०६१ शुनःशेफकथा

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The Legend of Shunashepa is commenced and Sage Shataananda continues this as a part of Vishvamitra’s legend. When Rama’s grandparent Ambariisha undertook a ritual, Indra impounds that ritual’s horse. Then Ambariisha had to fetch a human-animal in lieu of that lost horse. When none is available one named Shunashepa, son of Sage Riciika, and a nephew of Vishvamitra, offers himself with a barter of riches to his parents.

स्रोतः: valmikiramayan.net

61. विश्वामित्रकी पुष्कर तीर्थमें तपस्या तथा राजर्षि अम्बरीषका ऋचीकके मध्यम पुत्र शुनःशेपको यज्ञ-पशु बनानेके लिये खरीदकर लाना

विश्वामित्रो महातेजाः प्रस्थितान् वीक्ष्य तानृषीन् ।
अब्रवीन्नरशार्दूल सर्वांस्तान् वनवासिनः ॥ १ ॥

[शतानन्दजी कहते हैं—] पुरुषसिंह श्रीराम! यज्ञमें आये हुए उन सब वनवासी ऋषियोंको वहाँसे जाते देख महातेजस्वी विश्वामित्रने उनसे कहा— ॥ १ ॥

(शतानन्दरु हेळुत्तिद्दारॆ) - पुरुषसिंह श्रीरामा! यज्ञक्कॆ बन्दिरुव आ ऎल्ल वनवासी ऋषिगळु अल्लिन्द होगुवाग नोडिद महातेजस्वी विश्वामित्ररु हीगॆन्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. narashaarduula = oh tigerly man, Rama; mahaatejaaH vishvaamitraH = great-resplendent, Vishvamitra; prasthitaan = those who started to go back; vanavaasinaH = forest dwellers; taan sarvaan R^iSiin = them, all, sages; viikshya = on seeing - giving them farewell; taan = to them - to remaining sages; abraviit = said.

अनुवादः

“Oh, tigerly man Rama, on giving farewell to those sages who came at his invitation and who have started to go back after the ritual of Trishanku is over, then that great-resplendent Vishvamitra spoke to all of the sages who are forest dwellers that remained with him.” Thus Shatananda continued to narrate the legend of Vishvamitra. [1-61-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाविघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् ।
दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ २ ॥

महान् विघ्नः प्रवृत्तोऽयं दक्षिणामास्थितो दिशम् । दिशमन्यां प्रपत्स्यामस्तत्र तप्स्यामहे तपः ॥ १-६१-२

‘महर्षियो! इस दक्षिण दिशामें रहनेसे हमारी तपस्यामें महान् विघ्न आ पड़ा है; अतः अब हम दूसरी दिशामें चले जायँगे और वहीं रहकर तपस्या करेंगे ॥ २ ॥

महर्षिगळे! ई दक्षिण दिक्किनल्लि इरुवुदरिन्द नम्म तपस्सिनल्लि महाविघ्न उण्टागिदॆ. आद्दरिन्द ईग नावु बेरॆ दिक्किगॆ होगुवॆवु. अल्लिद्दु तपस्सु माडुवॆवु.॥2॥

पदच्छेदः

2. dakSiNaam disham aasthitaH = depending upon southern quarter; * ayam mahaan vighnaH pravR^ittaH* = this [Trishanku’s episode,] a gross, hindrance, cropped up; anyaam disham prapatsyaamaH = we journey on another direction ; tatra tapaH tapsyaamahe = there, we perform ascesis.

अनुवादः

While depending on this southern quarter this gross hindrance has cropped up for my ascesis in the shape of Trishanku’s ascent to heaven, hence we will go to another direction, and there we continue ascesis. [1-61-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः ।
सुखं तपश्चरिष्यामः सुखं तद्धि तपोवनम् ॥ ३ ॥

पश्चिमायां विशालायाम्पुष्करेषु महात्मनः ।
सुखं तपश्चरिष्यामो सुखं तद्धि तपोवनम् ॥

पश्चिमायां विशालायां पुष्करेषु महात्मनः । सुखं तपश्चरिष्यामः परं तद्धि तपोवनम् ॥ १-६१-३

‘विशाल पश्चिम दिशामें जो महात्मा ब्रह्माजीके तीन पुष्कर हैं, उन्हींके पास रहकर हम सुखपूर्वक तपस्या करेंगे; क्योंकि वह तपोवन बहुत ही सुखद है’ ॥ ३ ॥

विशाल पश्चिम दिशॆयल्लि महात्मा ब्रह्मदेवर मूरु पुष्करगळिवॆ. अवुगळ हत्तिर इद्दु नावु सुखवागि तपस्सु माडुवॆवु. एकॆन्दरॆ आ तपोवनवु बहळ सुखमयवागिदॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. mahaatmanaH = oh great-souled sages; vishaalaayaam = in a vast one; pashcimaayaam = in western direction; puSkareSu = at holy lakeside; sukham tapaH cariSyaamaH = conveniently, we undertake ascesis; tat param tapovanam hi = that is, august, ascetical forest, isn’t it.

अनुवादः

‘Oh, great-souled sages, we can conveniently undertake our ascesis in the vast of westerly direction where holy lakesides are there. That would be an august ascetical forest, isn’t it.’ Thus Vishvamitra said to fellow sages in his camp. [1-61-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजाः पुष्करेषु महामुनिः ।
तप उग्रं दुराधर्षं तेपे मूलफलाशनः ॥ ४ ॥

ऐसा कहकर वे महातेजस्वी महामुनि पुष्करमें चले गये और वहाँ फल-मूलका भोजन करके उग्र एवं दुर्जय तपस्या करने लगे ॥ ४ ॥

हीगॆ हेळि आ महातेजस्वी महामुनिगळु पुष्करक्कॆ होगि, अल्लि फलमूलगळन्नु तिन्दु उग्रवाद हागू दुर्जय तपस्सन्नु माडतॊडगिदरु.॥4॥

पदच्छेदः

4. mahaatejaaH = most brilliant; mahaamuniH = great-saint Vishvamitra; evam uktvaa = thus, on saying; puSkareSu = in holy lakeside - after reaching them; muulaphalaashanaH = eating [subsisting on] tubers and fruits ; duraadharSam ugram tapaH tepe = performed unhindered rigorous ascesis.

अनुवादः

On saying thus that most brilliant and great saint Vishvamitra performed an unhindered and rigorous ascesis subsisting only on fruits and tubers after reaching the lakeside of holy lakes. [1-61-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नेव काले तु अयोध्याधिपतिर्महान् ।
अम्बरीष इति ख्यातो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ ५ ॥

इन्हीं दिनों अयोध्याके महाराज अम्बरीष एक यज्ञकी तैयारी करने लगे ॥ ५ ॥

अदे दिनगळल्लि अयोध्यॆय महाराजा अम्बरीषनु ऒन्दु यज्ञद सिद्धतॆयल्लि तॊडगिद्दनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. etasmin kaale eva = in this, time, only; ambariiSaH iti khyaataH = Ambariisha, thus, renowned [king]; ayodhyaadhipatiH [nR^ipaH] mahaan = the great lord[king] of Ayodhya; yaSTum samupacakrame = embarked on to perform Vedic-ritual .

अनुवादः

In the meanwhile the great king of Ayodhya, renowned as Ambariisha, embarked on to perform a Vedic-ritual. [1-61-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य वै यजमानस्य पशुमिन्द्रो जहार ह ।
प्रणष्टे तु पशौ विप्रो राजानमिदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

जब वे यज्ञमें लगे हुए थे, उस समय इन्द्रने उनके यज्ञपशुको चुरा लिया । पशुके खो जानेपर पुरोहितजीने राजासे कहा— ॥ ६ ॥

अवनु यज्ञदल्लि तॊडगिद्दाग इन्द्रनु अवन यज्ञपशुवन्नु कद्दुबिट्टनु. पशुवु कळ्ळतनवाद्दरिन्द पुरोहितनु राजनल्लि हेळिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. yajamaanasya tasya pashum = ritual animal of his, the principal [of ritual] ; indraH jahaara ha = Indra, stole [impounded,] indeed; pashau praNaSTe sati = while animal is lost [really vanished] ; vipraH raajaanam idam abraviit = the officiant of ritual spoke this to king.

अनुवादः

But Indra impounded the animal of the principal of that ritual, namely king Ambariisha, and when that animal is really vanished, the officiant Brahman of the ritual spoke this to that king. [1-61-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पशुरभ्याहृतो राजन् प्रणष्टस्तव दुर्नयात् ।
अरक्षितारं राजानं घ्नन्ति दोषा नरेश्वर ॥ ७ ॥

‘राजन्! जो पशु यहाँ लाया गया था, वह आपकी दुर्नीतिके कारण खो गया । नरेश्वर! जो राजा यज्ञ-पशुकी रक्षा नहीं करता, उसे अनेक प्रकारके दोष नष्ट कर डालते हैं ॥ ७ ॥

राजने! इल्लिगॆ तन्दिरुव पशुवु निन्न दुर्नीतियिन्द कळॆदुहोगिदॆ. नरेश्वर! याव राजनु यज्ञपशुवन्नु रक्षिसुवुदिल्लवो अवनन्नु अनेक दोषगळु नाशमाडिबिडुत्तवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. raajan = oh king; pashuH = ritual-animal; abhyaahR^itaH [abhi-aahR^itaH] = fetched [by you] here; praNaSTaH = verily lost [gone astray]; nareshvara = oh king; tava durnayaat = by your, bad-conduct [incautiousness]; arakSitaaram = not guarded [ritual items]; raajaanam doSaaH ghnanti = blemishes will destruct the king.

अनुवादः

Oh, king, the animal you have fetched for the ritual has gone astray owing to your incautiousness. Oh, king, unguarded items of the ritual will themselves become destructive blemishes for that king who is performing the ritual. [1-61-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रायश्चित्तं महद्ध्येतन्नरं वा पुरुषर्षभ ।
आनयस्व पशुं शीघ्रं यावत् कर्म प्रवर्तते ॥ ८ ॥

‘पुरुषप्रवर! जबतक कर्मका आरम्भ होता है,उसके पहले ही खोये हुए पशुकी खोज कराकर उसे शीघ्र यहाँ ले आओ । अथवा उसके प्रतिनिधिरूपसे किसी पुरुष पशुको खरीद लाओ । यही इस पापका महान् प्रायश्चित्त है’ ॥

पुरुषश्रेष्ठने! यज्ञ कर्मद प्रारम्भवागुव मॊदले कळॆदुहोद पशुवन्नु हुडुकि बेगने इल्लिगॆ तॆगॆदुकॊण्डु बा. इल्लवॆ अदर प्रतिनिधियागि यावुदादरू पुरुष पशुवन्नु हणकॊट्टु खरीदिसि तॆगॆदुकॊण्डु बा. इदे ई पापद महान् प्रायश्चित्तवागिदॆ.॥8॥

पदच्छेदः

8. puruSarSabha = oh man the best; etat = for this - loss of animal; mahat praayashcittam = a great, making amends - is to be done; naram vaa pashum = man, or, [as ritual] animal; shiighram aanayasva = quickly, be fetched; karma yaavat pravartate = until [only after that] ritual-deeds continue.

अनुवादः

‘Oh, the best man among men, you have to make great amends for the loss of animal as that animal alone which was intended but now missing shall be used in ritual. Or, a man may be fetched as ritual-animal, and only after that the deeds of the ritual can be continued.’ Thus, the priests of the ritual said to king Ambariisha. [1-61-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभः ।
अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ ९ ॥

उपाध्यायवचः श्रुत्वा स राजा पुरुषर्षभ । अन्वियेष महाबुद्धिः पशुं गोभिः सहस्रशः ॥ १-६१-९

पुरोहितकी यह बात सुनकर महाबुद्धिमान् पुरुषश्रेष्ठ राजा अम्बरीषने हजारों गौओंके मूल्यपर खरीदनेके लिये एक पुरुषका अन्वेषण किया ॥ ९ ॥

पुरोहितर मातन्नु केळि महाबुद्धिवन्त पुरुषश्रेष्ठ अम्बरीषराजनु साविरारु गोवुगळन्नु कॊट्टु खरीदिसलु ऒब्ब पुरुषनन्नु हुडुकिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. puruSarSabha = oh the best man, Rama; mahaabuddhiH saH raajaa = highly intelligent [obedient king to rules,] king; upaadhyaayavacaH shrutvaa = teachers’, words, on hearing; sahasrashaH gobhiH = with thousands, of cows [in barter]; pashum anviyeSa = [human] animal, searched - he tried for.

अनुवादः

On hearing the words of his teacher, oh, the best one among men, Rama, he that highly rule-obedient king tried for a human-ritual-animal for a barter of thousands of cows. [1-61-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देशाञ्जनपदांस्तांस्तान् नगराणि वनानि च ।
आश्रमाणि च पुण्यानि मार्गमाणो महीपतिः ॥ १० ॥
स पुत्रसहितं तात सभार्यं रघुनन्दन ।
भृगुतुङ्गे समासीनमृचीकं सन्ददर्श ह ॥ ११ ॥

तात रघुनन्दन! विभिन्न देशों, जनपदों, नगरों, वनों तथा पवित्र आश्रमोंमें खोज करते हुए राजा अम्बरीष भृगुतुंग पर्वतपर पहुँचे और वहाँ उन्होंने पत्नी तथा पुत्रोंके साथ बैठे हुए ऋचीक मुनिका दर्शन किया ॥ १०-११ ॥

अय्या रघुनन्दन! बेरॆ बेरॆ देशगळल्लि, नगरगळल्लि, वनगळल्लि हागू पवित्र आश्रमगळल्लि हुडुकुत्ता अम्बरीषराजनु भृगुतुङ्ग पर्वतक्कॆ होगि, अल्लि अवनु पत्नी पुत्ररॊन्दिगॆ कुळितिरुव ऋचीक मुनियन्नु दर्शिसिदनु.॥10-11॥

पदच्छेदः

10, 11. taata = oh dear, Rama; raghunandana = oh Raghu’s legatee; saH mahiipatiH = he, that land lord - that king Ambariisha; taan taan deshaan = those, those, provinces; janapadaan = villages; nagaraaNi vanaani ca = townships, forests, also; puNyaani aashramaaNi ca = pious hermitages, even; maargamaaNaH = while searching; bhR^igutunge = on Mt. Bhrigutunga; putrasahitam = along with sons; sabhaaryam = with wife; samaasiinam = well seated [settled]; R^iciikam sam dadarsha ha = he has well seen at Sage Raiciika, indeed.

अनुवादः

While that king is searching those and those provinces, villages, forests, townships, and even the pious hermitages, oh, dear Rama, the legatee of Raghu’s dynasty, that king has indeed seen Sage Riciika, who is well settled on Mt. Bhrigutunga along with his sons and wife. [1-61-10, 11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।
महर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ॥ १२ ॥

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च ।
ब्रह्मर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ॥

तमुवाच महातेजाः प्रणम्याभिप्रसाद्य च । महर्षिं तपसा दीप्तं राजर्षिरमितप्रभः ॥ १-६१-१२ पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ।

अमित कान्तिमान् एवं महातेजस्वी राजर्षि अम्बरीषने तपस्यासे उद्दीप्त होनेवाले महर्षि ऋचीकको प्रणाम किया और उन्हें प्रसन्न करके कहा ॥ १२ ॥

अमित कान्तियुळ्ळ हागू महातेजस्वी राजर्षि अम्बरीषनु तपस्सिनिन्द बॆळगुत्तिरुव महर्षि ऋचीकनिगॆ नमस्करिसि, अवरन्नु प्रसन्नगॊळिसि हेळिदनु.॥12॥

पदच्छेदः

12, 13a. mahaatejaaH = great-resplendent; amitaprabhaH = not limitable in brilliance; such a; raajarSiH = kingly sage [King Ambariisha ]; tapasaa diiptam = brilliant by ascesis [Sage Riciika]; tam maharSim praNamya = on reverencing him, great-sage Riciika; abhiprasaadya ca = obtaining his grace, also; sarvatra kushalam pR^iSTvaa = on asking wellbeing in every aspect; tam R^iciikam = him, to Sage Riciika; idam vacaH uvaaca = said this word - King Ambariisha said.

अनुवादः

On reverencing and on obtaining the grace of ascetically brilliant great Sage Riciika, and even on asking him about his wellbeing in every aspect, that kingly sage Ambariisha, who is with great resplendence and whose brilliance is illimitable, said this word to that sage. [1-61-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पृष्ट्वा सर्वत्र कुशलमृचीकं तमिदं वचः ।
गवां शतसहस्रेण विक्रीणीषे सुतं यदि ॥ १३ ॥
पशोरर्थे महाभाग कृतकृत्योऽस्मि भार्गव ।

पहले तो उन्होंने ऋचीक मुनिसे उनकी सभी वस्तुओंके विषयमें कुशल-समाचार पूछा, उसके बाद इस प्रकार कहा—‘महाभाग भृगुनन्दन! यदि आप एक लाख गौएँ लेकर अपने एक पुत्रको पशु बनानेके लिये बेचें तो मैं कृतकृत्य हो जाऊँगा ॥ १३ १/२ ॥

मॊदलिगॆ अवनु ऋचीक मुनियल्लि अवन ऎल्ल वस्तुगळ विषयदल्लि क्षेम-सवाचार केळिदनु, बळिक महाभाग भृगुनन्दनरे! तावु ऒन्दु लक्ष गोवुगळन्नु पडॆदु तम्म ऒब्ब पुत्रनन्नु पशुवागिसलु वारिदरॆ नानु कृतकृत्यनागुवॆनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. mahaabhaaga = oh godlike sage; bhaargava = oh successor of Bhrigu; gavaam shatasahasreNa = by hundred thousand cows; sutam = [your] son; pashoH arthe = for purpose of ritual-animal; vikriiNiiSe yadi = if you bargain; kR^itakR^ityaH asmi = I will be achieved ends.

अनुवादः

Oh, godlike sage, if you bargain your son with a hundred thousand cows for the purpose of a ritual-animal, oh, the successor Sage Bhrigu, I deem my ends are achieved. [1-61-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वे परिगता देशा यज्ञियं न लभे पशुम् ॥ १४ ॥
दातुमर्हसि मूल्येन सुतमेकमितो मम ।

‘मैं सारे देशोंमें घूम आया; परंतु कहीं भी यज्ञोपयोगी पशु नहीं पा सका । अतः आप उचित मूल्य लेकर यहाँ मुझे अपने एक पुत्रको दे दीजिये’ ॥ १४ १/२ ॥

नानु ऎल्ल देशगळन्नु सुत्ति बन्दिरुवॆनु. आदरॆ ऎल्लियू यज्ञोपयोगि पशु सिगलिल्ल. आद्दरिन्द नीवु उचित बॆलॆयन्नु पडॆदु ननगॆ निम्म ऒब्ब पुत्रनन्नु कॊट्टुबिडि.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. sarve deshaaH parigataa = all, provinces, went over; yaj~niyam pashum na labhe = not obtained ritual’s animal; itaH = from [among your sons]; ekam sutam = one, son; muulyena = for a value; daatum arhasi = apt of you to give.

अनुवादः

‘All the provinces are went over but unobtainable is that animal of the ritual, hence it will be apt of you to give me one son from among your sons, for a value.’ Thus, king Ambariisha bargained with the sage. [1-61-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महातेजा ऋचीकस्त्वब्रवीद् वचः ॥ १५ ॥
नाहं ज्येष्ठं नरश्रेष्ठ विक्रीणीयां कथञ्चन ।

उनके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी ऋचीक बोले—‘नरश्रेष्ठ! मैं अपने ज्येष्ठ पुत्रको तो किसी तरह नहीं बेचूँगा’ ॥ १५ १/२ ॥

राजनु हीगॆ हेळिदाग महा तेजस्वी ऋचीकरु हेळिदरु - नरश्रेष्ठने! नानु नन्न जेष्ठपुत्रनन्नु ऎन्दिगू मारुवुदिल्ल.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. evam uktaH = thus, who is addressed; mahaatejaaH = great-resplendent sage; R^iciikaH tu = Riciika, on his part; vacaH abraviit = said word ; narashreSTha = oh the best man - king Ambariisha; aham kathamcana = I, in anyway; jyeSTham na vikriiNiiyaam = not possibly sell eldest [son].

अनुवादः

When that great-resplendent Sage Riciika is addressed thus, he said this word, ‘oh, best of men, I cannot possibly sell my eldest son, in anyway.’ [1-61-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋचीकस्य वचः श्रुत्वा तेषां माता महात्मनाम् ॥ १६ ॥
उवाच नरशार्दूलमम्बरीषमिदं वचः ।

ऋचीक मुनिकी बात सुनकर उन महात्मा पुत्रोंकी माताने पुरुषसिंह अम्बरीषसे इस प्रकार कहा— ॥ १६ १/२ ॥

ऋचीक मुनिय मातन्नु केळिद आ महात्मा पुत्रर तायियु पुरुषसिंह अम्बरीषनल्लि इन्तॆन्दळु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a: R^iciikasya vacaH shrutvaa = on hearing Riciika’s words; mahaatmanaam = of great souled [sons]; teSaam maataa = their [sons’,] mother; narashaarduulam ambariiSam = to tigerly man, to Ambariisha; idam vacaH uvaaca = said this word.

अनुवादः

On hearing the words of Sage Riciika the mother of those great-souled sons spoke this word to the tigerly-man Ambariisha. [1-61-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अविक्रेयं सुतं ज्येष्ठं भगवानाह भार्गवः ॥ १७ ॥
ममापि दयितं विद्धि कनिष्ठं शुनकं प्रभो ।
तस्मात् कनीयसं पुत्रं न दास्ये तव पार्थिव ॥ १८ ॥

‘प्रभो! भगवान् भार्गव कहते हैं कि ज्येष्ठ पुत्र कदापि बेचनेयोग्य नहीं है; परंतु आपको मालूम होना चाहिये जो सबसे छोटा पुत्र शुनक है, वह मुझे भी बहुत ही प्रिय है । अतःपृथ्वीनाथ! मैं अपना छोटा पुत्र आपको कदापि नहीं दूँगी ॥ १७-१८ ॥

प्रभुवे! ज्येष्ठ पुत्रनन्नु ऎन्दिगू मारलु योग्यवल्ल ऎन्दु भगवान् भार्गवरु हेळुत्तारॆ. आदरॆ ऎल्लरिगिन्त किरिय पुत्र शुनकनु ननगॆ बहळ प्रियनागिरुवुदु निनगॆ तिळिदिरलि. आद्दरिन्द भूपालने! नानु नम्म किरियपुत्रनन्नु निमगॆ ऎन्दिगू कॊडलारॆ.॥17-18॥

पदच्छेदः

17b, 18. bhagavaan = reverential one; bhaargavaH = sage from Bhaargava dynasty [namely Riciika]; jyeSTham sutam avikreyam = eldest son, not sellable; [iti = thus]; aaha = said; paarthiva = oh king; shunakam kaniSTham = Shunaka [Shunaka named,] youngest [son]; * mama dayitam* = mine, as a cherished [son]; viddhi = [thereof you must] know; prabho = oh lord; tasmaat = therefore; kaniiyasam putram api = youngest, son, either; tava na daasye = I will not give to you.

अनुवादः

The most reverential sage and the one from Bhaargava dynasty, my husband, said that the eldest son is un-sellable. Thereof oh, lord, you must know that my youngest son, namely Shunaka, is a cherished one for me. Therefore oh, king, I will not give my youngest son to you, either. [1-61-17b, 18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद् रक्ष्ये कनीयसम् ॥ १९ ॥

प्रायेण हि नरश्रेष्ठ ज्येष्ठाः पितृषु वल्लभाः ।
मातॄणां च कनीयांसस्तस्माद्रक्षे कनीयसम् ॥

‘नरश्रेष्ठ! प्रायः जेठे पुत्र पिताओंको प्रिय होते हैं और छोटे पुत्र माताओंको । अतः मैं अपने कनिष्ठ पुत्रकी अवश्य रक्षा करूँगी’ ॥ १९ ॥

नरश्रेष्ठने! सामान्यवागि हिरिय मग तन्दॆगॆ प्रियनागिरुत्तानॆ. किरिय पुत्र तायन्दिरिगॆ प्रियनागिरुत्तानॆ. आद्दरिन्द नानु नन्न किरिय पुत्रनन्नु अवश्यवागि रक्षिसुवॆनु.॥19॥

पदच्छेदः

19. narashreSTha = oh best one among men - oh king; praayeNa = generally; jyeSThaaH pitR^iSu vallabhaaH hi = eldest [sons] are favourites for father , isn’t it; maatR^INaam ca kaniiyaamsaH [vallabhaaH] = youngest ones for mothers [favourites], also; tasmaat rakSe kaniiyasam = therefor, I [have to] tend, youngest one.

अनुवादः

‘Generally eldest sons are fathers’ favourites, oh, best king among men, and mothers’ favourites are the youngest, isn’t it! Therefor, I have to tend my youngest son.’ Thus, wife Sage Ruciika said to Ambariisha. [1-61-19]

टिप्पनी

The wife of the Sage Ruciika is Satyavathi, the sister of Vishvamitra whose legend was narrated by Vishvamitra in Bala Ch. 34. This longing for youngest sons by a mother is reflected in Maha Bharata, where Kunti pleads for leaving Sahadeva, the youngest Pandava, from going to forest exile, along with her in the city. In * sabhaa-parva* she says: *sabhaa-parvaNi sahadevam prati kuntiivaakyam - sahadeva nivartasva nanu tvam asi me priyaH | shariiraat api maadreyaa maamatyakShiiH kuputravat | - aashramavaase dharmaputram prati kuntiivaakyam - sahadevamaaraaja maa pramaadam kR^ithaa |

• dk* Kunti, the mother of Pandava-s says: ‘oh, Sahadeva, you refrain from going on exile as you are a dear son of mine, though Maadri gave you a bodily birth, you are my favourite…’ Also, in the period of forest exile she says to Yudhishtar: ‘oh, king, let no danger occur to Sahadeva… as he is my cherished son…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् मुनिपत्न्यां तथैव च ।
शुनःशेपः स्वयं राम मध्यमो वाक्यमब्रवीत् ॥ २० ॥

श्रीराम! मुनि और उनकी पत्नीके ऐसा कहनेपर मझले पुत्र शुनःशेपने स्वयं कहा— ॥ २० ॥

श्रीरामा! मुनि मत्तु अवर पत्नियु हीगॆ हेळिदाग नडुवण पुत्र शुनःशेपनु स्वतः हेळिदनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raama = oh Rama; tasmin munau = by that sage; uktavaakye = said so sentence; munipatnyaam tathaa eva ca = sage’s wife [sentence] in that way, only; madhyamaH shunaHshepaH = intermediate [son,] Shunashepa; * svayam vaakyam abraviit* = personally spoke sentence.

अनुवादः

Oh, Rama, when that sage’s sentence is so, and his wife’s sentence is also in that way only, their intermediate son, namely Shunashepa, personally spoke this sentence. [1-61-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् ।
विक्रेयं मध्यमं मन्ये राजपुत्र नयस्व माम् ॥ २१ ॥

पिता ज्येष्ठमविक्रेयं माता चाह कनीयसम् । विक्रेतं मध्यमं मन्ये राजपुत्र नयस्व माम् ॥ १-६१-२१

‘राजपुत्र! पिताने ज्येष्ठको और माताने कनिष्ठ पुत्रको बेचनेके लिये अयोग्य बतलाया है । अतः मैं समझता हूँ इन दोनोंकी दृष्टिमें मझला पुत्र ही बेचनेके योग्य है । इसलिये तुम मुझे ही ले चलो’ ॥ २१ ॥

राजपुत्रने! तन्दॆयु हिरियवनन्नु मत्तु तायियु किरिय पुत्रनन्नु मारलु असाध्यवॆन्दु तिळिदिरुवरु. आद्दरिन्द इवरिब्बर दृष्टियल्लि नडुवण पुत्रनु मारलु योग्यवागिद्दानॆ, ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ. अदक्कागि नीनु नन्नन्ने कॊण्डु होगु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raajaputra = oh prince; pitaa jyeSTham avikreyam aaha = father is telling eldest one as un-sellable; maataa ca kaniiyasam = mother, also [said the same, about] youngest son; madhyamam = intermediate

• son; vikretam manye = sellable, I deem; maam nayasva = you lead forth me.

अनुवादः

Father said that the eldest son is un-sellable, mother also said the same about youngest one. Then I deem that the intermediary son is sellable. Hence, oh, prince, you may lead me forth. [1-61-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ राजा महाबाहो वाक्यान्ते ब्रह्मवादिनः ।
हिरण्यस्य सुवर्णस्य कोटिभी रत्नराशिभिः ॥ २२ ॥
गवां शतसहस्रेण शुनःशेपं नरेश्वरः ।
गृहीत्वा परमप्रीतो जगाम रघुनन्दन ॥ २३ ॥

महाबाहु रघुनन्दन! ब्रह्मवादी मझले पुत्रके ऐसा कहनेपर राजा अम्बरीष बड़े प्रसन्न हुए और एक करोड़ स्वर्णमुद्रा, रत्नोंके ढेर तथा एक लाख गौओंके बदले शुनःशेपको लेकर वे घरकी ओर चले ॥ २२-२३ ॥

महाबाहु रघुनन्दन! ब्रह्मवादी नडुवण पुत्रनु हीगॆ हेळिदाग अम्बरीष राजनु बहळ सन्तोषगॊण्डु, ऒन्दु कोटि स्वर्णमुद्रॆगळन्नु, राशि-राशि रत्नगळन्नु मत्तु ऒन्दु लक्ष गोवुगळ बदलिगॆ शुनःशेपनन्नु खरीदिसिकॊण्डु अवनु अरमनॆगॆ हॊरटनु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22, 23. mahaabaaho = oh dextrous Rama; raghunandana = oh Raghu’s legatee, Rama; atha raajaa = then, king; brahmavaadinaH = advocate of Brahma [Veda-s] ; vaakyaante = end of sentence [when he finished his speech]; hiraNyasya suvarNasya = of gold, of silver; koTibhiH = crores of [ten million]; ratnaraashibhiH = heaps of gemstones; [dattvaa = on giving]; gavaam shatasahasreNa = hundred thousand cows; nareshvaraH = king Ambariisha; shunaHshepam = Shunashepa is; gR^ihiitvaa = on taking; paramapriitaH = highly gladdened; jagaama = went away.

अनुवादः

Oh, dextrous Rama, when that advocate of Veda-s, namely Shunashepa finished his speech, then the king gave gold, silver, and gemstones, each in ten million heaps, and even a hundred thousand cows, and oh, Rama, the legatee of Raghu, that king Ambariisha went away highly gladdened to take Shunashepa with him. [1-61-22, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अम्बरीषस्तु राजर्षी रथमारोप्य सत्वरः ।
शुनःशेपं महातेजा जगामाशु महायशाः ॥ २४ ॥

महातेजस्वी महायशस्वी राजर्षि अम्बरीष शुनःशेपको रथपर बिठाकर बड़ी उतावलीके साथ तीव्र गतिसे चले ॥

महा तेजस्वी, महायशस्वी राजर्षि अम्बरीषनु शुनःशेपनन्नु रथदल्लि कुळ्ळिरिसिकॊण्डु अवसरवागि वेगवागि हॊरटनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. mahaatejaaH = great-resplendent - king; mahaayashaaH = highly renowned - king; raajarSiH ambariiSaH tu = kingly sage, Ambariisha, on his part; satvaraH = with haste; shunaHshepam ratham aaropya = ascending Shunashepa, on chariot; aashu jagaama = hastily, proceeded.

अनुवादः

“That great resplendent and highly renowned king Ambariisha on his part proceeded hastily after ascending Shunashepa onto the chariot that hastily.” Thus Sage Shataananda continued his narration. [1-61-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥ ६१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें एकसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६१ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि अरवत्तॊन्दनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥61॥