०६५ विश्वामित्र-ब्रह्मर्षित्व-प्राप्तिः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Vishvamitra becomes Brahma-sage after a prolonged ascesis that made all the worlds to startle. All gods request Brahma to accord the supreme Brahma-sageship on Vishvamitra as he is cleansed of all mortal impurities, and Brahma accords that highest order on him. Thus Sage Shataananda concludes his narration about the legend of Vishvamitra.

स्रोतः: valmikiramayan.net

65. विश्वामित्रकी घोर तपस्या, उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति तथा राजा जनकका उनकी प्रशंसा करके उनसे विदा ले राजभवनको लौटना

अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनिः ।
पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ १ ॥

(शतानन्दजी कहते हैं—)श्रीराम! पूर्वोक्त प्रतिज्ञाके अनन्तर महामुनि विश्वामित्र उत्तर दिशाको त्यागकर पूर्व दिशामें चले गये और वहीं रहकर अत्यन्त कठोर तपस्या करने लगे ॥ १ ॥

(शतानन्दरु हेळुत्तिद्दारॆ -) श्रीरामा! हिन्दिनन्तॆ प्रतिज्ञॆ माडिद बळिक महामुनि विश्वामित्ररु उत्तर दिक्कन्नु त्यजिसि पूर्वदिक्किगॆ हॊरटु होदरु मत्तु अल्लि नॆलॆसि अत्यन्त कठोर तपस्सु माडतॊडगिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raama = oh Rama; atha mahaamuniH = then, great-saint; * haimavatiim disham* = snowbound, direction - Himalayan area, northern side; tyaktvaa = leaving off; puurvaam disham anupraapya = on arriving in eastern direction; sudaaruNam tapaH tepe = undertook highly rigorous ascesis.

अनुवादः

“That great-saint Vishvamitra then leaving off the snowbound Himalayas on north, oh, Rama, he reached eastern quarter and undertook rigorous ascesis.” Thus Sage Shataananda continued the legend of Vishvamitra. [1-65-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥ २ ॥

वौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम् ।
चकाराप्रतिमं राम तपः परमदुष्करम् ॥

रघुनन्दन! एक सहस्र वर्षोंतक परम उत्तम मौन- व्रत धारण करके वे परम दुष्कर तपस्यामें लगे रहे । उनके उस तपकी कहीं तुलना न थी ॥ २ ॥

रघुनन्दन! ऒन्दु साविर वर्षगळवरॆगॆ उत्तम मौनव्रतवन्नु कैगॊण्डु अवरु परम दुष्कर तपस्सिनल्लि तॊडगिदरु. अवर आ तपस्सिगॆ तुलनॆये इरलिल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. raama = Rama; varSasahasrasya = thousands of years; * anuttamam* = unexcelled; maunam = muteness; vratam = vow; kR^itvaa = on making [committing himself]; apratimam = unmatched; paramaduSkaram = highly impracticable; tapaH cakaara = performed ascesis.

अनुवादः

Committing himself to a vow of muteness, oh, Rama, he performed an unexcelled and unmatched ascesis which is highly impracticable for others to perform. [1-65-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् ।
विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ ३ ॥

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम् । विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तरमाविशत् ॥ १-६५-३ स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्ठदव्ययम् ।

एक हजार वर्ष पूर्ण होनेतक वे महामुनि काष्ठकी भाँति निश्चेष्ट बने रहे । बीच-बीचमें उनपर बहुत-से विघ्नोंका आक्रमण हुआ, परंतु क्रोध उनके भीतर नहीं घुसने पाया ॥ ३ ॥

ऒन्दु साविर वर्षपूर्णवागुववरॆगॆ आ महा मुनिगळु कट्टिगॆयन्तॆ निश्चेष्टरागि इद्दरु. नडु-नडुवॆ अवर मेलॆ अनेक विघ्नगळ आक्रमणवादुवु. आदरॆ क्रोध अवरॊळगॆ नुसुळलिल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3, 4a. raama = Rama; varSasahasre puurNe tu = on completing thousand years , even; kaaSThabhuutam mahaamunim = on becoming woodenly, great-saint; bahubhiH vighnaiH aadhuutam = blasted [at full blast] by many barriers ; krodhaH [hR^idaya] antaram = fury, in inside [heart of hearts]; na aavishat = not, entered; saH nishcayam kR^itvaa = he, on making firm determination; avyayam tapaH aatiSTat = stood fast not mitigated ascesis.

अनुवादः

Even on completing a thousand years, even when that great-saint became woodenly, even many barriers are at full blast, oh, Rama, fury has not entered his heart of hearts, for he stood fast in an unmitigated ascesis on making a firm determination. [1-65-3, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्ठताव्ययम् ।
तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः ॥ ४ ॥
भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम ।
इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत ॥ ५ ॥

श्रीराम! अपने निश्चयपर अटल रहकर उन्होंने अक्षय तपका अनुष्ठान किया । उनका एक सहस्र वर्षोंका व्रत पूर्ण होनेपर वे महान् व्रतधारी महर्षि व्रत समाप्त करके अन्न ग्रहण करनेको उद्यत हुए । रघुकुलभूषण! इसी समय इन्द्रने ब्राह्मणके वेषमें आकर उनसे तैयार अन्नकी याचना की ॥ ४-५ ॥

श्रीरामा! तन्न निश्चयदल्लि अचलरागिद्द अवरु अक्षय तपस्सन्नु माडिदरु. अवर ऒन्दु साविर वर्षगळ व्रत पूर्णवादाग, आ महाव्रतधारी महर्षिय व्रत समाप्त माडि अन्नवन्नु स्वीकरिसलु उद्युक्तरादरु. रघुकुलभूषण! इदे समय इन्द्रनु ब्राह्मण वेषदिन्द ऒन्दु अवरु सिद्धपडिसिद अन्नवन्नु बेडिदनु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4b, 5. raghuuttama = oh Ragu-dynasty’s best, Rama; tasya varSasahasrasya = those, thousand of years; vrate puurNe = ascesis, while being completed; mahaavrataH = one with a rigour-pledge; annam bhoktum aarabdhavaan = started to eat meal; tasmin kaale = at that, time; indraH dvijaatiH bhuutvaa = Indra, on becoming Brahman; tam siddham annam ayaacat = requested him, readily available meal.

अनुवादः

On one day when those thousand years of ascesis with the rigorous pledge of Vishvamitra are being completed, and when he started to eat his meal, oh, Rama, best of Raghu’s dynasty, Indra arrived there disguising himself as a Brahman and requested for the readily available meal. [1-65-4b, 5]

टिप्पनी

This meal is prepared by Vishvamitra alone after a thousand years and such self-cooking of food by the ascetics is called, vaishvadevam, since it is a sacred preparation anena vaishvadeva ante samaagato atithiH svayam upoShyaapi sviiya annapradaanena sambhojya iti suucitam - dk

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै दत्त्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चितः ।
निःशेषितेऽन्ने भगवानभुक्त्वैव महातपाः ॥ ६ ॥

तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चितः ।
निःशेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपाः ॥

तब उन्होंने वह सारा तैयार किया हुआ भोजन उस ब्राह्मणको देनेका निश्चय करके दे डाला । उस अन्नमेंसे कुछ भी शेष नहीं बचा । इसलिये वे महातपस्वी भगवान् विश्वामित्र बिना खाये-पीये ही रह गये ॥ ६ ॥

आग अवरु आ ऎल्ल सिद्धतॆगळिसिद भोजनवन्नु आ ब्राह्मणनिगॆ कॊडलु निश्चयिसि कॊट्टुबिट्टरु. आ अन्नदल्लि एनू उळियलिल्ल. अदक्कागि आ महातपस्वी भगवान् विश्वामित्ररु उण्णदॆ कुडियदॆ हागे इद्दुबिट्टरु.॥6॥

न किञ्चिदवदद् विप्रं मौनव्रतमुपास्थितः ।
तथैवासीत् पुनर्मौनमनुच्छ्वासं चकार ह ॥ ७ ॥

न किञ्चिदवदद् विप्रं मौनव्रतमुपास्थितः ।
तथैवासीत्पुनर्वौनमनुच्छ्वासं चकार ह ॥

फिर भी उन्होंने उस ब्राह्मणसे कुछ कहा नहीं । अपने मौन-व्रतका यथार्थरूपसे पालन किया । इसके बाद पुनः पहलेकी ही भाँति श्वासोच्छ्वाससे रहित मौन-व्रतका अनुष्ठान आरम्भ किया ॥ ७ ॥

हीगिद्दरू अवरु आ ब्राह्मणनल्लि एनन्नू मातनाडलिल्ल. तम्म मौनव्रतवन्नु यथार्थवागि पालिसिदरु. अनन्तर पुनः मॊदलिनन्तॆ श्वासोच्छ्वास रहित मौनव्रतद अनुष्ठानवन्नु प्रारम्भिसिदरु.॥7॥

पदच्छेदः

6. bbhagavaan = godly Vishvamitra; mahaatapaaH = great-ascetic; maunavratam upaasthitaH = one who is abiding to pledge muteness; such Vishvamitra; nishcitaH = willingly; tadaa = then; siddham = ready [meal]; sarvam = all; tasmai vipraaya dattvaa = gave away to him, the Brahman; anne niHsheSite = food, nothing, remained - Indra consumed everything without any leftovers; abhuktvaa iva = like without taking food [starved himself] ; vipram kimcit na avadat = not said a little to Brahman ; tathaa = later; punaH = again; anucChvaasam eva aasiit = he remained without breath [with breath-control,] only; maunam cakaara ha = carried on [his ascesis,] muteness indeed.

अनुवादः

Then that godly Vishvamitra willingly gave away all the readied meal to that Brahman, and as no meal is leftover by Brahman-Indra, that great-ascetic Vishvamitra starved himself. Vishvamitra did not speak a little to the Brahman in dissent as he is abided by his pledge of muteness, and he again remained in muteness and breath-control. Like that, he indeed carried on his ascesis. [1-65-6, 7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ वर्षसहस्रं च नोच्छ्वसन् मुनिपुङ्गवः ।
तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत ॥ ८ ॥

अथ वर्षसहस्रं च नोच्छ्वसन्मुनिपुंगवः । तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत ॥ १-६५-८ त्रैलोक्यं येन संभ्रांतमातापितमिवाभवत् ।

पूरे एक हजार वर्षोंतक उन मुनिश्रेष्ठने साँसतक नहीं ली । इस तरह साँस न लेनेके कारण उनके मस्तकसे धुआँ उठने लगा ॥ ८ ॥

पूरा ऒन्दु साविर वर्षगळवरॆगॆ आ मुनिश्रेष्ठरु श्वासवन्नू तॆगॆदुकॊळ्ळलिल्ल. ई रीति उसिरु तॆगॆदुकॊळ्ळदिरुवुदरिन्द अवर मस्तकदिन्द हॊगॆ एळतॊडगितु.॥8॥

पदच्छेदः

8, 9a. atha = then; munipungavaH = the eminent saint is; * varSasahasram* = [another] thousand years; na ucChvasat = without, respiration; anucChvasamaanasya = who is - not taking breath; tasya muurdhni = from his head; dhuumaH vyajaayata = fumes, started to emit; yena = by which [fumes]; trailokyam sambhraantam = startled triad of worlds; aataapitam iva abhavat = as if became seared.

अनुवादः

That eminent saint remained without respiration for another thousand years, and then fumes have started to emit from the head of sage who is controlling his breath, by which fumes the triad of worlds looked as if it is searing, and this startled all the worlds. [1-65-8, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमातापितमिवाभवत् ।
ततो देवर्षिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः ॥ ९ ॥
मोहितास्तपसा तस्य तेजसा मन्दरश्मयः ।
कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ १० ॥

ततो देवर्षिगन्धर्वाः पन्नगोरगराक्षसाः ॥ १-६५-९ मोहिता तपसा तस्य तेजसा मंदरश्मयः । कश्मलोपहताः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ १-६५-१०

उससे तीनों लोकोंके प्राणी घबरा उठे, सभी संतप्त-से होने लगे । उस समय देवता, ऋषि, गन्धर्व, नाग, सर्प और राक्षस सब मुनिकी तपस्यासे मोहित हो गये । उनके तेजसे सबकी कान्ति फीकी पड़ गयी । वे सब-के-सब दुःखसे व्याकुल हो पितामह ब्रह्माजीसे बोले— ॥ ९-१० ॥

अदरिन्द मूरू लोकद प्राणिगळु गाबरिगॊण्डरु, ऎल्लरू सन्तप्तरादरु. आग देवतॆगळु, ऋषिगळु, गन्धर्वरु, नागरु, सर्परु मत्तु राक्षसरु हीगॆ ऎल्लरू मुनिय तपस्सिनिन्द मोहितरादरु. अवर तेजदिन्द ऎल्लर कान्तियु मङ्कायितु. अवरॆल्लरू दुःखदिन्द व्याकुलरागि पितामह ब्रह्मदेवरल्लि हेळिदरु.॥9-10॥

पदच्छेदः

9b, 10: tataH = then; devaRSigandharvaaH pannagoragaraakSasaaH = gods, sages, gandharva-s, serpents, reptiles, demons; tasya = his [Vishvamitra’s]; tejasaa = by resplendence; mohitaa = are puzzled; atha = then; tapasaa = by [his] ascesis; mandarashmayaH = dulled resplendence - of gods and others; kashmalopahataaH = marred by all of this blemish; sarve pitaamaham abruvan = all, then addressed to Grandparent.

अनुवादः

Then the gods, sages, gandharva-s, serpents, reptiles, demons are puzzled at the ascesis of Vishvamitra, and as their own resplendence is dulled by the ascesis of Vishvamitra, thereby they are marred by this blemish of lowered resplendence, then all of them addressed the Grandparent, Brahma. [1-65-9b, 10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

बहुभिः कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनिः ।
लोभितः क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते ॥ ११ ॥

‘देव! अनेक प्रकारके निमित्तोंद्वारा महामुनि विश्वामित्रको लोभ और क्रोध दिलानेकी चेष्टा की गयी; किंतु वे अपनी तपस्याके प्रभावसे निरन्तर आगे बढ़ते जा रहे हैं ॥ ११ ॥

देव! नाना विधवागि महामुनि विश्वामित्ररिगॆ लोभ मत्तु क्रोध बरुवन्तॆ प्रयत्निसलायितु. आदरू अवरु तम्म तपस्सिन प्रभावदिन्द मुन्दुवरियुत्तले इद्दारॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. deva = oh god; mahaamuniH vishvaamitraH = great-saint, Vishvamitra; bahubhiH kaaraNaiH = by many - all, means; lobhitaH krodhitaH ca eva = [even if] allured, angered, also thus; tapasaa abhivardhate = transcending by ascesis.

अनुवादः

Even if that great-saint Vishvamitra is angered and allured in order to foil his ascetical ascendancy, by all of us and by all means oh, god, he is transcending these lures, angers, and passions by his ascesis. [1-65-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नह्यस्य वृजिनं किञ्चिद् दृश्यते सूक्ष्ममप्युत ।
न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ॥ १२ ॥
विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।
व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किञ्चित् प्रकाशते ॥ १३ ॥

नह्यस्य वृजिनं किञ्चिद् दृश्यते सूक्ष्ममप्युत ।
न दीयते यदि त्वस्यमनसा यदिभीप्सितम् ॥ विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम् ।
व्याकुलाश्चदिशः सर्वा न च किञ्चित्प्रकाशते ॥

न ह्यस्य वृजिनं किंचिद् दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ । न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम् ॥ १-६५-१२ विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा स चराचरम् । व्याकुलाश्च दिशः सर्वा न च किंचित् प्रकाशते ॥ १-६५-१३ सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।

‘हमें उनमें कोई छोटा-सा भी दोष नहीं दिखायी देता । यदि इन्हें इनकी मनचाही वस्तु नहीं दी गयी तो ये अपनी तपस्यासे चराचर प्राणियोंसहित तीनों लोकोंका नाश कर डालेंगे । इस समय सारी दिशाएँ धूमसे आच्छादित हो गयी हैं, कहीं कुछ भी सूझता नहीं है ॥

अवरल्लि नमगॆ सण्ण दोषवू कूड कण्डु बरुवुदिल्ल. इवरिगॆ मनो वाञ्छित वस्तु कॊडदिद्दरॆ अवरु तम्म तपस्सिनिन्द चराचर प्राणिगळ सहित मूरू लोकगळन्नु नाश माडिबिडुवरु. ईग ऎल्ल दिक्कुगळु हॊगॆयिन्द आवरिसिहोगिवॆ, ऎल्लियू एनू काणुवुदिल्ल.॥12-13॥

पदच्छेदः

12, 13a: atha = now; asya = his; suukSmam api = imperceptible, even; vR^ijinam kimcit = sin - imperfection, in the least; na dR^ishyate hi = not, appears, really; asya manasaa yat abhiipsitam = his, heartfelt desire; na diiyate yadi = if not given; tapasaa = by ascetic [power]; sa caraacaram = with, mobile, sessile; trailokyam vinaashayati = he devastates triad of worlds.

अनुवादः

Now, even an imperceptible imperfection does not really appear in him, but if his heartfelt desire is not meted out, he will devastate the triad of worlds with his ascetic power. [1-65-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

13b, 14a. sarvaaH dishaH vyaakulaaH = all, directions, are tumultuous; kimcit na prakaashate = anything, not, brightening; sarve saagaraaH kSubhitaaH = all, oceans, are tempestuous; [sarve] parvataaH vishiiryante = [all,] mountains, are eruptive.

अनुवादः

All the directions are all tumultuous, all the oceans are tempestuous, and all the mountains are eruptive, and nothing is bright. [1-65-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।
प्रकम्पते च वसुधा वायुर्वातीह सङ्कुलः ॥ १४ ॥

प्रकंपते च वसुधा वायुर्वातीह संकुलः ॥ १-६५-१४ ब्रह्मन्न प्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः ।

‘समुद्र क्षुब्ध हो उठे हैं, सारे पर्वत विदीर्ण हुए जाते हैं, धरती डगमग हो रही है और प्रचण्ड आँधी चलने लगी है ॥ १४ ॥

समुद्रगळु क्षुब्धवागिवॆ. ऎल्ल पर्वतगळु विवर्णवागुत्तिवॆ, धरॆयु नडुगुत्ता इदॆ, मत्तु प्रचण्ड चण्डमारुत बीसुत्ता इदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14b, 15a. Brahman = oh Brahma; vasudhaa prakampate = earth is, highly tremulous; vaayuH samkulaH vaati = air is, turbulently, gusting; iha = now; na pratijaaniimaH = we don’t know what to do; janaH = people; na aastikaH jaayate = they do not tend to become theistic.

अनुवादः

The earth is highly tremulous, air is gusting turbulently, oh, Brahma, people tend to become non-theistic and we do not know what to do. [1-65-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मन् न प्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः ।
सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम् ॥ १५ ॥

सम्मूढमिव त्रैलोक्यं संप्रक्षुभितमानसम् ॥ १-६५-१५ भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा ।

‘ब्रह्मन्! हमें इस उपद्रवके निवारणका कोई उपाय नहीं समझमें आता है । सब लोग नास्तिककी भाँति कर्मानुष्ठानसे शून्य हो रहे हैं । तीनों लोकोंके प्राणियोंका मन क्षुब्ध हो गया है । सभी किंकर्तव्यविमूढ़-से हो रहे हैं ॥ १५ ॥

ब्रह्मदेवरे! ई उपद्रगळ निवारणॆय उपाय नमगॆ तोचुवुदिल्ल. ऎल्ल जनरु नास्तिकरन्तॆ कर्मानुष्ठान शून्यरागिद्दारॆ. मूरू लोकगळ प्राणिगळ मनस्सुगळु क्षुब्धवागिदॆ. ऎल्लरू किङ्कर्तव्य मूढरन्तागिद्दारॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15b, 16a. trailokyam = [all beings in] triad of worlds; *samprakShubhitamaanasam

• = with very highly perturbed senses; sammuuDham iva = as though stupefied; tasya maharSeH tejasaa = by resplendence of his grate sage; bhaaskaraH ca = sun is, also; niSprabhaH = without lustre.

अनुवादः

All the beings in the triad of the worlds are very highly perturbed at their senses and they are as though stupefied, and when juxtaposed the sun is lustreless before the resplendence of that great sage. [1-65-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा ।
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः ॥ १६ ॥
तावत् प्रसादो भगवन्नग्निरूपो महाद्युतिः ।

भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा ॥
बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनिः ॥
तावत्प्रसादोभगवानग्निरूपो महाद्युतिः ।

‘महर्षि विश्वामित्रके तेजसे सूर्यकी प्रभा फीकी पड़ गयी है । भगवन्! ये महाकान्तिमान् मुनि अग्निस्वरूप हो रहे हैं । देव! महामुनि विश्वामित्र जबतक जगत् के विनाशका विचार नहीं करते तबतक ही इन्हें प्रसन्न कर लेना चाहिये ॥ १६ १/२ ॥

महर्षि विश्वामित्रर तेजदिन्द सूर्यन प्रभॆ मङ्कागिदॆ. भगवन्तने! ई महाकान्तियुळ्ळ मुनियु अग्नि स्वरूपरागिद्दारॆ. देव! महामुनि विश्वामित्ररु जगत्तन्नु विनाशगॊळिसुव विचार माडुव मॊदले इवरन्नु प्रसन्नगॊळिसबेकु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. deva = oh god; mahaamuniH = great saint, Vishvamitra; naashe = in total destruction - of all worlds; yaavat = before; buddhim na kurute = not going to make up mind; taavat = prior to it; agniruupaH= of Fire-god’s embodiment; mahaadyutiH = great-resplendent one; bhagavaan = most reverential one Vishvamitra; prasaadaH = he is to be placated.

अनुवादः

Oh, God, great saint Vishvamitra turned out to be the embodiment of Fire-god, and before that great-resplendent and most reverential sage makes up his mind for total destruction of all worlds he is to be placated. [1-65-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम् ॥ १७ ॥
देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मनः ।

कालाग्निना यथा पूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम् ॥ १-६५-१७ देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम् ।

‘जैसे पूर्वकालमें प्रलयकालिक अग्निने सम्पूर्ण त्रिलोकीको दग्ध कर डाला था, उसी प्रकार ये भी सबको जलाकर भस्म कर देंगे । यदि ये देवताओंका राज्य प्राप्त करना चाहें तो वह भी इन्हें दे दिया जाय । इनके मनमें जो भी अभिलाषा हो, उसे पूर्ण किया जाय’ ॥

हिन्दॆ प्रळयकालद अग्नियु सम्पूर्ण मूरु लोकगळन्नु सुट्टु हाकित्तो, हागॆये इवरु ऎल्लरन्नु सुट्टु बूदियागिसुवरु. इवरु देवतॆगळ राज्यवन्ने बयसुवुदादरॆ अदन्नू इवरिगॆ कॊडलागुवुदु. इवर मनस्सिनल्लिरुव यावुदे अभिलाषॆ इद्दरॆ अदन्नू पूर्णगॊळिसलागुवुदु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. akhilam trailokyam = entirely, triad of worlds; puurvam kaalaagninaa yathaa dahyate = previously, as to how blazed away by End-Time Fire; likewise it is; [dahyate = burnt now]; devaraajyam cikiirSeta = wants to do [be potentate of] realm of gods; [yadi = if]; asya yat matam = whatever, his, predilection is; [tat = that]; diiyataam = may be given.

अनुवादः

‘As to how the End-Time Fire entirely blazed away the triad of worlds previously, now this sage may do likewise, hence whatever is his predilection that may be given to him, even if he wants to become the potentate on the realm of gods.’ Thus, all gods appealed to Brahma [1-65-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः सुरगणाः सर्वे पितामहपुरोगमाः ॥ १८ ॥
विश्वामित्रं महात्मानं वाक्यं मधुरमब्रुवन् ।

तदनन्तर ब्रह्मा आदि सब देवता महात्मा विश्वामित्रके पास जाकर मधुर वाणीमें बोले— ॥ १८ १/२ ॥

अनन्तर ब्रह्मादि समस्त देवतॆगळु महात्मा विश्वामित्रर बळिगॆ होगि मधुरवागि इन्तॆन्दरु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. tataH = then; pitaamahapurogamaaH = keeping Grandparent in forefront; sarve suragaNaaH = all, gods’ assemblages; mahaatmaanam vishvaamitram = to great souled one, to Vishvamitra; madhuram vaakyam abruvan = said harmonious word.

अनुवादः

Then all the assemblages of gods keeping the Grandparent Brahma in their forefront appeared before that great souled Vishvamitra and said this harmonious word. [1-65-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिताः ॥ १९ ॥
ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ।

‘ब्रह्मर्षे! तुम्हारा स्वागत है, हम तुम्हारी तपस्यासे बहुत संतुष्ट हुए हैं । कुशिकनन्दन! तुमने अपनी उग्र तपस्यासे ब्राह्मणत्व प्राप्त कर लिया ॥ १९ १/२ ॥

ब्रह्मर्षिये! निमगॆ स्वागतविरलि. नावु निम्म तपस्सिनिन्द तुम्बा सन्तुष्टरागिद्देवॆ. कुशिकनन्दन! नीनु निन्न उग्रतपस्सिनिन्द ब्राह्मणत्ववन्नु पडॆदिरुवॆ.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. brahmarSe = oh Brahma-sage; te svaagatam astu = let there be [you are welcome] welcome to you; tapasaa sutoSitaaH sma = we are much contented by ascesis; kaushika = oh Kaushika; ugreNa tapasaa = by rigorous, ascesis; braahmaNyam praaptavaan asi = you have obtained Brahman-hood.

अनुवादः

Oh, Brahma-sage, you are welcome. We are much contented with your ascesis. Oh, Kaushika, you have achieved Bahaman-hood by your rigorous ascesis. [1-65-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्‍गणः ॥ २० ॥
स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम् ।

‘ब्रह्मन्! मरुद्‍गणोंसहित मैं तुम्हें दीर्घायु प्रदान करता हूँ । तुम्हारा कल्याण हो । सौम्य! तुम मंगलके भागी बनो और तुम्हारी जहाँ इच्छा हो वहाँ सुखपूर्वक जाओ’ ॥ २० १/२ ॥

ब्रह्मन्! मरुद्गणगळ सहित नानु निनगॆ दीर्घायुस्सन्नु करुणिसिद्देनॆ. होगु निनगॆ मङ्गळवागलि. सौम्य! नीनु मङ्गलक्कॆ भागियागिरुवॆ. निनगॆ इच्छॆ इरुवल्लि सुखवागि होगु.॥20½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. brahman = oh Brahman; samarudgaNaH = [I,] along with, Marut-gods’ assemblages; te = to you; diirgham aayuH dadaami = I am bestowing long life; svasti praapnuhi = blissfulness, betides you; te bhadram = safeness will be there to you; saumya = oh gentle [sage]; yathaasukham gacCha = take leave as you please.

अनुवादः

‘Along with the assemblages of Marut-Wind-gods, I bestow upon you a long life. Let blissfulness betide you. You be safe. Oh, gentle sage, you may take leave as you please.’ Thus, Brahma said to Vishvamitra. [1-65-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पितामहवचः श्रुत्वा सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥ २१ ॥
कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनिः ।

पितामह ब्रह्माजीकी यह बात सुनकर महामुनि विश्वामित्रने अत्यन्त प्रसन्न होकर सम्पूर्ण देवताओंको प्रणाम किया और कहा— ॥ २१ १/२ ॥

पितामह ब्रह्मदेवर मातन्नु केळि महामुनि विश्वामित्ररु अत्यन्त प्रसन्नरागि, समस्त देवतॆगळिगॆ वन्दिसुत्ता हेळिदनु.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. mahaamuniH = great-saint; pitaamahavacaH = Grandparent’s word; sarveSaam tridivaukasaam ca = of all, heaven residents [words of]; shrutvaa = on hearing; muditaH = cheerfully; praNaamam kR^itvaa = on performing [paying] good devoirs; vyaajahaara = said.

अनुवादः

On hearing the word of Grandparent Brahma and the other residents of heaven, and on paying good devoirs to all of them that great saint cheerfully said. [1-65-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च ॥ २२ ॥
ॐकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् ।
क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि ॥ २३ ॥
ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः ।
यद्येवं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ २४ ॥

ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च ॥ १-६५-२२ ओंकारोऽथ वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम् । क्षत्र वेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि ॥ १-६५-२३ ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवताः । यद्ययं परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः ॥ १-६५-२४

‘देवगण! यदि मुझे (आपकी कृपासे) ब्राह्मणत्व मिल गया और दीर्घ आयुकी भी प्राप्ति हो गयी तो ॐकार, वषट्कार और चारों वेद स्वयं आकर मेरा वरण करें । इसके सिवा जो क्षत्रिय-वेद (धनुर्वेद आदि) तथा ब्रह्मवेद (ऋक् आदि चारों वेद) के ज्ञाताओंमें भी सबसे श्रेष्ठ हैं, वे ब्रह्मपुत्र वसिष्ठ स्वयं आकर मुझसे ऐसा कहें (कि तुम ब्राह्मण हो गये), यदि ऐसा हो जाय तो मैं समझूँगा कि मेरा उत्तम मनोरथ पूर्ण हो गया । उस अवस्थामें आप सभी श्रेष्ठ देवगण यहाँसे जा सकते हैं’ ॥ २२—२४ ॥

देवतॆगळिरा! निम्म कृपॆयिन्द ननगॆ ब्राह्मणत्व मत्तु दीर्घायुष्य प्राप्तियागिद्दरॆ ॐकार, वषट् मत्तु नाल्कु वेदगळु तानागि बन्दु नन्नन्नु वरण माडलि. इदल्लदॆ क्षत्रिय-वेद (धनुर्वेद) हागू ब्रह्मवेद (ऋग्वेदवे नाल्कु वेदगळु) ज्ञानिगळल्लि ऎल्लरिगिन्त श्रेष्ठराद ब्रह्मपुत्र वसिष्ठरु स्वतः बन्दु-नीनु ब्राह्मणनागिरुवॆ ऎन्दु नन्नल्लि हेळलि, हीगादरॆ नन्न उत्तम मनोरथ पूर्णवायितॆन्दु नानु तिळियुवॆनु. आग नीवॆल्ल श्रेष्ठ देवतॆगळु इल्लिन्द होगबल्लिरि.॥22-24॥

पदच्छेदः

22b, 23a. me = to me; braahmaNyam praaptam yadi = if Brahman-hood befallen; tathaa eva = like that; diirgham aayuH ca = long, life [eternality,] also - if I got them; atha = then; AUMkaaraH = Om syllable [quintessence of]; vaSaTkaaraH = vaSaT syllable [quintessence of]; vedaaH ca = Veda-s, even; maam varayantu = let them patronise me.

अनुवादः

If Brahman-hood and eternality have befallen on me, let the quintessence of AUM and vaSat syllables, and even all Veda-s patronise me. [1-65-22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23b, 24a. devataaH = oh gods; kSatravedavidaam = among geniuses Kshatriya’s knowledge [kingcraft] ; brahmavedavidaam api = among knowers [scholars of Veda-s] of Brahman knowledge, even; shreSThaH = the outstanding one; brahmaputraH = Brahma’s son [brainchild]; vasiSThaH = Vashishta; maam evam vadatu = say [acknowledge] me in this way; ayam paramaH kaamaH = this, ultimate, yearning; kR^itaH yadi = done, if; * suraRSabhaaH* = the best gods; yaantu = you may leave.

अनुवादः

‘Oh, gods, he who is the outstanding one among the geniuses of kingcraft, and among the scholars of Veda-s as well, even that Vashishta, the brainchild of Brahma, shall acknowledge me in this way as Brahma-sage. Oh, the best gods, you may take leave if you can effectuate this ultimate yearning of mine.’ Thus Vishvamitra requested the gods. [1-65-23b, 24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वरः ।
सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत् ॥ २५ ॥

तब देवताओंने मन्त्रजप करनेवालोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिको प्रसन्न किया । इसके बाद ब्रह्मर्षि वसिष्ठने ‘एवमस्तु’ कहकर विश्वामित्रका ब्रह्मर्षि होना स्वीकार कर लिया और उनके साथ मित्रता स्थापित कर ली ॥ २५ ॥

आग देवतॆगळु मन्त्र जपिसुववरल्लि श्रेष्ठराद वसिष्ठ मुनियन्नु प्रसन्नगॊळिसिदरु. अनन्तर ब्रह्मर्षि वसिष्ठरु ‘हागॆये आगलि’ ऎन्दु हेळि विश्वामित्ररु ब्रह्मर्षियागुवुदन्नु स्वीकरिसिदरु हागू अवरॊन्दिगॆ मित्रत्ववन्नु स्थापिसिकॊण्डरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. tataH devaiH prasaaditaH = then, one who is besought - Vashishta by gods; japataam varaH vasiSThaH = the best among meditators, Vashishta; [has come to Vishvamitra]; sakhyam cakaara = made friendship; evam = thus; brahmarSiH astu = you are Brahma-sage; iti ca abraviit = said in this way, also.

अनुवादः

Then the best one among meditators Vashishta has come over there when the gods besought him to come, and he made friendship with Vishvamitra. He also said in this way to Vishvamitra, ‘you are a Brahma-sage.’ [1-65-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मर्षिस्त्वं न सन्देहः सर्वं सम्पद्यते तव ।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम् ॥ २६ ॥

ब्रह्मर्षिस्त्वं न सन्देहः सर्वं सम्पद्युते तव ।
इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथातम् ॥

‘मुने! तुम ब्रह्मर्षि हो गये, इसमें संदेह नहीं है । तुम्हारा सब ब्राह्मणोचित संस्कार सम्पन्न हो गया ।’ ऐसा कहकर सम्पूर्ण देवता जैसे आये थे वैसे लौट गये ॥ २६ ॥

‘मुनिगळे! नीवु ब्रह्मर्षिगळादिरि, इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. निम्म ब्राह्मणोचित ऎल्ल संस्कारगळु नॆरवेरिदवु’ ऎन्दु हेळि देवतॆगळु तम्म तम्म स्थानगळिगॆ मरळिहोदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. tvam brahmarSiH = you are, Brahma-sage; sandehaH na = doubt, is not there; tava sarvam sampadyate = everything will accrue to you

• in accordance with this sageship; iti uktvaa = thus, on saying; sarvaaH devataaH ca api = all, gods, also, even; yathaagatam jagmuH = went away as they have come.

अनुवादः

‘No doubt, you are a Brahma-sage and everything will accrue to you in accordance with the sublimity of this sageship,’ and when Vashishta said so to Vishvamitra, all the gods have gone away as they have come. [1-65-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम् ।
पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम् ॥ २७ ॥

इस प्रकार उत्तम ब्राह्मणत्व प्राप्त करके धर्मात्मा विश्वामित्रजीने भी मन्त्र-जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ ब्रह्मर्षि वसिष्ठका पूजन किया ॥ २७ ॥

हीगॆ उत्तम ब्राह्मणत्व पडॆदुकॊण्डु धर्मात्मा विश्वामित्ररू कूड मन्त्रजप माडुववरल्लि श्रेष्ठराद ब्रह्मर्षि वसिष्ठरन्नु पूजिसिदरु.॥27॥

पदच्छेदः

27. dharmaatmaa vishvaamitraH api = virtue-souled one, Vishvamitra, even; uttamam braahmaNyam labdhvaa = on getting supreme Brahman-hood; brahmarSim japataam varam vasiSTham = the best Brahma-sage among meditators, at Vashishta; puujayaamaasa = started to reverence.

अनुवादः

On getting his Brahman-hood even the virtue-souled Vishvamitra started to reverence the supreme among meditators and his counterpart Brahma-sage, namely Vashishta. [1-65-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थितः ।
एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना ॥ २८ ॥

इस तरह अपना मनोरथ सफल करके तपस्यामें लगे रहकर ही ये सम्पूर्ण पृथ्वीपर विचरने लगे । श्रीराम! इस प्रकार कठोर तपस्या करके इन महात्माने ब्राह्मणत्व प्राप्त किया ॥ २८ ॥

ई रीति तन्न मनोरथ सफलवागिसिकॊण्डु तपस्सिनल्लि तॊडगिरुत्तले समस्त पृथ्वियल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु. श्रीरामा! हीगॆ कठोर तपस्सु माडि ई महात्मरु ब्राह्मणत्ववन्नु पडॆदुकॊण्डरु.॥28॥

पदच्छेदः

28. kR^itakaamaH = effectuated aim - whose aim is effectuated; tapasi sthitaH = abiding in ascesis; sarvaam mahiim cacaara = he ambled all over the earth; raama = oh Rama; mahaatmanaa = by great souled one; anena = by him; evam = in this way; braahmaNyam praaptam = Brahman-hood, is achieved.

अनुवादः

When his aim is effectuated Vishvamitra ambled all over the earth abiding in ascesis, and oh, Rama, this great souled sage Vishvamitra achieved Brahman-hood in this way. [1-65-28]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तपः ।
एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ २९ ॥

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवान् तपः । एष धर्मः परो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम् ॥ १-६५-२९

रघुनन्दन! ये विश्वामित्रजी समस्त मुनियोंमें श्रेष्ठ हैं, ये तपस्याके मूर्तिमान् स्वरूप हैं, उत्तम धर्मके साक्षात् विग्रह हैं और पराक्रमकी परम निधि हैं ॥ २९ ॥

रघुनन्दन! ई विश्वामित्ररु समस्त मुनिगळल्लि श्रेष्ठरागिद्दारॆ. इवरु तपस्सिन मूर्तिमन्त स्वरूपरागिद्दारॆ. उत्तम धर्मद साक्षात् मूर्तियागिद्दारॆ. पराक्रमद परम निधिगळागिद्दारॆ.॥29॥

पदच्छेदः

29. raama = oh Rama; eSaH = he is; munishreSTha = best saint ; eSaH vigrahavaan tapaH = he is, embodiment of, ascesis; eSaH nityam dharmaH paraH = he is, always, obliged with righteousness; eSaH viiryasya paraayaNam = he is, dwelling house stonghold for fortitude.

अनुवादः

“Oh, Rama, he is the best saint, he is the embodiment of ascesis, he is always obliged with righteousness, and he is the stronghold for fortitude.” [1-65-29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः ।
शतानन्दवचः श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ ॥ ३० ॥
जनकः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम् ।

ऐसा कहकर महातेजस्वी विप्रवर शतानन्दजी चुप हो गये । शतानन्दजीके मुखसे यह कथा सुनकर महाराज जनकने श्रीराम और लक्ष्मणके समीप विश्वामित्रजीसे हाथ जोड़कर कहा— ॥ ३० १/२ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी विप्रवर शतानन्दरु सुम्मनादरु. शतानन्दरिन्द ई कथॆयन्नु केळि महाराज जनकनु श्रीराम-लक्ष्मणर बळि कुळित्तिद्द विश्वामित्ररिगॆ कैमुगिदु इन्तॆन्दनु.॥30½॥

पदच्छेदः

30, 31a. mahaatejaaH dvijottamaH = great-resplendent, the best Brahman [Shataananda]; evam uktvaa viraraama = took respite on saying that way; janakaH = King Janaka; raamalakSmaNasannidhau = in the presence of Rama, Lakshmana ; shataanandavacaH shrutvaa = on listening Shataananda’s words ; praanjaliH = with adjoined palms; kushikaaatmajam vaakyam uvaaca = said sentence to Kushika’s son.

अनुवादः

On narrating the legend of Vishvamitra in this way that best Brahman and great-resplendent Sage Shataananda took respite. And on listening the narration of Sage Shataananda said in the presence of Rama and Lakshmana, king Janaka said this sentence to Kushika’s son, Vishvamitra, with suppliantly adjoined palms. [1-65-30b, 31a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव ॥ ३१ ॥
यज्ञं काकुत्स्थसहितः प्राप्तवानसि कौशिक ।
पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने ॥ ३२ ॥

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव ॥ यज्ञं काकुत्स्थसहितः प्राप्तवानपि कौशिक ।
पावितोहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने ॥

‘मुनिप्रवर कौशिक! आप ककुत्स्थकुलनन्दन श्रीराम और लक्ष्मणके साथ मेरे यज्ञमें पधारे, इससे मैं धन्य हो गया । आपने मुझपर बड़ी कृपा की । महामुने! ब्रह्मन्! आपने दर्शन देकर मुझे पवित्र कर दिया ॥

मुनिपुङ्गव कौशिकरे! नीवु ककुत्स्थकुलनन्दन श्रीराम-लक्ष्मणरॊन्दिगॆ नन्न यज्ञक्कॆ आगमिसिद्दरिन्द नानु धन्यनादॆनु. नीवु नन्न मेलॆ बहुदॊड्ड कृपॆ माडिरुविरि. महामुनिगळे! ब्रह्मर्षिगळे! तावु दर्शनकॊट्टु नन्नन्नु पवित्रगॊळिसिदिरि.॥31-32॥

पदच्छेदः

31b, 32a. kaushika = oh Kaushika; munipungava = oh the eminent sage ; kaakutsthasahitaH = along with Kakutstha-s; yasya = which; me yaj~nam = to my, Vedic-ritual; praaptavaan asi = you have happened to come; such as I am; dhanyaH asmi = I am fortunate; anugR^ihiitaH asmi = I am much obliged.

अनुवादः

Oh, eminent sage Vishvamitra, you happened to be here at this Vedic-ritual which is conducted by me, oh, Kaushika, that too, along with Rama and Lakshmana, the legatees of Kakutstha, thereby I am fortunate, I am much obliged. [31b, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32b, 33a. mahaamune brahman = oh great saint, oh Brahman; tvayaa darshanena = when seen by you - by your graceful glance; aham paavitaH = I am, consecrated; tava sandarshanaat = by [my] beholding you; mayaa bahuvidhaaH guNaaH praaptaaH = many kinds, of attributes [boons,] achieved [by me.]

अनुवादः

Oh, Brahman, I stand consecrated just by your graceful glance, and oh, great saint, I reckon that I have achieved many boons just glancing at you. [1-65-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुणा बहुविधाः प्राप्तास्तव सन्दर्शनान्मया ।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तपः ॥ ३३ ॥
श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥ ३४ ॥

गुणाबहुविधाः प्राप्तस्तव सन्दर्शनान्मया ।
विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तपः ॥ श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना ।
सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुतास्ते बहवो गुणाः ॥

‘आपके दर्शनसे मुझे बड़ा लाभ हुआ, अनेक प्रकारके गुण उपलब्ध हुए । ब्रह्मन्! आज इस सभामें आकर मैंने महात्मा राम तथा अन्य सदस्योंके साथ आपके महान् तेज (प्रभाव) का वर्णन सुना है, बहुत-से गुण सुने हैं । ब्रह्मन्! शतानन्दजीने आपके महान् तपका वृत्तान्त विस्तारपूर्वक बताया है ॥ ३३-३४ ॥

तम्म दर्शनदिन्द ननगॆ दॊड्ड लाभवागिदॆ. अनेक प्रकारद गुणगळु उपलब्धवादवु. ब्रह्मन्! इन्दु ई सभॆयल्लि बन्दु नानु महात्मा रामा हागू इतर सदस्यरॊन्दिगॆ तम्म महान् प्रभावद वर्णनॆयन्नु केळिदॆ, अनेक गुणगळन्नु केळिदॆनु. ब्रह्मर्षिये! शतानन्दरु निम्म महान् तपस्सिन वृत्तान्तवन्नु विस्तारवागि तिळिसिदरु.॥33-34॥

पदच्छेदः

33b, 34a. mahaatejaH brahman = oh great-resplendent, Brahman; vistareNa kiirtyamaanam = comprehensively, being extolled; [te = your]; * mahattapaH* = great ascesis; mayaa = by me; as well as; mahaatmanaa raameNa = by noble souled, Rama; shrutam vai = heard, indeed.

अनुवादः

Oh, great-resplendent Brahman, myself and the noble souled Rama have heard about your great ascesis when Sage Shataananda extolled it comprehensively. [1-65-33b, 34a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम् ।
अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ॥ ३५ ॥

‘कुशिकनन्दन! आपकी तपस्या अप्रमेय है, आपका बल अनन्त है तथा आपके गुण भी सदा ही माप और संख्यासे परे हैं ॥ ३५ ॥

कुशिकनन्दनरे! निम्म तपस्सु अप्रमेयवागिदॆ. निम्म बल अनन्तवागिदॆ. हागू गुणगळन्तू असङ्ख्यवागिदॆ.॥35॥

पदच्छेदः

34b, 35. sadasyaiH sadaH praapya = by congregationalists who have come [who are available in] to congregation; te bahavaH guNaaH shrutaaH = your, numerous, endowments, are heard; tubhyam tapaH aprameyam = your, ascesis, is inestimable; te balam ca aprameyam = your, power, also, is infinite; kushikaatmaja = oh son of Kushika; te guNaaH ca eva = your, talents, also thus; nityam aprameyaa = everlastingly, invaluable.

अनुवादः

The congregationalists available in this Vedic-ritual congregation have also heard about your numerous endowments. Inestimable is your ascesis, infinite is your power, and oh, son of Kushika, your talents are everlastingly invaluable. [1-65-34b, 35]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो ।
कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम् ॥ ३६ ॥

‘प्रभो! आपकी आश्चर्यमयी कथाओंके श्रवणसे मुझे तृप्ति नहीं होती है; किंतु मुनिश्रेष्ठ! यज्ञका समय हो गया है, सूर्यदेव ढलने लगे हैं ॥ ३६ ॥

स्वामि! निम्म आश्चर्यमय कथॆगळ श्रवणदिन्द ननगॆ साकॆनिसलिल्ल. आदरॆ मुनिश्रेष्ठरे! यज्ञद समय आगुत्ता इदॆ, सूर्यनु पश्चिमाम्बुधियन्नु सेरुत्तिद्दानॆ.॥36॥

पदच्छेदः

36. vibho = oh lord; aashcaryabhuutaanaam kathaanaam = narratives causing wonder ; me tR^iptiH na asti = contentment is not there to me ; munishreSTha = oh the best saint; ravimaNDalam lambate = dangling sun’s sphere; karmakaalaH = ritual time; [abhivartate = is approaching.]

अनुवादः

Oh, lord, there is no contentment to me while listening to your wondrous narratives, but oh nobleman, time for vespertine ritual is fast approaching as sun’s sphere is dangling westward. [1-65-36]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुनः ।
स्वागतं जपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ३७ ॥

‘जप करनेवालोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी मुने! आपका स्वागत है । कल प्रातःकाल फिर मुझे दर्शन दें, इस समय मुझे जानेकी आज्ञा प्रदान करें’ ॥ ३७ ॥

जप माडुववरल्लि श्रेष्ठ महा तेजस्वी मुनिगळे! निमगॆ स्वागतविरलि. नाळॆ प्रातःकाल पुनः ननगॆ दर्शकॊडिरि. ईग ननगॆ होगलु अप्पणॆ कॊडिरि.॥37॥

पदच्छेदः

37. mahaatejaH = oh great-resplendent sage; shvaH prabhaate = tomorrow, morning; maam punaH draSTum arhasi = apt of you to see me again ; japataam shreSTha = oh the best meditator; svaagatam = you are welcome; maam anuj~naatum arhasi = apt of you to permit me [to leave].

अनुवादः

“Oh, great-resplendent sage, it will be apt of you to see me tomorrow. Oh, best meditator, it will be apt of you to permit me to leave for now.” Thus Janaka sought leave from Vishvamitra. [1-65-37]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम् ।
विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा ॥ ३८ ॥

एवमुक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम् । विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतिमांस्तदा ॥ १-६५-३८

राजाके ऐसा कहनेपर मुनिवर विश्वामित्रजी मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने प्रीतियुक्त नरश्रेष्ठ राजा जनककी प्रशंसा करके शीघ्र ही उन्हें विदा कर दिया ॥ ३८ ॥

राजनु हीगॆ हेळिदाग मुनिवर विश्वामित्ररु मनस्सिनल्ले तुम्बा प्रसन्नरादरु. अवरु प्रीतियिन्द नरश्रेष्ठ जनकराजनन्नु प्रशंसिसि, अवनन्नु बीळ्कॊट्टरु.॥38॥

पदच्छेदः

38. tadaaa = then; evam uktaH munivaraH = that way, who is spoken to [Vishvamitra,] the best saint; priitimaan [priitamanaaH] = pleased at heart; priitam puruSarSabham janakam = pleased, to the best one among men, to Janaka; prashasya = on praising; aashu visasarja = immediately, released - bid farewell.

अनुवादः

When he is spoken in that way, the best saint Vishvamitra is pleased at heart, and praising Janaka, who too is pleased to meet the sage, immediately bid farewell to the best one among men, namely Janaka. [1-65-38]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिपः ।
प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायः सबान्धवः ॥ ३९ ॥

उस समय मिथिलापति विदेहराज जनकने मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रसे पूर्वोक्त बात कहकर अपने उपाध्याय और बन्धु-बान्धवोंके साथ उनकी शीघ्र ही परिक्रमा की । फिर वहाँसे वे चल दिये ॥ ३९ ॥

आग मिथिलापति विदेह राजा जनकनु मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्ररल्लि हिन्दिनन्तॆ मातनाडि अवनु पुरोहित मत्तु बन्धु-बान्धवरॊन्दिगॆ अवरिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, अल्लिन्द हॊरटुहोदनु.॥39॥

पदच्छेदः

39. vaidehaH = legatee of Videha kingdom; mithilaadhipaH = Mithila’s king; munishreSTham evam uktvaa = on saying this way to the best saint ; sopaadhyaayaH sabaandhavaH = with teachers, with relatives; aashu pradakSiNam cakaara = immediately, performed circumambulations.

अनुवादः

This way on saying to the best saint, the king of Mithila and the legatee of Videha lineage, immediately performed circumambulations along with his teachers and relatives to Vishvamitra in veneration. [1-65-39]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः ।
स्ववासमभिचक्राम पूज्यमानो महात्मभिः ॥ ४० ॥

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः ।
स्ववासमभिचक्राम पूज्यमानो महत्मभिः ॥

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामः सलक्ष्मणः । स्वं वासमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ १-६५-४०

तत्पश्चात् धर्मात्मा विश्वामित्र भी महात्माओंसे पूजित होकर श्रीराम और लक्ष्मणके साथ अपने विश्राम-स्थानपर लौट आये ॥ ४० ॥

अनन्तर धर्मात्मा विश्वामित्ररू महात्मरिन्द पूजितरागि श्रीरामा-लक्ष्मणरॊन्दिगॆ तम्म विश्राम स्थानक्कॆ मरळिदरु.॥40॥

पदच्छेदः

40. dharmaatmaa vishvaamitraH api = virtue souled one, Vishvamitra, even; saharaamaH salakSmaNaH = with Rama, with Lakshmana; maharSibhiH puujyamaanaH = being venerated by great sages; svam vaasam abhicakraama = started towards his own camp.

अनुवादः

Even that virtue souled Vishvamitra started towards his own camp along with Rama and Lakshmana, while being venerated by great sages who are available in the ritual-hall. [1-65-40]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ॥ ६५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें पैंसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६५ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि अरवत्तैदनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥65॥