०६६ शिवधनुर्दर्शनम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Legend of Shiva’s bow is narrated as Vishvamitra asks Janaka to show that bow to Rama and Lakshmana, as they have come this far to have a glimpse of that great bow. Janaka, while narrating its history, makes an offer saying that his daughter Seetha will be given in marriage, if only Rama can string the bowstring of Shiva’s bow. In the very same sixty-sixth chapter of Kishkindha Kanda, Valmiki narrates the birth of Hanuma through Jambavanta, elaborately. But here Valmiki informs through Janaka about the nature of birth of Seetha, very concisely, which gave raise to too much of debate about this enigmatic Seetha and her birth. Some points are given in the endnote.

स्रोतः: valmikiramayan.net

66. राजा जनकका विश्वामित्र और राम-लक्ष्मणका सत्कार करके उन्हें अपने यहाँ रखे हुए धनुषका परिचय देना और धनुष चढ़ा देनेपर श्रीरामके साथ उनके ब्याहका निश्चय प्रकट करना

ततः प्रभाते विमले कृतकर्मा नराधिपः ।
विश्वामित्रं महात्मानमाजुहाव सराघवम् ॥ १ ॥
तमर्चयित्वा धर्मात्मा शास्त्रदृष्टेन कर्मणा ।
राघवौ च महात्मानौ तदा वाक्यमुवाच ह ॥ २ ॥

तदनन्तर दूसरे दिन निर्मल प्रभातकाल आनेपर धर्मात्मा राजा जनकने अपना नित्य नियम पूरा करके श्रीराम और लक्ष्मणसहित महात्मा विश्वामित्रजीको बुलाया और शास्त्रीय विधिके अनुसार मुनि तथा उन दोनों महामनस्वी राजकुमारोंका पूजन करके इस प्रकार कहा— ॥ १-२ ॥

मरुदिन विमल प्रभातकाल उदयिसिदाग धर्मात्मा जनकनु तन्न नित्यकर्मवन्नु पूरैसि श्रीराम-लक्ष्मण सहित विश्वामित्ररन्नु करॆसि, शास्त्रक्कनुसार मुनियन्नु हागू महात्मराद इब्बरू राजकुमाररन्नु पूजिसि ई प्रकार हेळिदनु.॥1-2॥

भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किं करोमि तवानघ ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥ ३ ॥

भगवान् स्व्वागतं तेऽस्तु किङ्करोमि तवानघ ।
भवानाज्ञापयतु मामाज्ञाप्यो भवता ह्यहम् ॥

‘भगवन्! आपका स्वागत है । निष्पाप महर्षे! आप मुझे आज्ञा दीजिये, मैं आपकी क्या सेवा करूँ; क्योंकि मैं आपका आज्ञापालक हूँ’ ॥ ३ ॥

पूज्यरे! निमगॆ स्वागतविरलि. पुण्यात्म महर्षिगळे! नानु तम्म याव सेवॆ माडलि? एकॆन्दरॆ नानु निम्म आज्ञापालकनागिरुवॆनु, अदक्कागि अप्पणॆयागबेकु.॥3॥

पदच्छेदः

3. bhagavan svaagatam te astu = oh god, welcome be there to you; * kim karomi tava anagha* = what, I should do, for you, oh holy sage; bhavaan aaj~naapayatu maam = you, bid, me; aaj~naapyaH bhavataa hi aham = I am biddable by you, indeed.

अनुवादः

Oh, god, you are welcome, oh, holy sage, bid me as to what I should for you, for I am biddable by you, indeed… [1-66-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना ।
प्रत्युवाच मुनिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ ४ ॥

एवमुक्तः स धर्मात्मा जनकेन महात्मना । प्रत्युवाच मुनिर्वीरं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ १-६६-४

महात्मा जनकके ऐसा कहनेपर बोलनेमें कुशल धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रने उनसे यह बात कही— ॥ ४ ॥

महात्मा जनकनु हीगॆ हेळिदाग वाक्यविशारदराद धर्मात्मा मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्ररु अवनल्लि इन्तॆन्दरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaatmanaa janakena = noble souled [foreseer,] by Janaka; evam uktaH = thus, said; dharmaatmaa = virtue souled [presager]; vaakyavishaaradaH = expert [wordsmith] in sentence; saH muniH = that sage [Vishvamitra]; viiram vaakyam pratyuvaaca = said word in reply to valiant Janaka.

अनुवादः

When said thus by the foreseer Janaka, [who can foresee as to why Vishvamitra came with Raghava-s this far, and thus asked him as to what next is to be done,] that sage Vishvamitra, for he is presager and wordsmith, [and who knows what is to be done next,] said these words in reply to that valiant king Janaka. [1-66-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ ।
द्रष्टुकामौ धनुःश्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥ ५ ॥

पुत्रौ दशरथस्येमौ क्षत्रियौ लोकविश्रुतौ ।
द्रष्टुकावौ धनुःश्रेष्ठं यदेतत्त्वयि तिष्ठति ॥

‘महाराज! राजा दशरथके ये दोनों पुत्र विश्वविख्यात क्षत्रिय वीर हैं और आपके यहाँ जो यह श्रेष्ठ धनुष रखा है, उसे देखनेकी इच्छा रखते हैं ॥ ५ ॥

महाराजा! इवरिब्बरू दशरथराजन विश्वविख्यात क्षत्रिय वीरपुत्ररागिद्दारॆ. निन्न बळि इरुव श्रेष्ठ धनुस्सन्नु नोडलु इच्छिसुत्तिरुवरु.॥5॥

पदच्छेदः

5. putrau dasharathasya imau = these two are sons of Dasharatha; kSatriyau lokavishrutau = Kshatriya-s, renowned in world; draSTukaamau dhanuH shreSTham = desirous to see, marvellous bow; yat etat tvayi tiSThati = which [bow,] that have a place in you [with you] .

अनुवादः

These two are the sons of Dasharatha, well-renowned Kshatriya-s in world, and they are desirous to see that marvellous bow which has a place with you… [1-66-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद् दर्शय भद्रं ते कृतकामौ नृपात्मजौ ।
दर्शनादस्य धनुषो यथेष्टं प्रतियास्यतः ॥ ६ ॥

‘आपका कल्याण हो, वह धनुष इन्हें दिखा दीजिये । इससे इनकी इच्छा पूरी हो जायगी । फिर ये दोनों राजकुमार उस धनुषके दर्शनमात्रसे संतुष्ट हो इच्छानुसार अपनी राजधानीको लौट जायँगे’ ॥ ६ ॥

निनगॆ मङ्गळवागलि, आ धनुष्यवन्नु इवरिगॆ तोरिसु. इदरिन्द इवर इच्छॆ पूर्णवागुवुदु. मत्तॆ ई राजकुमाररिब्बरू आ धनुस्सिन दर्शनदिन्द सन्तुष्टरागि इच्छानुसार तम्म राजधानिगॆ मरळुवरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. etat darshaya = show that [bow] ; bhadram te = bodes well, to you; kR^itakaamau nR^ipaatmajau = done [come true] desires, king’s sons [two princes]; darshanaat asya dhanuSaH = by beholding, that, bow; yatheSTam pratiyaasyataH = they go back [return] as they like.

अनुवादः

You may show that bow, well bodes you, and on beholding that bow the desire of these two princes will come true, and they will go back as they like… [1-66-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु जनकः प्रत्युवाच महामुनिम् ।
श्रूयतामस्य धनुषो यदर्थमिह तिष्ठति ॥ ७ ॥

मुनिके ऐसा कहनेपर राजा जनक महामुनि विश्वामित्रसे बोले—‘मुनिवर! इस धनुषका वृत्तान्त सुनिये । जिस उद्देश्यसे यह धनुष यहाँ रखा गया, वह सब बताता हूँ ॥ ७ ॥

मुनियु हीगॆ हेळिदाग जनकनु महामुनि विश्वामित्ररल्लि हेळुत्तानॆ - मुनिवर्यरे! ई धनुस्सिन वृत्तान्तवन्नु केळिरि. याव उद्देशदिन्द ई बिल्लु इल्लि इरिसलागिदॆयो अदन्नु हेळुवॆनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. evam uktaH tu janakaH = thus, addressed, but, Janaka; pratyuvaaca mahaamunim = replied the great sage; shruuyataam asya dhanuSaH = I let you hear, about that, bow; yadartham iha tiSThati = by which reason, here, it has a place.

अनुवादः

But Janaka replied the great sage Vishvamitra when he was addressed thus, “I shall [firstly] tell by which reason that bow has its place here… [1-66-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देवरात इति ख्यातो निमेर्ज्येष्ठो महीपतिः ।
न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मनः ॥ ८ ॥

देवरात इति ख्यातो निमेःर्ज्येष्ठो महीपतिः ।
न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मनः ॥

देवरात इति ख्यातो निमेः षष्ठो महीपतिः । न्यासोऽयं तस्य भगवन् हस्ते दत्तो महात्मना ॥ १-६६-८

‘भगवन्! निमिके ज्येष्ठ पुत्र राजा देवरातके नामसे विख्यात थे । उन्हीं महात्माके हाथमें यह धनुष धरोहरके रूपमें दिया गया था ॥ ८ ॥

पूज्यरे! निमिय ज्येष्ठपुत्र राजा देवरात ऎम्बुवनु विख्यातनागिद्दनु. आ महात्मन कैयल्लि ई धनुस्सु ऒत्तॆयागि इडल्पट्टित्तु.॥8॥

पदच्छेदः

8. bhagavan = oh godly sage; nimeH = from Nimi; SaSTaH [jyeSTaH] = sixth [eldest]; devaraata iti khyaataH = Devaraata, thus, renowned; mahiipatiH = king; ayam = this [bow]; tasya haste nyaasaH = as custodial care in his hand; mahaatmanaa = by Sublime Soul [Shiva]; dattaH = given.

अनुवादः

Oh, godly sage, there was a king renowned as Devaraata, sixth one from Nimi, [the originator of our lineage,] and this bow was handed down to him for custodial care by the Sublime Soul, Shiva… [1-66-8]

टिप्पनी

Some mms use the word jyeSTaH instead of SaSTa for Nimi and then the meaning is that Nimi’s eldest son is Devaraata. Basing on the account that is given by Janaka at the time of Rama’s mariage with Seetha, Devaraata is the sixth one from Nimi, the originator of Janaka’s lineage.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् ।
विध्वंस्य त्रिदशान् रोषात् सलीलमिदमब्रवीत् ॥ ९ ॥
यस्माद् भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः ।
वराङ्गानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १० ॥

दक्षयज्ञ वधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् ।
विध्वंस्य त्रिदशान् रोषात्सलीलमुदमब्रवीत् ॥ यस्माद्भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः ।
वराङ्गानि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥

दक्षयज्ञवधे पूर्वं धनुरायम्य वीर्यवान् । रुद्रस्तु त्रिदशान् रोषात् सलीलमिदमब्रवीत् ॥ १-६६-९ यस्माद्भागार्थिनो भागं नाकल्पयत मे सुराः । वरांगाणि महार्हाणि धनुषा शातयामि वः ॥ १-६६-१०

‘कहते हैं, पूर्वकालमें दक्षयज्ञ-विध्वंसके समय परम पराक्रमी भगवान् शङ्करने खेल-खेलमें ही रोषपूर्वक इस धनुषको उठाकर यज्ञ-विध्वंसके पश्चात् देवताओंसे कहा—‘देवगण! मैं यज्ञमें भाग प्राप्त करना चाहता था, किंतु तुमलोगोंने नहीं दिया । इसलिये इस धनुषसे मैं तुम सब लोगोंके परम पूजनीय श्रेष्ठ अंग—मस्तक काट डालूँगा’ ॥ ९-१० ॥

हिन्दिन कालदल्लि दक्षयज्ञ विध्वंसद समय परम पराक्रमि भगवान् शङ्करनु लीलॆयिन्दले ई धनुस्सन्नु बग्गिसि रोषदिन्द देवतॆगळल्लि हेळिदनु-देवतॆगळिरा! नानु यज्ञदल्लि भागवन्नु पडॆयलु बयसुत्तिद्दॆ. आदरॆ नीवु कॊडलिल्ल. अदक्कागि ई धनुस्सिनिन्द नानु निम्मॆल्लर श्रेष्ठवाद मस्तकवन्नु कत्तरिसिबिडुवॆनु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9. dakSayaj~navadhe = devastation of Daksha Prajapati’s Vedic-ritual; puurvam = once; dhanuH aayamya viiryavaan = outstretching [bowstring] bow, mettlesome [god]; rudraH tu tridashaan = Rudra, but, to all gods; roSaat saliilam idam abraviit = rancorously, with playing [superciliously,] said this.

अनुवादः

Once, during the devastation of the Vedic-ritual of Daksha Prajapati, the mettlesome god Rudra, rancorously outstretching the bowstring of this bow, said this to all gods, superciliously… [1-66-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. yasmaat = whereby; bhaagaarthinaH = desirer of portion [of oblations in Vedic-ritual] ; bhaagam na akalpayata = apportioned, not, made; me = to me; suraaH = oh gods; varaangaaNi = best limbs [heads]; mahaarhaaNi = highly revered [heads]; dhanuSaa shaatayaami = I will shred with bow; vaH = yours.

अनुवादः

‘Oh, gods, whereby you have not apportioned my portion [of oblations in Vedic-ritual s, as I am also the] desirer of such portion, [thereby] I will shred the highly revered heads of yours with this bow…’ [So said Shiva to gods.] [1-66-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुङ्गव ।
प्रसादयन्त देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद् भवः ॥ ११ ॥

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुङ्गव ।
प्रसादयन्त देवेशं तेषां प्रितोऽभवद्भवः॥

ततो विमनसः सर्वे देवा वै मुनिपुंगव । प्रसादयन्ति देवेशं तेषां प्रीतोऽभवद्भवः ॥ १-६६-११

‘मुनिश्रेष्ठ! यह सुनकर सम्पूर्ण देवता उदास हो गये और स्तुतिके द्वारा देवाधिदेव महादेवजीको प्रसन्न करने लगे । अन्तमें उनपर भगवान् शिव प्रसन्न हो गये ॥ ११ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! इदन्नु केळि समस्त देवतॆगळु बेसरगॊण्डु, देवाधिदेव महादेवनन्नु स्तोत्रगळिन्द ऒलिसिकॊळ्ळलु तॊडगिदरु. कॊनॆगॆ भगवान् शिवनु अवर मेलॆ प्रसन्ननादनु.॥11॥

पदच्छेदः

11. tataH vimanasaH sarve devaaH vai = then, dismayed, all, gods truly; munipungava = oh best saint; prasaadayanti devesham = on supplicating, God of Gods [Shiva]; teSaam priitaH abhavat bhavaH = Bhava [another name of Shiva] became glad of them.

अनुवादः

Then, oh, best saint Vishvamitra, all gods are truly dismayed, and on their supplicating, Bhava, namely Shiva, the God of Gods is gladdened… [1-66-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रीतियुक्तस्तु सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् ।
तदेतद् देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ॥ १२ ॥
न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वजे विभौ ।

प्रीतियुक्तस्तु सर्वेषां ददौ तेषां महात्मनाम् । तदेतद्देवदेवस्य धनूरत्नं महात्मनः ॥ १-६६-१२ न्यासभूतं तदा न्यस्तमस्माकं पूर्वजे विभो ।

‘प्रसन्न होकर उन्होंने उन सब महामनस्वी देवताओंको यह धनुष अर्पण कर दिया । वही यह देवाधिदेव महात्मा भगवान् शङ्करका धनुष-रत्न है, जो मेरे पूर्वज महाराज देवरातके पास धरोहरके रूपमें रखा गया था ॥ १२ १/२ ॥

महात्मराद देवतॆगळ मेलॆ प्रसन्ननागि शिवनु ई धनुस्सन्नु अवरिगॆ अर्पिसिदनु. देवाधिदेव महात्मा भगवान् शङ्करन धनुष्यरत्न इदे आगिदॆ. नन्न पूर्वज महाराजा देवरातनल्लि इदन्नु न्यासरूपदल्लि इडल्पट्टित्तु.॥12½॥

पदच्छेदः

12, 13a. priitiyuktaH tu = having glad [gladly,] but; sarveSaam dadau = gave to all; teSaam mahaatmanaam = to them, great souled gods; tat etat devadevasya = that, this, God of God’s; dhanuuratnam = gem of a bow; mahaatmanaH = by Sublime Soul Shiva; nyaasabhuutam = for custodial care; tadaa nyastam = then, given; asmaakam puurvaje = to our, ancestor vibho = oh godly saint.

अनुवादः

And that Sublime Soul Shiva gladly gave that bow to all of the great souled gods, and oh, godly saint, then those great souled gods gave this gem of a bow of Shiva, the God of Gods, to our ancestor [Devaraata,] for custodial care… [1-66-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ मे कृषतः क्षेत्रं लाङ्गलादुत्थिता ततः ॥ १३ ॥
क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता ।
भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ॥ १४ ॥

अथ मे कृषतः क्षेत्रं लांगलादुत्थिता मम ॥ १-६६-१३ क्षेत्रं शोधयता लब्धा नाम्ना सीतेति विश्रुता । भूतलादुत्थिता सा तु व्यवर्धत ममात्मजा ॥ १-६६-१४ वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा ।

‘एक दिन मैं यज्ञके लिये भूमिशोधन करते समय खेतमें हल चला रहा था । उसी समय हलके अग्रभागसे जोती गयी भूमि (हराई या सीता) से एक कन्या प्रकट हुई । सीता (हलद्वारा खींची गयी रेखा) से उत्पन्न होनेके कारण उसका नाम सीता रखा गया । पृथ्वीसे प्रकट हुई वह मेरी कन्या क्रमशः बढ़कर सयानी हुई ॥ १३-१४ ॥

ऒन्दु दिन नानु यज्ञक्कागि भूमि शोधिसुत्तिद्दाग हॊलदल्लि ऊळुत्तिद्दॆ. आगले नेगिलिन तुदियिन्द उत्त भूमियिन्द ऒन्दु कन्यॆ प्रकटगॊण्डळु. (नेगिलिनिन्द ऊळुत्तिरुवाग उण्टाद गॆरॆगॆ सीता ऎन्दु हेळुत्तारॆ.) आ सीतॆयिन्द प्रकटळाद कारण आकॆय हॆसरु सीता ऎन्दु इडलायितु. भूमियिन्द प्रकटळाद आ नन्न कन्यॆयु क्रमवागि बॆळॆदु दॊड्डवळागिरुवळु.॥13-14॥

पदच्छेदः

13b, 14a. atha = later; me kR^iSataH kSetram = when ploughing ritual-field by me; laangalaat utthitaa tataH = then raised from plough [by plough from furrow] ; kSetram shodhayataa = while purifying [consecrating] ritual field; labdhaa = gained; naamnaa siitaa iti vishrutaa = thus by name [named as] renowned as Seetha.

अनुवादः

Later, when I was ploughing the ritual field then raised by the plough [from the furrow is a baby girl… since she is] gained while consecrating the ritual-field, she is named as Seetha, and thus she is renowned… [1-66-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15a bhuutalaat utthitaa saa tu = she arose [surfaced] from surface of earth, but; vyavardhata mama aatmajaa = fostered, my [own,] soul-born girl; viiryashulkaa iti = boldness is bounty, thus; me = by me; kanyaa = girl; sthaapitaa = determined; iyam = she is; ayonijaa = non uterine birthed.

अनुवादः

Hers is a non-uterine birth as she surfaced from the surface of the earth, but fostered as my own soul-born girl and I determined [to give her in marriage to a bridegroom where his] boldness is the only bounty, [I receive in that marriage…] [1-66-14b, 15a]

टिप्पनी

Comment: ‘Dowry is property or money brought by a bride to her husband’ and this is familiar throughout the world. In ancient India, there was a counterpart custom to this, called kanyaashulkam meaning ‘some bounty, property or money offered by a bridegroom’s family to the bride’s family’ since they are getting a worthy bride, coming into their family, not just as a mere wife of the bridegroom, but to upkeep and promote that family and its progeny. And this dowry or its counterpart is not compulsorily be paid in hard cash, but it may be any kind of gifts mutually exchanged, which has slowly developed into a mega havoc these days. Here Janaka wants the ‘valour’ of his prospective son-in-law as bounty due to him in the marriage of Seetha.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा ।
भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ॥ १५ ॥
वरयामासुरागत्य राजानो मुनिपुङ्गव ।

भूतलादुत्थितां तां तु वर्धमानां ममात्मजाम् ॥ १-६६-१५ वरयामासुरागम्य राजानो मुनिपुंगव ।

‘अपनी इस अयोनिजा कन्याके विषयमें मैंने यह निश्चय किया कि जो अपने पराक्रमसे इस धनुषको चढ़ा देगा, उसीके साथ मैं इसका ब्याह करूँगा । इस तरह इसे वीर्यशुल्का (पराक्रमरूप शुल्कवाली) बनाकर अपने घरमें रख छोड़ा है । मुनिश्रेष्ठ! भूतलसे प्रकट होकर दिनों-दिन बढ़नेवाली मेरी पुत्री सीताको कई राजाओंने यहाँ आकर माँगा ॥ १५ १/२ ॥

नन्न ई अयोनिज कन्यॆय विषयदल्लि-यारु तन्न पराक्रमदिन्द ई धनुस्सन्नु बग्गिसि हॆदॆयेरिसुवनो, अवनॊन्दिगॆ ईकॆय विवाह माडुवॆनागि नानु निश्चयिसिरुवॆनु. हीगॆ ईकॆयन्नु वीर्यशुल्का (पराक्रमिरूपि शुल्कवुळ्ळ) आगिसि नन्न अरमनॆयल्लि इरिसिकॊण्डिरुवॆनु. मुनिश्रेष्ठरे! भूमियिन्द प्रकटळागि दिनदिन्द दिनक्कॆ बॆळॆयुत्तिरुव नन्न पुत्री सीतॆयन्नु अनेक राजरु इल्लिगॆ बन्दु याचिसिदरु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. bhuutalaat utthitaam taam tu = surfaced from earth’s surface, her, but; vardhamaanaam mama aatmajaam = my daughter is come of age ; [viirashulkatayaa sthaapitam upashrutya = bounty of boldness, ascribed to be, on my informing; having heard my declaration that the bounty for Seetha is boldness alone;] varayaamaasuH aagamya raajaanaH = besought, on coming, kings; munipungava = oh eminent sage.

अनुवादः

Oh, eminent sage, as my daughter has surfaced from the surface of earth and has come of age, the kings, [having heard my declaration that the bounty for Seetha is boldness alone,] have come and besought for her… [1-66-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां वरयतां कन्यां सर्वेषां पृथिवीक्षिताम् ॥ १६ ॥
वीर्यशुल्केति भगवन् न ददामि सुतामहम् ।

‘परंतु भगवन्! कन्याका वरण करनेवाले उन सभी राजाओंको मैंने यह बता दिया कि मेरी कन्या वीर्यशुल्का है । (उचित पराक्रम प्रकट करनेपर ही कोई पुरुष उसके साथ विवाह करनेका अधिकारी हो सकता है ।) यही कारण है कि मैंने आजतक किसीको अपनी कन्या नहीं दी ॥ १६ १/२ ॥

आदरॆ पूज्यरे! कन्यॆयन्नु वरणमाडुव आ ऎल्ल राजरिगॆ नानु - नन्न कन्यॆयु वीर्य शल्का आगिरुवळु. ऎम्ब मातन्नु तिळिसिदॆ. (उचित पराक्रम प्रकटिसिये यावने पुरुषनु इवळॊन्दिगॆ विवाहवागुव अधिकारियागुत्तानॆ.) ई कारणदिन्दले नानु इन्दिनवरॆगॆ कन्यॆयन्नु यारिगू कॊट्टिल्ल.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. teSaam varayataam kanyaam = to them, who are beseeching, for girl; sarveSaam = to all; pR^ithiviikSitaam = kings; * viiryashulkaa iti* = boldness is bounty, thus [saying]; bhagavan = oh godly sage; na dadaami sutaam aham = I do not give daughter.

अनुवादः

To all of those kings who are beseeching for the girl, I have not given my daughter, saying that she will be given for a bounty of boldness… [1-6-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुङ्गव ॥ १७ ॥
मिथिलामप्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ।

ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुङ्गव ॥
मिथालामप्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ।

ततः सर्वे नृपतयः समेत्य मुनिपुंगव ॥ १-६६-१७ मिथिलामभ्युपागम्य वीर्यं जिज्ञासवस्तदा ।

‘मुनिपुंगव! तब सभी राजा मिलकर मिथिलामें आये और पूछने लगे कि राजकुमारी सीताको प्राप्त करनेके लिये कौन-सा पराक्रम निश्चित किया गया है ॥

मुनिपुङ्गवरे! आग ऎल्ल राजरु सेरि मिथिलॆगॆ बन्दु, केळतॊडगिदरु - राजकुमारी सीतॆयन्नु पडॆयलु ऎन्तह पराक्रमवन्नु निश्चयिसलागिदॆ.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. tataH sarve nR^ipatayaH sametya = then, all, kings, convoked; munipungava = oh eminent sage; mithilaam abhyupaagamya = on arriving at Mithila ; viiryam jij~naasavaH tadaa = they wanted to ascertain calibre [of bow], then.

अनुवादः

Then all the kings convoked and on arriving at Mithila, then they wanted to ascertain the calibre [of the bow, vis-a-vis their own…] [1-66-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां जिज्ञासमानानां शैवं धनुरुपाहृतम् ॥ १८ ॥
न शेकुर्ग्रहणे तस्य धनुषस्तोलनेऽपि वा ।

‘मैंने पराक्रमकी जिज्ञासा करनेवाले उन राजाओंके सामने यह शिवजीका धनुष रख दिया; परंतु वे लोग इसे उठाने या हिलानेमें भी समर्थ न हो सके ॥ १८ १/२ ॥

पराक्रमद जिज्ञासॆ माडुत्तिरुव आ राजन ऎदुरिगॆ नानु ई शिव धनुस्सन्नु इरिसिदॆ, आदरॆ आ राजरु इदन्नु ऎत्तुवुदिरलि, अलुगाडिसलू असमर्थरादरु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. teSaam jij~naasamaanaanaam = for them, those who want to ascertain [the calibre of bow]; shaivam dhanuH upaahR^itam = Shiva’s, bow, fetched to [their] proximity; na shekuH = not, capable; grahaNe tasya dhanuSaH = in catching hold of, its, bow; tolane api vaa = to balance it [joggle,] even, or.

अनुवादः

For them, those who wanted to ascertain the calibre of the bow, that bow of Shiva is fetched to their proximity, but they are incapable to joggle it, or even to catch hold of it… [1-66-18b, 19a]

टिप्पनी

Comment: This bow of Shiva will be transported on a wheeled casket-cart with eight wheels and drawn by five thousand robust persons. This is narrated in next chapter. ‘It is drawn by drawn by five hundred bulls…’ aananda-raamayana says so. In other versions of Ramayana, it is said that many people will pull that casket-cart, as one or two persons cannot haul it. Once, when Seetha was playing with other girls, their flowery ball of girl’s rugby goes under this cart. None of her girlfriends is dare enough to near this bow-casket-cart, since it is a reverential casket-cart. But Seetha goes there and pushes that casket-cart aside with her left hand, as though it is a garland, and retrieves that flower ball. This capability of Seetha in easy handling of Shiva’s bow, becomes a bane to her, when one among the wives of * sapta-R^iSi* ‘Seven Sages…’ issues a curse to Seetha, saying that ‘Seetha will be separated from her husband for some time, of course, for the good of people…’ So says the tradition.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ॥ १९ ॥
प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निबोध तपोधन ।

तेषां वीर्यवतां वीर्यमल्पं ज्ञात्वा महामुने ॥
प्रत्याख्याता नृपतयस्तन्निभोध तपोधन ।

‘महामुने! उन पराक्रमी नरेशोंकी शक्ति बहुत थोड़ी जानकर मैंने उन्हें कन्या देनेसे इनकार कर दिया । तपोधन! इसके बाद जो घटना घटी, उसे भी आप सुन लीजिये ॥ १९ १/२ ॥

महामुनिये! आ पराक्रमि अरसर शक्तियु बहळ अल्पवॆन्दु तिळिदु नानु अवरिगॆ कन्यॆयन्नु कॊडलु ऒप्पलिल्ल. तपोधनरे! अनन्तर नडॆद घटनॆयन्नु तावु आलिसिरि.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. teSaam viiryavataam = their, valorous ones’; viiryam alpam j~naatvaa = on knowing valour as trivial [valueless] ; mahaamune = oh great saint; pratyaakhyaataa = counter said [countermanded by me]; nR^ipatayaH = kings; tat nibodha tapodhana = [by] that, you may know, oh ascetically wealthy Vishvamitra.

अनुवादः

Oh, great saint, on knowing the valour of those valorous ones as valueless, I countermanded them… oh, ascetically wealthy Vishvamitra, by that you may know [the sequel of it…] [1-66-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परमकोपेन राजानो मुनिपुङ्गव ॥ २० ॥
अरुन्धन् मिथिलां सर्वे वीर्यसन्देहमागताः ।

‘मुनिप्रवर! मेरे इनकार करनेपर ये सब राजा अत्यन्त कुपित हो उठे और अपने पराक्रमके विषयमें संशयापन्न हो मिथिलाको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये ॥ २० १/२ ॥

मुनिपुङ्गवरे! नानु तिरस्करिसिदाग ई ऎल्ल राजरु अत्यन्त कुपितरागि तम्म पराक्रमद विषयदल्लि संशयपट्टु मिथिलॆयन्नु ऎल्लॆडॆगळिन्द आक्रमिसिदरु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. tataH paramakopena raajaanaH = then, kings with blind fury; munipungava = oh eminent sage; arundhan mithilaam = beleaguered, Mithila; sarve viiryasandeham aagataaH = [among] all, bechanced [self-] mistrust about [their own] valour.

अनुवादः

Then, oh, eminent sage, those kings beleaguered Mithila in a blind fury, since a self-mistrust bechanced among them all, about their own valour… [1-66-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आत्मानमवधूतं मे विज्ञाय नृपपुङ्गवाः ॥ २१ ॥
रोषेण महताविष्टाः पीडयन् मिथिलां पुरीम् ।

आत्मानमवधूतं मे विज्ञाय नृपपुङ्गवाः ॥
रोषेण महताविष्टाः पिडयन्मिथिलां पुरीम् ।

आत्मानमवधूतं ते विज्ञाय मुनिपुंगव ॥ १-६६-२१ रोषेण महताविष्टाः पीडयन् मिथिलां पुरीम् ।

‘मेरे द्वारा अपना तिरस्कार हुआ मानकर उन श्रेष्ठ नरेशोंने अत्यन्त रुष्ट हो मिथिलापुरीको सब ओरसे पीड़ा देना प्रारम्भ कर दिया ॥ २१ १/२ ॥

पदच्छेदः

21b, 22a. aatmaanam = for themselves; avadhuutam = to side swept [brushed off by me]; te vij~naaya = they, on knowing [surmising]; munipungava = oh eminent sage; roSeNa mahataa aaviSTaaH = possessed by high rancour ; piiDayan mithilaam puriim = to strangle, Mithila, city.

अनुवादः

They surmised for themselves that they are brushed off by me, and they possessed by a high rancour, they strangled the City of Mithila… [1-66-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

राजनिन्द तम्म तिरस्कारवायितॆन्दु तिळिदु आ श्रेष्ठ अरसरु अत्यन्त रोषगॊण्डु मिथिलापुरियन्नु सुत्तलिनिन्द पीडिसतॊडगिदरु.॥2½1॥

पदच्छेदः

1. tataH prabhaate vimale = then, in morning, aurora; kR^itakarmaaH naraadhipaH = on performing duties [morning rites,] king [Janaka]; vishvaamitram mahaatmaanam = Vishvamitra, great souled one; aajuhaava saraaghavam = invited, with Raghava-s.

अनुवादः

Then on performing morning time rites in the aurora of next morning, king Janaka invited great souled Vishvamitra, along with Raghava-s. [1-66-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

2. tam arcayitvaa dharmaaatmaa = on reverencing him [Vishvamitra,] virtue souled [Janaka]; shaastradR^iSTena karmaNaa = formalities envisaged by scriptures ; raaghavau ca = Raghava-s, also; mahaatmaanau = noble souled ones [Raghava-s]; tadaa vaakyam uvaaca ha = then spoke words, indeed.

अनुवादः

On reverencing Vishvamitra and the noble souled Raghava-s according to the formalities envisaged by scriptures, then the virtue souled Janaka spoke these words, indeed. [1-66-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः संवत्सरे पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ॥ २२ ॥
साधनानि मुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः ।

ततः संवत्सरो पूर्णे क्षयं यातानि सर्वशः ॥
साधनानिमुनिश्रेष्ठ ततोऽहं भृशदुःखितः ।

‘मुनिश्रेष्ठ! पूरे एक वर्षतक वे घेरा डाले रहे । इस बीचमें युद्धके सारे साधन क्षीण हो गये । इससे मुझे बड़ा दुःख हुआ ॥ २२ १/२ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! पूर्ण ऒन्दु वर्षदवरॆगॆ अवर मुत्तिगॆ हागॆये इत्तु. अष्टरल्लि युद्धद ऎल्ल साधनॆगळु क्षीणवादवु; इदरिन्द ननगॆ बहळ दुःखवायितु.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. tataH samvatsare puurNe = then, completed [elapsed] a year; kSayam yaataani sarvashaH = went into decline, in anyway; saadhanaani = possessions [for livelihood]; munishreSTha = oh eminent sage; tataH aham bhR^ishaduHkhitaH = thereby, I was, highly anguished.

अनुवादः

Then elapsed is an year and in anyway the possessions for livelihood went into a decline, oh, eminent sage, thereby I am highly anguished [1-66-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवगणान् सर्वांस्तपसाहं प्रसादयम् ॥ २३ ॥
ददुश्च परमप्रीताश्चतुरङ्गबलं सुराः ।

‘तब मैंने तपस्याके द्वारा समस्त देवताओंको प्रसन्न करनेकी चेष्टा की । देवता बहुत प्रसन्न हुए और उन्होंने मुझे चतुरंगिणी सेना प्रदान की ॥ २३ १/२ ॥

आग नानु तपस्सिनिन्द सर्व देवतॆगळन्नु ऒलिसिकॊळ्ळलु प्रयत्निसिदॆ. देवतॆगळु बहळ प्रसन्नरागि, अवरु ननगॆ चतुरङ्गिणि सैन्यवन्नु करुणिसिदरु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. tataH devagaNaan sarvaan = then, all assemblages of gods; tapasaa aham prasaadayam = I have assuaged by ascesis; daduH ca paramapriitaaH = gave, also, highly gladdened; caturangabalam suraaH = gods [gave] fourfold forces.

अनुवादः

Then I have assuaged the assemblages of gods by my ascesis and gods are also highly gladdened and gave me fourfold forces… [1-66-23b, 24a]

टिप्पनी

Comment: The four components of army are foot soldiers, cavalry, elephant-squadrons, and chariot-warriors.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो भग्ना नृपतयो हन्यमाना दिशो ययुः ॥ २४ ॥
अवीर्या वीर्यसन्दिग्धाः सामात्याः पापकारिणः ।

‘फिर तो हमारे सैनिकोंकी मार खाकर वे सभी पापाचारी राजा, जो बलहीन थे अथवा जिनके बलवान् होनेमें संदेह था, मन्त्रियोंसहित भागकर विभिन्न दिशाओंमें चले गये ॥ २४ १/२ ॥

मत्तॆ नम्म सैनिकरिन्द एटु तिन्दु आ ऎल्ल पापाचारि राजरल्लि यारु बलहीनरागिद्दरो, यारु तम्म पराक्रमदल्लि सन्दिग्धरागिद्दरो, अवरॆल्लरू मन्त्रिगळॊन्दिगॆ बेरॆ-बेरॆ दिक्कुगळिगॆ ओडि होदरु.॥24½॥

पदच्छेदः

24b, 25a. tataH = then; aviiryaaH = without vigour; * viiryasandigdhaaH* = self-mistrustful [of their own valour] of valour; paapakaariNaH = evildoers; nR^ipatayaH = kings; hanyamaanaa = being drubbed; bhagnaa = broken [defeated]; saamaatyaaH = with ministers [retinue]; dishaH yayuH = went [beat a hasty retreat] to directions.

अनुवादः

Then those evildoers and self-mistrustful kings while being drubbed [by the heaven-sent army, they have become] vigourless and broken, and they beat a hasty retreat… [1-66-24b, 25a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतन्मुनिशार्दूल धनुः परमभास्वरम् ॥ २५ ॥
रामलक्ष्मणयोश्चापि दर्शयिष्यामि सुव्रत ।

‘मुनिश्रेष्ठ! यही वह परम प्रकाशमान धनुष है । उत्तम व्रतका पालन करनेवाले महर्षे! मैं उसे श्रीराम और लक्ष्मणको भी दिखाऊँगा ॥ २५ १/२ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! इदे अ परम प्रकाशमान धनुस्सु आगिदॆ. सुव्रतराद महर्षिगळे! नानु अदन्नु श्रीराम मत्तु लक्ष्मणरिगू तोरिसुवॆनु.॥25½॥

पदच्छेदः

25b, 26a tat etat = that, this; munishaarduula = oh tigerly sage; dhanuH paramabhaasvaram = supremely radiant bow; raamalakSmaNayoH ca api = to Rama and Lakshmana, also, even; darshayiSyaami suvrata = I will show, oh saint of sacred vow.

अनुवादः

Oh, tigerly sage this is that supremely radiant bow, and oh, saint of sacred vows, I will show it, even to Rama and Lakshmana… [1-66-25b, 26a]

टिप्पनी

Comment: Here by the use of word ’even’ ‘also’ Janaka is reckoning Rama or Lakshmana on par with other kings who have tried their hand in lifting it. As of now, Janaka is not admitting any supremeness or super-humanness to them. In Janaka’s asking at verse 4 ‘what can I do next…’ etc., Janaka has sensed as to why this Vishvamitra brought some boys on this long a route, that too by foot. But he is not yet self-assured of Rama’s capability or otherwise. Hence, the next verse starts with the clause ‘if’.

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद्यस्य धनुषो रामः कुर्यादारोपणं मुने ।
सुतामयोनिजां सीतां दद्यां दाशरथेरहम् ॥ २६ ॥

‘मुने! यदि श्रीराम इस धनुषकी प्रत्यञ्चा चढ़ा दें तो मैं अपनी अयोनिजा कन्या सीताको इन दशरथकुमारके हाथमें दे दूँ’ ॥ २६ ॥

मुनिये! श्रीरामनु ई धनुस्सिगॆ हॆदॆयेरिसिदरॆ नानु नन्न अयोनिज कन्या सीतॆयन्नु ई दशरथकुमारन कैगॆ ऒप्पिसुवॆनु.॥26॥

पदच्छेदः

26b, c yadi = if; asya dhanuSaH = of that bow; raamaH = Rama; kuryaat aaropaNam = does [strings,] bowstring; mune = oh sage; sutaam ayonijaam siitaam = non uterine birthed daughter Seetha; dadyaam = I offer; daasharatheH = to Dasharatha’s [son]; aham = I will.

अनुवादः

“If Rama strings the bowstring of that bow, oh, sage, I will offer my daughter, whose birth is non-uterine, to Dasharatha’s Rama…” [So said Janaka to Vishvamitra.] [1-66-26b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥ ६६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें छाछठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६६ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि अरवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥66॥