०७१ जनककुलवर्णनम्

71. राजा जनकका अपने कुलका परिचय देते हुए श्रीराम और लक्ष्मणके लिये क्रमशः सीता और ऊर्मिलाको देनेकी प्रतिज्ञा करना

एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नः परिकीर्तितम् ॥ १ ॥
प्रदाने हि मुनिश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः ।
वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामते ॥ २ ॥

एवं ब्रुवाणं जनकः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
श्रोतुमर्हसि भद्रं ते कुलं नःपरिकीर्तितम् ॥ प्रदाने हि मनुश्रेष्ठ कुलं निरवशेषतः ।
वक्तव्यं कुलजातेन तन्निबोध महामते ॥

महर्षि वसिष्ठ जब इस प्रकार इक्ष्वाकुवंशका परिचय दे चुके, तब राजा जनकने हाथ जोड़कर उनसे कहा—‘मुनिश्रेष्ठ! आपका भला हो । अब हम भी अपने कुलका परिचय दे रहे हैं, सुनिये । महामते! कुलीन पुरुषके लिये कन्यादानके समय अपने कुलका पूर्णरूपेण परिचय देना आवश्यक है; अतः आप सुननेकी कृपा करें ॥ १-२ ॥

महर्षि वसिष्ठरु ई प्रकार इक्ष्वाकु वंशद परिचय माडिकॊट्ट बळिक जनकराजनु कैमुगिदु अवरल्लि हेळिदनु-मुनिश्रेष्ठरे! निमगॆ ऒळ्ळॆयदागलि. ईग नावू नम्म कुलद परिचय माडिकॊडुवॆवु. केळिरि - महामते! कुलीन पुरुषरु कन्यादानद समयदल्लि तम्म कुलद पूर्ण परिचयवन्नु माडिकॊडुवुदु वाडिकॆयागिदॆ. आद्दरिन्द तावु केळुव कृपॆ माडिरि.॥1-2॥

पदच्छेदः

1. evam bruvaaNam = to him who is saying - to Vashishta this way; janakaH kR^itaanjaliH pratyuvaaca = Janaka, in reply said reverentially making palm-fold; te bhadram = you be safe; parikiirtitam = distinguished; naH kulam = of our, lineage; shrotum arhasi = apt of you to listen - all of you.

अनुवादः

When sage Vashishta said that way, Janaka reverentially made palm fold and said this in reply, “oh, sage, let safeness betide you all… now, it will be apt of you all to listen to our distinguished lineage…” [1-71-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. munishreSTha = oh eminent sage; mahaamune = oh great sage; kulajaatena = born in [a particular noble] gens; pradaane = while offering [bride]; niravasheSataH = without a little remainder [completely, in entirety]; kulam vaktavyam hi = speakable about parentage - to be informed, isn’t it; tat nibodha = thereby, let all be informed of our lineage.

अनुवादः

“Oh, eminent sage Vashishta, he who is born in a particular noble gens has to inform about his parentage in its entirety, especially when he offers a bride… thereby oh, great sage, let all be informed of about our lineage…” [1-71-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजाभूत् त्रिषु लोकेषु विश्रुतः स्वेन कर्मणा ।
निमिः परमधर्मात्मा सर्वसत्त्ववतां वरः ॥ ३ ॥

‘प्राचीन कालमें निमि नामक एक परम धर्मात्मा राजा हुए हैं, जो सम्पूर्ण धैर्यशाली महापुरुषोंमें श्रेष्ठ तथा अपने पराक्रमसे तीनों लोकोंमें विख्यात थे ॥ ३ ॥

प्राचीन कालदल्लि निमि ऎम्ब ओर्व परम धार्मिक राजनिद्दनु. अवरु समस्त धैर्यशाली पुरुषरल्लि श्रेष्ठरु हागू पराक्रमशालियागिद्दु मूरु लोकगळल्लि विख्यातरागिद्दरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. svena karmaNaa = by his own, accomplishments; triSu lokeSu vishrutaH = renowned in triad of worlds ; paramadharmaatmaa = uniquely seraphic souled one; sarvasattvavataam varaH = best among all stalwart [emperors] ; raajaa nimiH abhuut = emperor, Nimi, was there - once upon a time.

अनुवादः

Once there was an emperor Nimi, who was renowned in the triad of worlds by his own accomplishments, and who was uniquely seraphic-souled and a best one among all stalwart emperors… [1-71-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथिपुत्रकः ।
प्रथमो जनको राजा जनकादप्युदावसुः ॥ ४ ॥

तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनको मिथिपुत्रकः । प्रथमो जनको नाम जनकादप्युदावसुः ॥ १-७१-४

‘उनके मिथि नामक एक पुत्र हुआ । मिथिके पुत्रका नाम जनक हुआ । ये ही हमारे कुलमें पहले जनक हुए हैं (इन्हींके नामपर हमारे वंशका प्रत्येक राजा ‘जनक’ कहलाता है) । जनकसे उदावसुका जन्म हुआ ॥ ४ ॥

अवरिगॆ मिथि ऎम्ब पुत्रनु हुट्टिदनु. मिथिय पुत्र जनकनादनु. इवरे नम्म कुलद मॊदलनॆय जनकरादरु (इवर हॆसरिनल्ले नम्म वंशद प्रतियॊब्ब राजनन्नु जनकनॆन्दे करॆयुत्तारॆ.) जनकनिन्द उदावसु हुट्टिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mithiH naama = Mithi, named; tasya putraH= his, son; prathamaH janakaH naama = first, Janaka, by name [designated as]; mithiputrakaH janakaH = Mithi’s son, is Janaka; janakaat api udaavasuH = from Janaka, even, Udaavasu - is born.

अनुवादः

And his son was named as Mithi, and Janaka was Mithi’s son… the first one to be designated as Janaka… and even from that Janaka it is Udaavasu who took birth… [1-71-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः ।
नन्दिवर्धसुतः शूरः सुकेतुर्नाम नामतः ॥ ५ ॥

उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो वै नन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धनपुत्रस्तु सुकेतुर्नाम नामतः ॥ १-७१-५

‘उदावसुसे धर्मात्मा नन्दिवर्धन उत्पन्न हुए । नन्दिवर्धनके शूरवीर पुत्रका नाम सुकेतु हुआ ॥ ५ ॥

उदावसुविनिन्द धर्मात्मा नन्दिवर्धन, नन्दिवर्धननिगॆ सुकेतु ऎम्ब वीर पुत्र हुट्टिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. udaavasoH tu = from Udaavasu, on his part; dharmaatmaa nandivardhanaH jaataH = noble souled, Nandivardhana, took birth; nandivardhanaputraH tu = Nandivardhana’s son, but; naamataH suketuH naama = by name, Suketu, named one.

अनुवादः

From Udaavasu it is noble souled Nandivardhana took birth, and Nandivardhana’s son is named as Suketu, by his name… [1-71-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः ।
देवरातस्य राजर्षेर्बृहद्रथ इति स्मृतः ॥ ६ ॥

‘सुकेतुके भी देवरात नामक पुत्र हुआ । देवरात महान् बलवान् और धर्मात्मा थे । राजर्षि देवरातके बृहद्रथ नामसे प्रसिद्ध एक पुत्र हुआ ॥ ६ ॥

सुकेतुविगॆ देवरातनॆम्ब पुत्रनादनु. देवरातनु महाबलवन्तनु मत्तु धर्मात्मा आगिद्दनु. राजर्षि देवरातनिगॆ बृहद्रथनॆम्ब प्रसिद्ध पुत्रनु हुट्टिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. suketoH api = from Suketu, even; dharmaatmaa = virtue-souled one; mahaabalaH = highly powerful; devaraataH = Devaraata - is born; devaraatasya raajarSeH bR^ihadratha iti smR^iutaH = from kingly sage Devaraata, Brihadratha, thus, heard - him to be his son.

अनुवादः

From Suketu the highly powerful and virtue-souled Devaraata is born, and from that kingly sage Devaraata, it is Brihadratha who took birth, thus we have heard… [1-71-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बृहद्रथस्य शूरोऽभून्महावीरः प्रतापवान् ।
महावीरस्य धृतिमान् सुधृतिः सत्यविक्रमः ॥ ७ ॥

‘बृहद्रथके पुत्र महावीर हुए, जो शूर और प्रतापी थे । महावीरके सुधृति हुए, जो धैर्यवान् और सत्यपराक्रमी थे ॥ ७ ॥

बृहद्रथन पुत्र महावीरनादनु. अवनु शूर, प्रतापियागिद्दनु. महावीरनिन्द सुधृतियादनु. अवनु धैर्यवन्त मत्तु सत्यपराक्रमियागिद्दनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. bR^ihadrathasya = of Brihadratha; shuuraH prataapavaan mahaaviiraH abhuut = valiant one, highly brave, courageous one, Mahaaviira, became - took birth; mahaaviirasya = of Mahaavira; dhR^itimaan = bold one; satyavikramaH = truth valiant; sudhR^itiH = Sudhriti - is the son.

अनुवादः

From Brihadratha it is the highly braving, courageous and valiant Mahaaviira has come, and the bold and truth-valiant Sudhriti from Mahaaviira… [1-71-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः सुधार्मिकः ।
धृष्टकेतोश्च राजर्षेर्हर्यश्व इति विश्रुतः ॥ ८ ॥

‘सुधृतिके भी धर्मात्मा धृष्टकेतु हुए, जो परम धार्मिक थे । राजर्षि धृष्टकेतुका पुत्र हर्यश्व नामसे विख्यात हुआ ॥ ८ ॥

सुधृतियल्लि परमधार्मिक, धर्मात्म दृष्टकेतु हुट्टिदनु. राजर्षि दृष्टकेतुविगॆ हर्यश्व ऎम्ब विख्यात पुत्रनादनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. sudhR^iteH api = from Sudhriti, even; dharmaatmaa = right-minded one; sudhaarmikaH = highly generous one; dhR^iSTaketuH = it is Dhristaketu; raajarSeH dhR^iSTaketoH = from kingly sage, Dhristakeu; haryashvaH iti vishrutaH = Haryashva, thus, renowned - son is born.

अनुवादः

Form Sudhriti, the right-minded and highly generous Dhristaketu took birth, and from the kingly sage Dhristaketu it is highly renowned Haryashva is the son… [1-71-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतीन्धकः ।
प्रतीन्धकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरथः सुतः ॥ ९ ॥

‘हर्यश्वके पुत्र मरु, मरुके पुत्र प्रतीन्धक तथा प्रतीन्धकके पुत्र धर्मात्मा राजा कीर्तिरथ हुए ॥ ९ ॥

हर्यश्वन पुत्र मरु, मरुविन पुत्र प्रतीन्धक मत्तु प्रतीन्धकनिगॆ धर्मात्मा राजा कीर्तिरथ हुट्टिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. haryashvasya putraH maruH = Haryashva’s, son is, Maru; maroH putraH pratiindhakaH = Maru’s, son is, Pratiindhaka; pratiindhakasya sutaH = Pratiindhaka’s, son is; dharmaatmaa = noble souled one; raajaa kiirtirathaH = king, Kiiriratha.

अनुवादः

Haryashva’s son is Maru, and Maru’s, son is Pratiindhaka, and the son of Pratiindhaka’s is noble-souled king Kiirtiratha… [1-71-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इति स्मृतः ।
देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥ १० ॥

पुत्रः कीर्तिरथस्यापि देवमीढ इथि स्मृतः ।
देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महीध्रकः ॥

‘कीर्तिरथके पुत्र देवमीढ नामसे विख्यात हुए । देवमीढके विबुध और विबुधके पुत्र महीध्रक हुए ॥ १० ॥

कीर्तिरथन पुत्र देवमीढनॆम्बुवनु विख्यातनादनु. देवमीढनिगॆ विबुध मत्तु विभुदनिगॆ महीध्रक पुत्रनादनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. kiirtirathasya api putraH = even son of Kiirtiratha is; devamiiDhaH iti smR^itaH = Devamidha, thus, remembered; devamiiDhasya vibudho = of Devamiidha, Vibudha; vibudhasya mahiidhrakaH = Vibudha’s, Mahiidraka.

अनुवादः

The son of Kiirtiratha is remembered as Devamiidha, and the son of Devamiidha is Vibudha, and Vibudha’s son is Mahiidraka… [1-71-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महीध्रकसुतो राजा कीर्तिरातो महाबलः ।
कीर्तिरातस्य राजर्षेर्महारोमा व्यजायत ॥ ११ ॥

‘महीध्रकके पुत्र महाबली राजा कीर्तिरात हुए । राजर्षि कीर्तिरातके महारोमा नामक पुत्र उत्पन्न हुआ ॥

महीध्रकन पुत्र महाबलि कीर्तिरातनादनु. राजर्षि कीर्तिरातनिगॆ महारोमा पुत्रनु हुट्टिदनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahaabalaH = great mighty one; raajaa kiirtiraataH = king, Kiirtiraata is; mahiidhrakasutaH = Mahiidraka’s son; raajaRSeH kiirtiraatasya = to sagely king, Kiirtiraata; mahaaromaa vyajaayata = Mahaaroma, born.

अनुवादः

Mahiidraka’s son is the great mighty king Kiirtiraata, and the son born to sagely king Kiirtiraata is Mahaaroma… [1-71-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत ।
स्वर्णरोम्णस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥ १२ ॥

महारोम्णस्तु धर्मात्मा स्वर्णरोमा व्यजायत ।
स्वर्णरोमस्तु राजर्षेर्ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥

‘महारोमासे धर्मात्मा स्वर्णरोमाका जन्म हुआ । राजर्षि स्वर्णरोमासे ह्रस्वरोमा उत्पन्न हुए ॥ १२ ॥

महारोमनिन्द धर्मात्मा स्वर्णरोमनु हुट्टिदनु. राजर्षि स्वर्णरोमनिन्द ह्रस्वरोम उत्पन्ननादनु.॥12॥

पदच्छेदः

12. mahaaromNaH tu = from Mahaaroma, but; dharmaatmaa = virtue-souled one; svarNaromaa vyajaayata = Swarnaroma, is born; raajarSeH svarNaromNaH tu = to kingly sage, Swarnaroma, on his part; hrasvaromaa vyajaayata = Hrasvaroma, is born.

अनुवादः

From Mahaaroma it is the virtue-souled Swarnaroma, and from kingly sage Swarnaroma it is Hrasvaroma… [1-71-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पुत्रद्वयं राज्ञो धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १३ ॥

तस्य पुत्रद्वयं राज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः ।
ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥

तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे धर्मज्ञस्य महात्मनः । ज्येष्ठोऽहमनुजो भ्राता मम वीरः कुशध्वजः ॥ १-७१-१३

‘धर्मज्ञ महात्मा राजा ह्रस्वरोमाके दो पुत्र उत्पन्न हुए, जिनमें ज्येष्ठ तो मैं ही हूँ और कनिष्ठ मेरा छोटा भाई वीर कुशध्वज है ॥ १३ ॥

धर्मज्ञ महात्मा राजा ह्रस्वरोमनिगॆ हिरियवनाद नानु हागू किरियव नन्न तम्म वीर कुशध्वज ऎम्ब इब्बरु हुट्टिदॆवु.॥13॥

पदच्छेदः

13. dharmaj~nasya tasya = from that virtue knower; mahaatmanaH = noble-souled ones; putradvayam jaj~ne = a pair of sons, are born; aham jyeSThaH = I am, elder; viiraH kushadhvajaH = brave one, Kushadhvaja is; mama = my; anujaH = later born [younger]; bhraataa = brother.

अनुवादः

Two sons are born to that knower of virtue and noble souled Hrasvaroma, I am the elder, and my younger brother is this brave Kushadhvaja… [1-71-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य पिता मम ।
कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः ॥ १४ ॥

मां तु ज्येष्ठं पिता राज्ये सोऽभिषिच्य नराधिपः । कुशध्वजं समावेश्य भारं मयि वनं गतः॥ १-७१-१४

‘मेरे पिता मुझ ज्येष्ठ पुत्रको राज्यपर अभिषिक्त करके कुशध्वजका सारा भार मुझे सौंपकर वनमें चले गये ॥

नन्न तन्दॆ हिरियवनाद नन्नन्नु राज्यक्कॆ पट्टाभिषेक माडिदनु. कुशध्वजन ऎल्ल भारवन्नु ननगॆ ऒप्पिसि वनक्कॆ हॊरटु होदनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. pitaa saH naraadhipaH = father, he, that king; jyeSTham maam = elder me; raajye abhiSicya = anointed in kingdom; kushadhvajam bhaaram = Kushadhvaja’s, burden [duty to look after]; mayi samaaveshya = vesting in me; vanam gataH = departed to forests.

अनुवादः

He that king and father of ours, Hrasvaroma, anointing me in kingdom as I am the elder, and vesting the duty of looking after Kushadhvaja in me, he departed to forests… [1-71-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वृद्धे पितरि स्वर्याते धर्मेण धुरमावहम् ।
भ्रातरं देवसङ्काशं स्नेहात् पश्यन् कुशध्वजम् ॥ १५ ॥

‘वृद्ध पिताके स्वर्गगामी हो जानेपर अपने देवतुल्य भाई कुशध्वजको स्नेह-दृष्टिसे देखता हुआ मैं इस राज्यका भार धर्मके अनुसार वहन करने लगा ॥ १५ ॥

वृद्धपितनु स्वर्गस्थनाद मेलॆ नन्न देवतुल्य तम्म कुशध्वजनन्नु स्नेह दृष्टियिन्द नोडुत्ता ई राज्यवन्नु धर्मदिन्द आळतॊडगिदॆनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. vR^iddhe pitari svar yaate sati = on departure of aged father to heaven; bhraataram = brother; and; devasankaasham kushadhvajam = god similar, Kushadhvaja - his upbringing; snehaat pashyan = while looking after with friendship [with brotherliness]; dharmeNa = righteously; dhuram = burden [of kingship]; * aavaham* = lugging around.

अनुवादः

On the departure of our aged father to heaven, I am looking after this godlike Kushadhvaja with brotherliness and lugging around the burden of this kingship… [1-71-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्यचित्त्वथ कालस्य साङ्काश्यादागतः पुरात् ।
सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १६ ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य साङ्काश्यादगतः पुरात् ।
सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधकः ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य सांकाश्यादगमत्पुरात् । सुधन्वा वीर्यवान् राजा मिथिलामवरोधकः ॥ १-७१-१६

‘कुछ कालके अनन्तर पराक्रमी राजा सुधन्वाने सांकाश्य नगरसे आकर मिथिलाको चारों ओरसे घेर लिया ॥ १६ ॥

कॆल कालद बळिक पराक्रमि राजा सुधन्वनु साङ्काश्य नगरदिन्द बन्दु मिथिलॆयन्नु मुत्तिदनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. atha = later; kasyacit tu kaalasya = after sometime, but; viiryavaan = valorous one; sudhanvaa raajaa = Sudhanva, a king; mithilaam avarodhakaH = beleaguering Mithila; saamkaashyaat puraat = from Saamkaasha, city; agamat = he came.

अनुवादः

Then after sometime, a valorous king named Sudhanva came beleaguering Mithila, from his city Saamkaasha… [1-71-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् ।
सीता च कन्या पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १७ ॥

स च मे प्रेषयामास शैवं धनुरनुत्तमम् । सीता कन्या च पद्माक्षी मह्यं वै दीयतामिति ॥ १-७१-१७

‘उसने मेरे पास दूत भेजकर कहलाया कि ‘तुम शिवजीके परम उत्तम धनुष तथा अपनी कमलनयनी कन्या सीताको मेरे हवाले कर दो’ ॥ १७ ॥

अवनु दूतनन्नु कळिसि - ‘नीनु शिवन परमोत्तम धनुस्सु मत्तु निन्न कमललोचन कन्यॆ सीतॆयन्नु ननगॆ ऒप्पिसि बिडु’ ऎम्ब सन्देशवन्नु हेळि कळिसिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. anuttamam shaivam dhanuH = unexcelled, Shiva’s, bow; padmaakSii kanyaa siitaa ca = along with lotus-eyed, virgin, Seetha; mahyam diiyataam = be given to me; iti saH ca me preSayaamaasa = thus, he, even, started to urge me.

अनुवादः

‘The unexcelled bow of Shiva shall be given to me, along with the lotus-eyed virgin, Seetha…’ thus he started to urge me… [1-71-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्याप्रदानान्महर्षे युद्धमासीन्मया सह ।
स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १८ ॥

तस्याप्रदानाद्ब्रह्मर्षे युद्धमासीन्मया सह । स हतोऽभिमुखो राजा सुधन्वा तु मया रणे ॥ १-७१-१८

‘महर्षे! मैंने उसकी माँग पूरी नहीं की । इसलिये मेरे साथ उसका युद्ध हुआ । उस संग्राममें सम्मुख युद्ध करता हुआ राजा सुधन्वा मेरे हाथसे मारा गया ॥ १८ ॥

महर्षिगळे! नानु अवन बेडिकॆयन्नु पूरैसलिल्ल. आद्दरिन्द नन्नॊन्दिगॆ अवन युद्धवायितु. आ सङ्ग्रामदल्लि युद्धमाडुत्तिरुवाग नन्न कैयिन्द सुधन्वनु हतनादनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. brahmarSe = oh Brahma-sage Vashishta; apradaanaat = for the reason of non bestowal; tasya = to him; mayaa saha = with me; yuddham aasiit = war, occurred; raNe abhimukhaH = he who affronted in war ; saH raajaa sudhanvaa tu = he, king, Sudhanva, on his part; mayaa hataH = put to the sword by me.

अनुवादः

“Oh, Brahma sage Vashishta, for the reason of my non-bestowal of bow or bride he warred with me, and when he affronted me in that war I have put that Sudhanva to the sword…” [1-71-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निहत्य तं मुनिश्रेष्ठ सुधन्वानं नराधिपम् ।
साङ्काश्ये भ्रातरं शूरमभ्यषिञ्चं कुशध्वजम् ॥ १९ ॥

‘मुनिश्रेष्ठ! राजा सुधन्वाका वध करके मैंने सांकाश्य नगरके राज्यपर अपने शूरवीर भ्राता कुशध्वजको अभिषिक्त कर दिया ॥ १९ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! राजा सुधन्वनन्नु कॊन्दु नानु साङ्काश्यनगरदल्लि नन्न शूरवीर तम्म कुशध्वजनन्नु पट्टाभिषेक माडिदॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. munishreSTha = oh best sage; naraadhipam tam sudhanvaanam nihatya = on eliminating him the lord of people, Sudhanva ; bhraataram shuuram kushadhvajam = brother, valiant one, Kushadhvaja; saamkaashye abhyaSincam = I have anointed in Saamkaasha.

अनुवादः

Oh, best sage Vashishta, on eliminating king Sudhanva, I have anointed my valiant brother Kushadhvaja in the kingdom of Saamkaasha… [1-71-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव ॥ २० ॥

कनीयानेष मे भ्राता अहं ज्येष्ठो महामुने । ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुंगव ॥ १-७१-२० सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय वै ।

‘महामुने! ये मेरे छोटे भाई कुशध्वज हैं और मैं इनका बड़ा भाई हूँ । मुनिवर! मैं बड़ी प्रसन्नताके साथ आपको दो बहुएँ प्रदान करता हूँ ॥ २० ॥

महामुनिगळे! इवनु नन्न किरिय तम्म कुशध्वजनागिद्दानॆ मत्तु नानु इवनिगॆ अण्णनागिद्देनॆ. मुनिवररे! नानु बहळ सन्तोषदिन्द निमगॆ इब्बरु वधुगळन्नु कॊडुत्तिद्देनॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20, 21a. mahaamune = oh best saint; eSaH me kaniiyaan bhraataa = he is, my, younger, brother; aham jyeSThaH = I am, elder; munipungava = oh eminent-saint; paramapriitaH = highly gladdened; * te vadhvau dadaami* = I am bestowing those brides; siitaam raamaaya = Seetha, for Rama; uurmilaam lakSmaNaaya vai = Urmila, for Lakshmana, for sure; te bhadram = to you - to all, let there be felicity.

अनुवादः

Oh, best saint Vashishta, this is that younger brother of mine, and I am the elder. Oh, eminent-saint, I am bestowing those brides with a highly gladdened heart… Seetha for Rama, and Urmila for Lakshmana, let there be felicity for all… [1-71-20, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्ष्मणाय वै ।
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २१ ॥
द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव ॥ २२ ॥

सीतां रामाय भद्रं ते ऊर्मिलां लक्षणाय वै ।
वीर्यशुल्कां मम सुतां सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ द्वितीयामूर्मिलां चैव त्रिर्वदामि न संशयः ।
ददामि परमप्रीतो वध्वौ ते मुनिपुङ्गव ॥

‘आपका भला हो! मैं सीताको श्रीरामके लिये और ऊर्मिलाको लक्ष्मणके लिये समर्पित करता हूँ । पराक्रम ही जिसको पानेका शुल्क (शर्त) था, उस देवकन्याके समान सुन्दरी अपनी प्रथम पुत्री सीताको श्रीरामके लिये तथा दूसरी पुत्री ऊर्मिलाको लक्ष्मणके लिये दे रहा हूँ । मैं इस बातको तीन बार दुहराता हूँ, इसमें संशय नहीं है । मुनिप्रवर! मैं परम प्रसन्न होकर आपको दो बहुएँ दे रहा हूँ’ ॥ २१-२२ ॥

निमगॆ ऒळ्ळॆयदागलि. नानु सीतॆयन्नु श्रीरामनिगॆ मत्तु ऊर्मिळॆयन्नु लक्ष्मणनिगॆ समर्पिसुत्तिद्देनॆ. यारन्नु पडॆयलु पराक्रमवे शरत्तागिदॆयो आ देवकन्यॆयन्तॆ इरुव सुन्दरियाद नन्न हिरिय पुत्रि सीतॆयन्नु श्रीरामनिगागि हागू इन्नॊब्ब पुत्रि ऊर्मिळॆयन्नु लक्ष्मणनिगागि कॊडुवॆनु. नानु ई मातन्नु त्रिवार हेळुत्तिद्देनॆ. इदरल्लि संशयवे इल्ल. मुनिश्रेष्ठरे! नानु परमप्रसन्ननागि निमगॆ इब्बरु सॊसॆयरन्नु कॊडुत्ता इद्देनॆ.॥21-22॥

पदच्छेदः

21b, 22a. viiryashulkaam = bounty for bravery; surasutopamaam = in simile is daughter of divine Providences; mama sutaam siitaam = my, daughter, Seetha; dvitiiyaam uurmilaam ca eva = second one, Urmila, also thus; munipungava = oh eminent-saint; triH vadaami = thrice, I reiterate; paramapriitaH = highly gladdened; te vadhvau dadaami = I am bestowing those brides; samshayaH na = doubt, is not there.

अनुवादः

My daughter Seetha is the bounty for bravery and in simile she is the daughter of the divine Providence, and thus the second one Urmila too… oh, eminent-saint, with a highly gladdened heart I reiterate thrice while I bestow those brides, there is no doubt about it… [1-71-21b, 22a]

टिप्पनी

The thrice reiteration is the threefold commitment mano vaak-kaaya-karaNaaH i.e., ’the three instruments of communication, mind, voice, and body… so I endow the brides whole-heartedly, clear-articulately, and agleam-physically…’ Here this verse is addressed to Vashishta, while other mms say that it is aimed at Dasharatha by placing words ‘raghunandana’ instead of ‘munipungava.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामलक्ष्मणयो राजन् गोदानं कारयस्व ह ।
पितृकार्यं च भद्रं ते ततो वैवाहिकं कुरु ॥ २३ ॥

(वसिष्ठजीसे ऐसा कहकर राजा जनकने महाराज दशरथसे कहा—) ‘राजन्! अब आप श्रीराम और लक्ष्मणके मंगलके लिये इनसे गोदान करवाइये, आपका कल्याण हो । नान्दीमुख श्राद्धका कार्य भी सम्पन्न कीजिये । इसके बाद विवाहका कार्य आरम्भ कीजियेगा ॥ २३ ॥

(वसिष्ठरल्लि हीगॆ हेळि राजा जनकनु महाराजा दशरथनल्लि हेळिदनु -) राजने! ईग तावु श्रीराम मत्तु लक्ष्मणर मङ्गळक्कागि इवरिन्द गोदान माडिसिरि. निमगॆ श्रेयस्सागलि. नान्दी मुख श्राद्धवू नॆरवेरिसिरि. बळिक विवाहद कार्य आरम्भिसिरि.॥23॥

पदच्छेदः

22b, c, 23. raajan = oh king Dasharatha; raamalakSmaNayoH = for Rama, Lakshmana; godaanam = cow donation [lexically, but this is different and given in comment]; kaarayasva ha = make happen, indeed; pitR^ikaaryam ca = manes ritual, also [get it done]; tataH vaivaahikam kuru = afterwards, you make happen wedding celebrations; te bhadram = all be blest.

अनुवादः

Oh, king Dasharatha, let the preceding ritual of samaavartana, be undertaken, and let manes be propitiated by the ritual, naandi-shraadha, and afterwards you make happen the wedding celebrations … thus, all will be blest… [1-71-22b, 23]

टिप्पनी

The wording godaana differs from the ordinary lexical meaning ‘cow donation’ as the word gaavaka means body hair and daana is releasing, or let-going, i.e., shaving. When the students return home after the studentship they will be admitted into household after some rituals like shaving off unnecessary hair, taking oil bath etc. go-dvayoH tu rashmiH dR^ig- baaNa-svarja-vajraambu-lomasu - naa naa - go daanam caulavat kaaryam shoDaShe abde taducyate | In this there will be a real cow donation also to the teacher of that student, when the students sheds his hair, after the barber attends him. After shaving off the unwanted hair, then samaavartana is undertaken. The problem pointed out at this place is, that Rama or Lakshmana are born without vyanjana-kesha unwanted hair, except head-hair, as Indian mythology will not give a hairy makeup to these four brothers. ‘How then Janaka asked to undertake such ceremony, when discardable hair itself is not there…’ is the objection. Whether they have hair or not, the ceremony has to go on.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीयदिवसे प्रभो ।
फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन् वैवाहिकं कुरु ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ २४ ॥

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीय दिवसे विभो ।
फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन्वैवाहिकं कुरु ।
रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥

मघा ह्यद्य महाबाहो तृतीये दिवसे प्रभो । फल्गुन्यामुत्तरे राजंस्तस्मिन् वैवाहिकं कुरु । रामलक्ष्मणयोरर्थे दानं कार्यं सुखोदयम् ॥ १-७१-२४

‘महाबाहो! प्रभो! आज मघा नक्षत्र है । राजन्! आजके तीसरे दिन उत्तरा-फाल्गुनी नक्षत्रमें वैवाहिक कार्य कीजियेगा । आज श्रीराम और लक्ष्मणके अभ्युदयके लिये (गो, भूमि, तिल और सुवर्ण आदिका) दान कराना चाहिये; क्योंकि वह भविष्यमें सुख देनेवाला होता है’ ॥ २४ ॥

महाबाहो! प्रभो! इन्दु मघानक्षत्रवागिदॆ. राजने! इन्दिनिन्द मूरनॆय दिन उत्तरा फल्गुणी नक्षत्रदल्लि वैवाहिक कार्य नडॆयलि. इन्दु श्रीराम-लक्ष्मणर अभ्युदयक्कागि (गो, भू, तिल, सुवर्ण मॊदलाद) दान माडबेकु. एकॆन्दरॆ अदु मुन्दॆ सुखकॊडुवुदागिदॆ.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaabaaho = oh great dextrous Dasharatha; prabho = oh lord; adya maghaa hi = today, [ruling star is] Magha, isn’t it; raajan = oh king; tR^itiiye divase = on third day from today; phalgunyaam = in Phalguni [when star Phalguni comes]; tasmin uttare = in that, later part [Uttara phalguNi]; vaivaahikam kuru = you make happen wedding; raamalakSmaNayoH = for Rama, Lakshmana; sukhodayam arthe = for purpose of invoking wellbeing [wellbeing is the only ensuing factor]; daanam kaaryam = bounties, doable [be accorded generously.]

अनुवादः

Oh, great dextrous Dasharatha, the star ruling today is magha, isn’t it… oh, lord, on the third from now, say day after tomorrow, when the star phaalguNi comes, in its later part, namely uttara-phalugNi, you may make happen this wedding, and the bounties like go-bhuu-tila-hiraNyaadi i.e., ’ cows, lands, grains, gold etc., that ensue the wellbeing of Rama and Lakshmana, may be accorded to the eligible generously… [1-71-24]

टिप्पनी

These old people have meticulously calculated stars and their sidereal times for marriage, but being old, they have forgotten to print the date of wedding on wedding invitations or, at least said about it. Thereby the dating of Ramayana has become a problem, and dating with Ramayana prospered.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकसप्ततितमः सर्गः ॥ ७१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें इकहत्तरवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ७१ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऎप्पत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥71॥