74. विश्वामित्रका अपने आश्रमको प्रस्थान, राजा जनकका कन्याओंको भारी दहेज देकर राजा दशरथ आदिको विदा करना, मार्गमें शुभाशुभ शकुन और परशुरामजीका आगमन

अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः ।
आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १ ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायं विश्वामित्रो महामुनिः ।
अपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥

अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः । आपृच्छ्य तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ॥ १-७४-१

तदनन्तर जब रात बीती और सबेरा हुआ, तब महामुनि विश्वामित्र राजा जनक और महाराज दशरथ दोनों राजाओंसे पूछकर उनकी स्वीकृति ले उत्तरपर्वतपर (हिमालयकी शाखाभूत पर्वतपर, जहाँ कौशिकीके तटपर उनका आश्रम था, वहाँ) चले गये ॥ १ ॥

रात्रि कळॆदु बॆळगादाग महामुनि विश्वामित्ररु राजा जनक मत्तु दशरथ राजन अनुमतियन्नु पडॆदु हिमवत् पर्वतद कौशिकी नदी तटदल्लिद्द तम्म आश्रमक्कॆ हॊरटुहोदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. atha raatryaam vyatiitaayaam [satyaam]* = then, night is elapsing [is becoming true]; mahaamuniH vishvaamitraH = eminent-saint, Vishvamitra; raajaanau = [all] kings; tau ca = both - Rama and Lakshmana, also; aapR^icChya = on asking [leave of absence]; uttaraparvatam jagaama = set out to northern mountains [Himalayas] .

अनुवादः

When that night is elapsing into the wee hours of next day, then the eminent-saint Vishvamitra on asking for the leave of absence from those kings, Dasharatha and Janaka, and from both Rama and Lakshmana, he set out to northern mountains, namely Himalayas. [1-74-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
आपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥ २ ॥

विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।
अपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥

विश्वामित्रो गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् । आपृष्ट्वैव जगामाशु राजा दशरथः पुरीम् ॥ १-७४-२

विश्वामित्रजीके चले जानेपर महाराज दशरथ भी विदेहराज मिथिलानरेशसे अनुमति लेकर ही शीघ्र अपनी पुरी अयोध्याको जानेके लिये तैयार हो गये ॥ २ ॥

विश्वामित्ररु हॊरटु होद बळिक दशरथनू कूड मिथिला नरेशन अनुमतियन्नु पडॆदु शीघ्रवागि तन्न अयोध्यॆगॆ होगलु सिद्धनादनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. vishvaamitraH gate* = on departure of Vishvamitra; * raajaa dasharathaH* = the ruler to the delight of people, Dasharatha; mithilaadhipam = Mithila’s king; vaideham = one who outvies bodily affairs - Janaka; aapR^iSTvaa eva = on asking [leave of absence]; raajaa = king Dasharatha; aashu puriim jagaama = promptly, set forth to city Ayodhya.

अनुवादः

When Vishvamitra departed that ruler to the delight of people, namely Dasharatha, on asking leave of absence with king Janaka who outvies bodily affairs, promptly set forth for the city of Ayodhya. [1-74-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु ।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥ ३ ॥
कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमान् कोट्यम्बराणि च ।
हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ॥ ४ ॥

अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु ।
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥ कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमान् कोट्यम्बराणि च ।
हस्तश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ॥

अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु । गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वरः ॥ १-७४-३ कंबलानां च मुख्यानां क्षौमान् कोट्यंबराणि च । हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलंकृतम् ॥ १-७४-४ ददौ कन्याशतं तासां दासीदासमनुत्तमम् ।

उस समय विदेहराज जनकने अपनी कन्याओंके निमित्त दहेजमें बहुत अधिक धन दिया । उन मिथिला-नरेशने कई लाख गौएँ, कितनी ही अच्छी-अच्छी कालीनें तथा करोड़ोंकी संख्यामें रेशमी और सूती वस्त्र दिये, भाँति-भाँतिके गहनोंसे सजे हुए बहुत-से दिव्य हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सैनिक भेंट किये ॥ ३-४ ॥

आग जनकनु तन्न कन्यॆयरिगागि बळुवळियागि बहळष्टु धनवन्नू, अनेक लक्ष गोवुगळन्नू कोटि सङ्ख्यॆयल्लि उत्तमवाद जरतारी रेश्मॆ मत्तु हत्तिय बट्टॆगळन्नू, बगॆबगॆय आभरणगळिन्द अलङ्कृतवाद अनेक दिव्य गज, हय, रथगळन्नू कालाळुगळन्नू उडुगॊरॆयागि कॊट्टनु.॥3-4॥

पदच्छेदः

3, 4, 5a. atha* = then; * mithileshvaraH* = Mithila’s king; raajaa videhaanaam = king, from Videha lineage; bahu = innumerable; * kanyaadhanam* = girl’s [patrimonial] riches; dadau = gave; gavaam bahuuni = cows, umpteen; shatasahasraaNi mukhyaanaam kambalaanaam ca = hundred thousands [millions of,] excellent ones, shawls, also; kSaumaan koTyambaraaNi ca = crores of silk dresses, also; hastyashvarathapaadaatam = elephants, horses, chariots, foot soldiers; divyaruupam svalankR^itam = divinel in mien, highly decorated; anuttamam = unexcelled ones; daasiidaasam = chambermaids, handmaidens; kanyaashatam = hundreds of girls; taasaam = to them [to brides]; dadau = [Janaka] gave.

अनुवादः

Then that king Janaka of Mithila, the one from Videha lineage, gave innumerable patrimonial riches. He has also given umpteen number of cows, millions of excellent shawls and silk dresses, and elephants, horses, chariots, foot soldiers, besides hundreds of highly decorated girls, divine in their mien, as unexcelled chambermaids and handmaidens to the brides. [1-74-3, 4, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददौ कन्याशतं तासां दासीदासमनुत्तमम् ।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ ५ ॥

हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च ॥ १-७४-५ ददौ राजा सुसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।

अपनी पुत्रियोंके लिये सहेलीके रूपमें उन्होंने सौ-सौ कन्याएँ तथा उत्तम दास-दासियाँ अर्पित कीं । इन सबके अतिरिक्त राजाने उन सबके लिये एक करोड़ स्वर्णमुद्रा, रजतमुद्रा, मोती तथा मूँगे भी दिये ॥ ५ ॥

तम्म पुत्रियरिगागि सखिय रूपदल्लि नूरु-नूरु कन्यॆयरन्नु मत्तु उत्तम असङ्ख्य दास- दासियरन्नु अर्पिसिदनु. इवल्लदॆ राजनु कन्यॆयरिगॆ ऒन्दु कोटि स्वर्णमुद्रॆगळन्नू, रजत मुद्रॆगळन्नू, मुत्तु हवळगळन्नू कॊट्टनु.॥5॥

पदच्छेदः

5b, 6a. raajaa* = king Janaka; * susamhR^iSTaH* = very highly gladdened; hiraNyasya = of gold; suvarNasya = of silver; muktaanaam = of pearls; vidrumasya ca = red corals, even; anuttamam = beau idéal; * kanyaadhanam* = bridal riches; dadau = he gave.

अनुवादः

King Janaka gave beau idéal bridal riches in gold, silver, pearls and corals even, for he is very highly gladdened as Seetha’s marriage came true. [1-74-5b, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददौ राजा सुसंहृष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।
दत्त्वा बहुविधं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ ६ ॥
प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ।
राजाप्ययोध्याधिपतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥ ७ ॥
ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ।

ददौ राजासुसन्तुष्टः कन्याधनमनुत्तमम् ।
दत्त्वा बहुविधं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम् ॥ प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वरः ।
राजाप्ययोध्यापतिः सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥
ऋषीन् सर्वान्पुरस्कृत्य जगाम सबलानुगः ।

इस प्रकार मिथिलापति राजा जनकने बड़े हर्षके साथ उत्तमोत्तम कन्याधन (दहेज) दिया । नाना प्रकारकी वस्तुएँ दहेजमें देकर महाराज दशरथकी आज्ञा ले वे पुनः मिथिलानगरके भीतर अपने महलमें लौट आये । उधर अयोध्यानरेश राजा दशरथ भी सम्पूर्ण महर्षियोंको आगे करके अपने महात्मा पुत्रों, सैनिकों तथा सेवकोंके साथ अपनी राजधानीकी ओर प्रस्थित हुए ॥ ६-७ १/२ ॥

ई प्रकार जनकनु बहळ हर्षदिन्द उत्तमोत्तम नाना प्रकारद वस्तुगळन्नु बळुवळियागि कॊट्टनु. दशरथन अनुमतियन्नु पडॆदु पुनः जनकनु अन्तःपुरक्कॆ होगि प्रयाणद सिद्धतॆयन्नु माडिदनु. अयोध्या नरेश दशरथनू समस्त महर्षिगळन्नु मुन्दिट्टुकॊण्डु महात्मराद पुत्रर, सैनिक, सेवकरॊन्दिगॆ तन्न राजधानिय कडॆगॆ हॊरटनु.॥6-7½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. mithileshvaraH* = Mithila’s sovereign; * raajaa*

king Janaka; bahuvidham dattvaa = having given many kinds [of gifts] ; paarthivam = king Dasharatha; samanuj~naapya = on making Dasharatha to bid adieu; svanilayam = his own dwelling city; mithilaam pravivesha = entered into Mithila.

अनुवादः

Having given many kinds of bridal gifts and having accompanied his daughters for a distance, then having received a bid adieu from Dasharatha, that sovereign of Mithila, Janaka, re-entered is own palace in Mithila. [1-74-6, 7a]

टिप्पनी

It is customary to follow the wedding party up to the outskirts of village or town. In the meantime, there will be two or three hugs of mother and the bride, shedding two or three litres of tears, while the father of the bride secretly wipes his own moist eyes, and the like. Because, this despatch of the bride is considered as another life to her, for she cannot come to her father’s house as and when she wants. Even if she comes, she has to return to her husband’s place at some point of time, because from now onward ’that’ house has become ‘her’ house. In this particular case of Seetha, she does not come to Mithila after this episode and even when Rama abandons her she goes into the womb of her mother, Mother Earth, but not to Mithila. So let us leave Janaka and his queen as they have the satisfaction in marrying their daughter, whose marriage itself is problematical so far, and when that has happened, now some sort of dissatisfaction has cropped up, in leaving her off with some forest ranger, called Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7b, 8a. ayodhyaadhipatiH raajaa api* = Ayodhya’s sovereign, king Dasharatha, even mahaatmabhiH putraiH saha = along with noble-souled sons; sarvaan R^iSiin puraskR^itya = all sages, keeping in fore; sabalaanugaH = following with forces ; jagaama = proceeded.

अनुवादः

Even the king Dasharatha, the sovereign of Ayodhya proceeded with his noble-souled sons, keeping all the sages in the fore, while his forces followed him. [1-74-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गच्छन्तं तु नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम् ॥ ८ ॥
घोरास्तु पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति समन्ततः ।
भौमाश्चैव मृगाः सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम् ॥ ९ ॥

उस समय ऋषि-समूह तथा श्रीरामचन्द्रजीके साथ यात्रा करते हुए पुरुषसिंह महाराज दशरथके चारों ओर भयंकर बोली बोलनेवाले पक्षी चहचहाने लगे और भूमिपर विचरनेवाले समस्त मृग उन्हें दाहिने रखकर जाने लगे ॥ ८-९ ॥

आग ऋषि समूह हागू श्रीरामचन्द्रनॊडनॆ प्रयाण माडुत्तिरुवाग दारियल्लि पक्षिगळु अल्लल्लि घोरवागि अपस्वरदिन्द चीराडुत्तिद्दवु. भूमियल्लि सञ्चरिसुव मृगगळु दशरथनन्नु बलक्कॆ हाकिकॊण्डु मुन्दॆ होगुत्तिद्दवु.॥8-9॥

पदच्छेदः

8b, 9a. saRSisangham* = with assemblages of sages; * saraaghavam* = with [young] Raghava-s - Rama, Lakshmana, Bharata, Shatrughna; gacChantam = who is going - Dasharatha; naravyaaghram = at that tigerly-man [facing Dasharatha]; samantataH = from all around; pakSiNaH ghoraaH vaacaH vyaaharanti = birds started to screech with horrible voice.

अनुवादः

But while going with the assemblages of sages and with young Raghava-s, namely Rama, Lakshmana, Bharata, Shatrughna, the sky-bound birds started to screech with startling voice from all around facing that tigerly-man Dasharatha. [1-74-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9b, 10a. bhaumaaH* = concerning earth; * ca eva* = also thus; sarve mR^igaaH = all, animals; pradakSiNam gacChanti sma = they were going leftward ; taan dR^iSTvaa = on seeing them; rajashaarduulaH = the tigerly king; vasiSTham paryapR^icChata = particularly asked to Vashishta.

अनुवादः

Also thus, all of the earth bound animals are going his leftward, and on seeing this, albeit he is a tigerly king he is perplexed, and particularly asked Vashishta. [1-74-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत ।
असौम्याः पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणाः ॥ १० ॥
किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति ।

उन सबको देखकर राजसिंह दशरथने वसिष्ठजीसे पूछा—‘मुनिवर! एक ओर तो ये भयंकर पक्षी घोर शब्द कर रहे हैं और दूसरी ओर ये मृग हमें दाहिनी ओर करके जा रहे हैं; यह अशुभ और शुभ दो प्रकारका शकुन कैसा? यह मेरे हृदयको कम्पित किये देता है । मेरा मन विषादमें डूबा जाता है’ ॥ १० १/२ ॥

अदॆल्लवन्नु नोडि राजसिंह दशरथनु वसिष्ठरल्लि केळिदनु - मुनिवर्यरे! ऒन्दु कडॆ ई भयङ्कर पक्षिगळु घोर शब्ध माडुत्तिवॆ, इन्नॊन्दु कडॆ ई मृगगळु बलक्कॆ हारि होगुत्तिवॆ, हीगॆ अशुभ मत्तु शुभ ऎरडू रीतिय शकुनगळु हेगॆ? इदरिन्द नन्न ऎदॆ नडुगुत्तिदॆ, मनस्सु विषाददल्लि मुळुगिदॆ.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. ghoraaH [vaacaH]* = startling [voicing]; * pakSiNaH*

= bird’s; asaumyaaH = not gentle [not favourable, unpropitious]; mR^igaaH ca api pradakSiNaaH = animals, also, even, going leftward [propitious]; hR^idayotkampi = to up beating heart [with one’s heart in one’s mouth, throbbing up]; idam kim = this is, what [why so?]; mama manaH viSiidati = my, heart, is sinking [throbbing down].

अनुवादः

“Unpropitious is the starling voicing of birds, whereby my heart is throbbing down… and propitious is the leftward going of the animals, thereby my heart is throbbing up… why so?” [1-74-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ॥ ११ ॥
उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत् फलम् ।
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ॥ १२ ॥
मृगाः प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम् ।

राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ॥ उवाच मधुरां वाणी श्रूयतामस्य यत्फलम् ।
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ॥
मृगाः प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम् ।

राज्ञो दशरथस्यैतत् श्रुत्वा वाक्यं महानृषिः ॥ १-७४-११ उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम् । उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम् ॥ १-७४-१२ मृगाः प्रशमयन्त्येते संतापः त्यज्यतामयम् ।

राजा दशरथका यह वचन सुनकर महर्षि वसिष्ठने मधुर वाणीमें कहा—‘राजन्! इस शकुनका जो फल है, उसे सुनिये—आकाशमें पक्षियोंके मुखसे जो बात निकल रही है, वह बताती है कि इस समय कोई घोर भय उपस्थित होनेवाला है, परंतु हमें दाहिने रखकर जानेवाले ये मृग उस भयके शान्त हो जानेकी सूचना दे रहे हैं; इसलिये आप यह चिन्ता छोड़िये’ ॥ ११-१२ १/२ ॥

दशरथन मातन्नु केळि, महर्षि वसिष्ठरु मधुरवागि नुडिदरु-राजने! ई शकुनद फलवन्नु केळु- आकाशदल्लि पक्षिगळु माडुत्तिरुव कॆट्ट शब्ददिन्द ईग यावुदो घोर भयवु मुन्दागुवुदु ऎन्दु तिळियुत्तदॆ. आदरॆ नम्मन्नु बलक्किट्टु सागुत्तिरुव मृगगळिन्द आ भयवु शान्तवागुवुदन्नु सूचिसुत्तदॆ. अदक्कागि नीनु चिन्तिसबेड.॥11-12½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. mahaan R^iSiH* = great [instinctual,] sage; * raaj~naH dasharathasya* = of king, Dasharatha; etat shrutvaa = on hearing all [that is said] ; madhuraam vaaNiim vaakyam uvaaca = said [this] sentence in a soothing voice; asya yat phalam = which is its [auguries’] result; [tat = that]; shruuyataam = I will let you hear.

अनुवादः

On hearing all that is said by king Dasharatha, the instinctual sage Vashishta said this sentence in a soothing voice, “I will tell apart the result of these auguries… [1-74-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12b, 13a. pakSimukhaat cyutam* = fallen from mouths of bird [shrieks voiced, foretokening]; divyam = providential; ghoram bhayam = perilous, trepidation; upasthitam = [indicate it as] forthcoming; ete mR^igaaH prashamayanti = these, animals’ [behaviour,] mitigable [betokening as]; ayam santaapaH tyajyataam = this, consternation, be forsaken.

अनुवादः

“The shrieks voiced by the birds are foretokening the forthcoming providential and perilous trepidation, but the behaviour of these animals is betokening it as mitigable… hence, let this consternation be forsaken… [1-74-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह ॥ १३ ॥
कम्पयन् मेदिनीं सर्वां पातयंश्च महाद्रुमान् ।
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वे नावेदिषुर्दिशः ॥ १४ ॥
भस्मना चावृतं सर्वं सम्मूढमिव तद‍्बलम् ।

तेषां संवदतां तत्र वायुः प्रादुर्बभूव ह ॥ कम्पयन्मेदीनिं सर्वां पातयंश्च महाद्रुमान् ।
तमसा संवृतः सूर्यः सर्वे नावेदिषुर्दिशः ॥
भस्मना चावृतं सर्वं सम्मूढमिवतद्बलम् ।

इन लोगोंमें इस प्रकार बातें हो ही रही थीं कि वहाँ बड़े जोरोंकी आँधी उठी । वह सारी पृथ्वीको कँपाती हुई बड़े-बड़े वृक्षोंको धराशायी करने लगी । सूर्य अन्धकारसे आच्छन्न हो गये । किसीको दिशाओंका भान न रहा । धूलसे ढक जानेके कारण वह सारी सेना मूर्च्छित-सी हो गयी ॥ १३-१४ १/२ ॥

इवरु हीगॆ मातनाडुत्तिरुवागले अल्लि दॊड्डदाद बिरुगाळि ऎद्दितु. अदु भूमियन्नु नडुगिसुत्ता हॆम्मरगळन्नु नॆलसम माडुत्तित्तु. नॆलदिन्द ऎद्द धूळिनिन्द सूर्यनु मुच्चिहोदनु. ऎल्लॆडॆ धूळु तुम्बिद्दरिन्द दिग्भ्रमॆयागि सैनिकरॆल्लरिगॆ मुन्देनु माडबेकॆन्दु तोचदन्तायितु.॥13-14½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. teSaam* = among them; * samvadataam* = while discussing; tatra = there; mediniim kampayan = [as though] to shake earth; sarvaan mahaadrumaan paatayan = to fell [shattering] all gigantic trees; vaayuH praadurbabhuuva ha = [whirl] wind, started to whirl, indeed.

अनुवादः

While they are discussing among themselves, a whirlwind started to whirligig there, as though to shake the earth and shatter all gigantic trees. [1-74-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15a. suuryaH tamasaa samvR^itaH* = sun is enshrouded by murkiness ; sarve dishaH na vediSuH = all, quarters, not, aware; tat sarvam balam = that, all, army - of Dasharatha; bhasmanaa aavR^itam = is enwrapped by ash [simoom, sandstorm] ; sammuuDham iva = as though ensorcelled - it became.

अनुवादः

Murkiness enshrouded the sun, thus everyone is unaware of quarters, a sandstorm enwrapped that army, by which it has become as though ensorcelled. [1-74-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठ ऋषयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ॥ १५ ॥
ससञ्ज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम् ।
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमूः ॥ १६ ॥

उस समय केवल वसिष्ठ मुनि, अन्यान्य ऋषियों तथा पुत्रोंसहित राजा दशरथको ही चेत रह गया था, शेष सभी लोग अचेत हो गये थे । उस घोर अन्धकारमें राजाकी वह सेना धूलसे आच्छादित-सी हो गयी थी ॥ १५-१६ ॥

आग केवल वसिष्ठ मुनिगळु, इतर ऋषिगळु, पुत्रर सहित दशरथ इवरु मात्र ऎच्चरवागिद्दरु; उळिदवरॆल्ल निश्चेष्टितरन्तादरु. आ घोर अन्धकारदल्लि राजन सैन्यवॆल्ल मुच्चिहोयितु.॥15-16॥

पदच्छेदः

15b, 16a. tadaa* = then; * vasiSThaH* = Vashishta; * anye R^iSayaH ca* = other, sages, also; sasutaH = with sons; raajaa ca = king, also; sasanj~naa iva = as though with animation; tatra aasan = there, they are; anyat sarvam vicetanam = everything is without animation.

अनुवादः

Then Vashishta and the other sages, the king Dasharatha along with his sons remained there with animation, and everything and every other one available there has become inanimate. [1-74-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम् ।
भार्गवं जामदग्न्येयं राजा राजविमर्दनम् ॥ १७ ॥
कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ १८ ॥
स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद‍्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम् ॥ १९ ॥

ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम् ।
भार्गवं जामदग्न्येयं राजा राजविमर्दिनम् ॥ कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुःसहम् ।
ज्वलन्तमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनैः ॥ स्कन्धे चासज्ज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।
प्रगृह्य शरमुग्रं च त्रिपुरघ्नंयथा शिवम् ॥

उस समय राजा दशरथने देखा—क्षत्रिय राजाओंका मान-मर्दन करनेवाले भृगुकुलनन्दन जमदग्निकुमार परशुराम सामनेसे आ रहे हैं । वे बड़े भयानक-से दिखायी देते थे । उन्होंने मस्तकपर बड़ी-बड़ी जटाएँ धारण कर रखी थीं । वे कैलासके समान दुर्जय और कालाग्निके समान दुःसह प्रतीत होते थे । तेजोमण्डलद्वारा जाज्वल्यमान-से हो रहे थे । साधारण लोगोंके लिये उनकी ओर देखना भी कठिन था । वे कंधेपर फरसा रखे और हाथमें विद्युद्‍गणोंके समान दीप्तिमान् धनुष एवं भयंकर बाण लिये त्रिपुरविनाशक भगवान् शिवके समान जान पड़ते थे ॥ १७—१९ ॥

आग दशरथ नोडुत्तानॆ - क्षत्रिय कुलान्तक, भृगुनन्दन जमदग्निकुमार परशुरामनु ऎदुरिगॆ बरुत्तिद्दनु. अवनु भयङ्करवागि काणुत्तिद्दनु. तलॆयल्लि भारी जटॆयन्नू धरिसिद्दनु. अवनु कैलासदन्तॆ दुर्जयनागिद्दु, कालाग्नियन्तॆ दुःसहनागिद्दनु. तेजोमण्डलदिन्द जाज्वल्यनागिद्दनु. हॆगलल्लि गण्डु कॊडलियन्नु इट्टुकॊण्डु, कैयल्लि विद्युत्तिनन्तॆ हॊळॆयुव धनुर्बाणगळन्नु धरिसि, त्रिपुर विनाशक भगवान् शिवनन्तॆ कण्डु बरुत्तिद्दनु.॥17-19॥

पदच्छेदः

16b, 17, 18, 19. tasmin ghore tamasi* = in that, catastrophic, darkness; bhasmacChannaa iva = as though muffled up by ashes [sand] ; saa camuuH = that, military; bhiimasamkaasham = calamitous in looks; * jaTaamaNDaladhaariNam* = wearing tufted matted-hair; raajaa raajavimardanam = he [who is] the king, subjugator of kings; kailaasam iva durdharSam = unassailable like Mt. Kailash ; kaalaagnim iva duHsaham = unbearable like epoch-end fire; tejobhiH jvalantam iva = like irradiant with his own radiance; pR^ithak janaiH durniriikSyam = impossible to gaze by common people; parashum skandhe aasajya = clinching axe on shoulder; vidyut gaNopamam = groups in simile to electric discharges ; dhanuH = bow - bow of Vishnu; ugram sharam pragR^ihya ca = clasping terrible [electrocuting one] arrow, also; tripuraghnam shivam yathaa = as with devastator of triple cities, Shiva; ayam jaamadagnyam bhaargavam dadarsha = they all have seen him, sage Jamadagni’s son Bhaargava.

अनुवादः

In that catastrophic darkness, that sand-muffled military of king Dasharatha has seen the son of Sage Jamadagni, namely Bhaargava Rama, the subjugator of kings of kings. He appeared calamitous in his look by wearing tufty matted and unruly head-hair, an unassailable one like Mt. Kailash, an unbearable one like the Epoch-End-Fire, irradiant with his own radiance, hence imperceivable for commoners, and such as he is, he clinched an axe on his right shoulder and clasped a bow in his left hand, that in simile is like a congeries of electroluminescence, and handling an arrow which is as if ready to electrocute, and he vied in his overall look with the devastator of triple cities, namely God Shiva. [1-74-16b, 17, 18, 19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणाः ॥ २० ॥
सङ्गता मुनयः सर्वे सञ्जजल्पुरथो मिथः ।

प्रज्वलित अग्निके समान भयानक-से प्रतीत होनेवाले परशुरामको उपस्थित देख जप और होममें तत्पर रहनेवाले वसिष्ठ आदि सभी ब्रह्मर्षि एकत्र हो परस्पर इस प्रकार बातें करने लगे— ॥ २० १/२ ॥

प्रज्वलित अग्नियन्तॆ भयङ्करवागि काणुव परुशुरामनु बन्दुदन्नु नोडि, जप-होमगळल्लि तत्पररागिरुव वसिष्ठरे मॊदलाद ऎल्ल ब्रह्मर्षिगळु ऒट्टिगॆ सेरि परस्पर हीगॆ मातनाडतॊडगिदरु.॥20½॥

पदच्छेदः

20, 21a. bhiimasamkaasham* = peril similar [perilous in his propensity] ; jvalantam paavakam iva = as flaming Ritual-fire; tam dR^iSTvaa = on seeing him; japahomaparaayaNaaH vipraaH = practisers of meditation and fire-oblation, Brahman-s; vasiSThapramukhaaH = Vashishta and other prominent ones; sarve munayaH sangataaH = all of the, sages, coming together; athaH mithaH = up and down; samjajalpuH = started to susurrate.

अनुवादः

On seeing him who is perilous in his propensity and flaming like the Ritual-fire, Vashishta and the other prominent Brahman-s who are the practisers of meditation and fire-oblations have come together and started to susurrate, up and down. [1-74-20, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कच्चित् पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ॥ २१ ॥
पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वरः ।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥ २२ ॥

कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति ॥ पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्ग ज्वरः ।
क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम् ॥

‘क्या अपने पिताके वधसे अमर्षके वशीभूत हो ये क्षत्रियोंका संहार नहीं कर डालेंगे? पूर्वकालमें क्षत्रियोंका वध करके इन्होंने अपना क्रोध उतार लिया है । अब इनकी बदला लेनेकी चिन्ता दूर हो चुकी है । अतः फिर क्षत्रियोंका संहार करना इनके लिये अभीष्ट नहीं है, यह निश्चयपूर्वक कहा जा सकता है’ ॥ २१-२२ ॥

हिन्दॊम्मॆ ई परशुरामनु क्षत्रियनॊब्बनिन्द आद तन्न तन्दॆय वधॆयिन्दागि बहळ कुपितनागिद्दरू ईग क्षत्रियरन्नु विनाशमाडलारनु; एकॆन्दरॆ हिन्दॆ क्षत्रियरन्नु वधिसि इवनु तन्न कोपवन्नु बिट्टु चिन्तारहितनागिद्दनु. आद्दरिन्द पुनः क्षत्रियरन्नु संहरिसुवुदु इवनिगॆ इष्टविल्ल ऎन्दु निश्चयवागि हेळबहुदु.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b-22. pitR^ivadhaamarSii* = envenomed by father’s murder; kSatram na utsaadayiSyati kaccit = not going to eradicate [now] Kshatriya race, will he be - or what; puurvam kSatravadham kR^itvaa = previously, on eliminating Kshatriya-s ; gatamanyuH = his anger is gone [abated] ; gatajvaraH = gone [alleviated,] is his frenzy; bhuuyaH = again; kSatrasyotsaadanam = for eliminating kshatriya ; asya na cikiirSitam khalu = he really not intended [action].

अनुवादः

“Will he eradicate the race of Kshatriya-s even now as he was once envenomed by the murder of his father, or what… abated is his anger and alleviated is his frenzy previously when he eliminated Kshatriya-s… but is he really intending to eliminate Kshatriya-s once again, or what?” Thus, those Brahmans talked among themselves. [1-74-21b, 22]

टिप्पनी

An account of Parashu Rama’s elimination of Kshatriya clans is given in endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वार्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम् ।
ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन् ॥ २३ ॥

एवमुक्त्वा र्घ्यमादाय भावर्गं भीमदर्शनम् ।
ऋषयो राम रामेति मधुरं वाक्यमब्रुवन् ॥

ऐसा कहकर ऋषियोंने भयंकर दिखायी देनेवाले भृगुनन्दन परशुरामको अर्घ्य लेकर दिया और ‘राम! राम!’ कहकर उनसे मधुर वाणीमें बातचीत की ॥ २३ ॥

हीगॆ हेळि ऋषिगळु भयङ्करवागि काणुव भृगुनन्दन परशुरामनन्नु स्वागतिसि, आर्घ्यवन्नु अर्पिसुत्ता रामा! भार्गव! ऎन्दु सविमातुगळिन्द वार्तालाप माडिदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. R^iSayaH* = sages; * evam uktvaa* = thus, saying [after susurrus]; arghyam aadaaya = on taking oblational water; bhiimadarshanam bhaargavam = a visitation in his look, towards Bhaargava Rama; raama raama = oh, Rama, oh, Rama; iti madhuram vaakyam abruvan = thus, spoke sweet [benignly] sentence [lines of greetings] - they approached.

अनुवादः

After their susurrus the sages have approached him, who in his very look is like a visitation, with oblational water and addressed him with benign words of greeting like, “oh, Rama, oh, Bhaargava Rama…” [1-74-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान् ।
रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत ॥ २४ ॥

ऋषियोंकी दी हुई उस पूजाको स्वीकार करके प्रतापी जमदग्निपुत्र परशुरामने दशरथनन्दन श्रीरामसे इस प्रकार कहा ॥ २४ ॥

ऋषिगळु इत्त पूजॆयन्नु स्वीकरिसि प्रतापि जमदग्निनन्दन परुशुरामनु दशरथनन्दन श्रीरामनल्लि हीगॆ हेळिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. prataapavaan* = inexorable one; * jaamadagnyaH raamaH* = of Jamadagni, Rama; R^iSidattaam = given by sage; taam puujaam pratigR^ihya = on receiving that deference; daasharathim raamam abhyabhaaSata = started to talk to Rama of Dasharatha.

अनुवादः

On receiving the deference paid by the sage Vashishta, that inexorable Rama of Jamadagni started to talk to Rama of Dasharatha. [1-74-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःसप्ततितमः सर्गः ॥ ७४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऎप्पत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥74॥