द सुत्तुवरिदु आग देवतॆगळ नडुवॆ विराजिसुव सहस्रनेत्रधारी भगवान् इन्द्रनु शोभिसुवन्तॆ अयोध्याधिपति शोभिसुत्तिद्दनु.॥51॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके अयोध्याकाण्डमें पहला सर्ग पूरा हुआ ॥ १ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद अयोध्याकाण्डदल्लि मॊदलनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥1॥