०६० त्रिशङ्कुस्वर्गप्राप्तिः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Vishvamitra effectuates Trishanku’s travel to heaven, but Indra throws him down as Trishanku has not acquired any merit to reach heaven. Vishvamitra enraged at this starts to replicate universe with constellation of stars and galaxies, and he proceeds to clone even gods. On seeing this chaotic situation, Indra with gods yield to the pertinence of Vishvamitra and allow that which Vishvamitra replicated to survive and also allow Trishanku to inhibit that pseudo Creation, but with an upside down posture.

स्रोतः: valmikiramayan.net

60. विश्वामित्रका ऋषियोंसे त्रिशंकुका यज्ञ करानेके लिये अनुरोध, ऋषियोंद्वारा यज्ञका आरम्भ, त्रिशंकुका सशरीर स्वर्गगमन, इन्द्रद्वारा स्वर्गसे उनके गिराये जानेपर क्षुब्ध हुए विश्वामित्रका नूतन देवसर्गके लिये उद्योग, फिर देवताओंके अनुरोधसे उनका इस कार्यसे विरत होना

तपोबलहतान् ज्ञात्वा वासिष्ठान् समहोदयान् ।
ऋषिमध्ये महातेजा विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ १ ॥

[शतानन्दजी कहते हैं—श्रीराम!] महोदयसहित वसिष्ठके पुत्रोंको अपने तपोबलसे नष्ट हुआ जान महातेजस्वी विश्वामित्रने ऋषियोंके बीचमें इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

(शतानन्दरु हेळुत्तिद्दारॆ श्रीरामा) - महोदय सहित वसिष्ठर पुत्ररु तन्न तपोबलदिन्द नाशवागिरुवुदन्नु तिळिदु महातेजस्वि विश्वामित्ररु ऋषिगळ सभॆयल्लि इन्तॆन्दरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaatejaaH = great-resplendent; vihvaamitraH = Vishvamitra; samahodayaan vaasiSThaan = Vashishta’s sons with Mahodaya; tapobalahataan j~naatvaa = on knowing by ascesis power as ruined ; R^iSimadhye abhyabhaaSata = said [proclaimed] amidst [their observance] sages.

अनुवादः

“The great-resplendent Vishvamitra on knowing through his ascetic power about the ruination of the sons of Vashishta, along with Mahodaya, proclaimed this amidst the observance of sages.” Sage Shataananda continued his narration of Trishanku’s legend. [1-60-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः ।
धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ॥ २ ॥

अयमिक्ष्वाकुदायादस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । धर्मिष्ठश्च वदान्यश्च मां चैव शरणं गतः ॥ १-६०-२ स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ।

‘मुनिवरो! ये इक्ष्वाकुवंशमें उत्पन्न राजा त्रिशंकु हैं । ये विख्यात नरेश बड़े ही धर्मात्मा और दानी रहे हैं तथा इस समय मेरी शरणमें आये हैं ॥ २ ॥

मुनिगळे! इवनु इक्वाक्षुवंशदल्लि उत्पन्न राजा त्रिशङ्कु आगिद्दानॆ. ई विख्यात नरेशनु दॊड्ड धर्मात्मनागिद्दु, दानियागिरुवनु हागू ईग नन्न आश्रयदल्लि इरुवनु.॥2॥

पदच्छेदः

2, 3a. ikSvaakudaayaadaH = legatee of Ikshvaku-s; trishankuH iti vishrutaH = thus well-known as Trishanku; dharmiSThaH ca vadaanyaH ca = righteous one, also, benevolent one, also; ayam = he; anena = by him; svena = his own; shariireNa = physical body; devalokajigiiSayaa = wishing to win over god’s world [heavens] ; maam sharaNam gataH = he obtained my shelter.

अनुवादः

‘This legatee of Ikshvaku dynasty is well-know as Trishanku, a righteous and benevolent one. He came under my shelter as he wishes to win over the heaven of gods with his own mortal body.’ So Vishvamitra started to speak to sages. [1-60-2, 3b]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वेनानेन शरीरेण देवलोकजिगीषया ।
यथायं स्वशरीरेण देवलोकं गमिष्यति ॥ ३ ॥
तथा प्रवर्त्यतां यज्ञो भवद्भिश्च मया सह ।

‘इनकी इच्छा है कि मैं अपने इसी शरीरसे देवलोकपर अधिकार प्राप्त करूँ । अतः आपलोग मेरे साथ रहकर ऐसे यज्ञका अनुष्ठान करें, जिससे इन्हें इस शरीरसे ही देवलोककी प्राप्ति हो सके’ ॥ ३ १/२ ॥

इवनु सशरीरियागि देवलोकक्कॆ होगबेकॆन्दु बयसुत्तिद्दानॆ. आद्दरिन्द नीवु नन्नॊन्दिगॆ इद्दु, इवनिगॆ ई शरीरदिन्दले देवलोक प्राप्तवागुवन्तह यज्ञद अनुष्ठान माडिरि.॥3½॥

पदच्छेदः

3b, 4a. ayam = he Trishnaku; svashariireNa = with his own body; devalokam = to gods’ world [to heaven]; yathaa gamiSyati = as to how, he goes; tathaa = in that way; bhavadbhiH = by you all; mayaa saha = along with me; yaj~naH pravartyataam = Vedic-ritual, is to be effectuated.

अनुवादः

‘You all scholars have to conduct Vedic-ritual along with in such a way as to how Trishnaku reaches the heaven of gods.’ Thus Vishvamitra advised the conductors of the ritual. [1-60-3b, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा सर्व एव महर्षयः ॥ ४ ॥
ऊचुः समेताः सहसा धर्मज्ञा धर्मसंहितम् ।
अयं कुशिकदायादो मुनिः परमकोपनः ॥ ५ ॥
यदाह वचनं सम्यगेतत् कार्यं न संशयः ।

विश्वामित्रजीकी यह बात सुनकर धर्मको जाननेवाले सभी महर्षियोंने सहसा एकत्र होकर आपसमें धर्मयुक्त परामर्श किया—‘ब्राह्मणो! कुशिकके पुत्र विश्वामित्र मुनि बड़े क्रोधी हैं । ये जो बात कह रहे हैं, उसका ठीक तरहसे पालन करना चाहिये । इसमें संशय नहीं है ॥ ४-५ १/२ ॥

विश्वामित्रर मातन्नु केळि धर्मवन्नु बल्ल ऎल्ल महर्षिगळु ऒन्दॆडॆ सेरि परस्पर धर्मयुक्तवागि चर्चिसिदरु - ब्राह्मणरे! कुशिक पुत्र विश्वामित्र मुनिगळु बहळ क्रोधितरागिद्दारॆ. इवरु हेळिदुदन्नु सरियागि पालिसबेकु. इदरल्लि संशयवे इल्ल.॥4-5½॥

पदच्छेदः

4b, 5a. dharmaj~naa = knowers of scruples; sametaaH = came together; sarve eva maharSayaH = thus, all great sages; vishvaamitravacaH shrutvaa = Vishvamitra’s words, on listening; sahasaa = quickly; dharmasamhitam = to righteousness, agreeable - words; uucuH = spoke - discussed among themselves.

अनुवादः

On listening the words of Vishvamitra all those great-sages have come together and quickly discussed among themselves about what is agreeable to righteousness, as they are the knowers of scruples of conducting Vedic-rituals, but such a ritual is desultory. [1-60-4b, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषतः ॥ ६ ॥
तस्मात् प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिवि ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥ ७ ॥

अग्निकल्पो हि भगवान् शापं दास्यति रोषितः ॥ तस्मात्प्रवर्त्यतां यज्ञः सशरीरो यथा दिविम् ।
गच्छेदिक्ष्वाकुदायादो विश्वामित्रस्य तेजसा ॥

‘ये भगवान् विश्वामित्र अग्निके समान तेजस्वी हैं । यदि इनकी बात नहीं मानी गयी तो ये रोषपूर्वक शाप दे देंगे । इसलिये ऐसे यज्ञका आरम्भ करना चाहिये, जिससे विश्वामित्रके तेजसे ये इक्ष्वाकुनन्दन त्रिशंकु सशरीर स्वर्गलोकमें जा सकें’ ॥ ६-७ ॥

ई पूज्य विश्वामित्ररु अग्नियन्तॆ तेजस्वियागिद्दारॆ. इवर मातन्नु ऒप्पिकॊळ्ळदिद्दरॆ, इवरु रोषदिन्द शापकॊडुवरु. अदक्कागि विश्वामित्रर तेजदिन्द ई इक्ष्वाकुनन्दन त्रिशङ्कु सशरीरवागि स्वर्गलोकक्कॆ होगुवन्तह यज्ञवन्नु आरम्भिसबेकागिदॆ.॥6-7॥

पदच्छेदः

5b, 6. kushikadaayaadaH = Sage Kushi’s legatee; paramakopanaH = extremely furious one; ayam muniH = this, saint - Vishvamitra; yat vacanam aaha = which, sentence, he said - whatever is said by him; etat samyak kaaryam = all this [entirely,] exhaustively, performable [translatable into deeds of ritual]; na samshayaH = without, doubting; if not; * agnikalpaH* = similar to fire - Vishvamitra; bhagavaan = godly [reverential, awesome sage]; roSitaH shaapam daasyati = he will curse rancorously.

अनुवादः

Whatever Vishvamitra says let it be translated entirely and exhaustively into deeds called ritual. This Vishvamitra is the legatee of Sage Kushi, and indeed he is a saint similar to Ritual-fire besides being an extremely furious person. Otherwise this awesome sage gives curse, rancorously. [1-60-5b, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7, 8a. tasmaat yaj~naH pravartyataam = Vedic-ritual be conducted as such; ikSvaakudaayaadaH = Ikshvaku’s legatee [Trishanku]; vishvaamitrasya tejasaa = by Vishvamitra’s, ritualistic prowess; sashariiraH = with body; yathaa divam gacChet = as to how [intending to,] goes [enabling to go] to heavens; [tathaa = like that]; yaj~naH pravartyataam = Vedic-ritual be conducted; tataH sarve samadhitiSThata = therefore, all, well preside over.

अनुवादः

‘As such, let the Vedic-ritual be conducted intending and enabling Trishanku, the legatee of Ikshvaku, to go to heaven by the ritualist prowess of Vishvamitra, therefor you conduct yourselves and you all preside over it.’ Thus, the officiators conceded among themselves. [1-60-7, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः प्रवर्त्यतां यज्ञः सर्वे समधितिष्ठत ।
एवमुक्त्वा महर्षयः सञ्जह्रुस्ताः क्रियास्तदा ॥ ८ ॥

एवमुक्त्वा महर्षयः संजह्रुस्ताः क्रियास्तदा ॥ १-६०-८ याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत् क्रतौ ।

इस तरह विचार करके उन्होंने सर्वसम्मतिसे यह निश्चय किया कि ‘यज्ञ आरम्भ किया जाय ।’ ऐसा निश्चय करके महर्षियोंने उस समय अपना-अपना कार्य आरम्भ किया ॥ ८ ॥

ई रीति विचार माडि अवरु सर्वसम्मतियिन्द यज्ञवन्नु आरम्भिसलागुवुदु ऎन्दु निश्चयिसि महर्षिगळु तम्म तम्म कार्यवन्नु प्रारम्भिसिदरु.॥8॥

पदच्छेदः

8b, 9a. maharSayaH evam uktvaa = great-sages, thus, on saying [on concluding]; tadaa = then; taaH kriyaaH samjahruH = they undertook those [concerned] works; kratau mahaatejaaH vishvaamitraH = great-resplendent in Vedic-ritual, Vishvamitra [himself]; yaajakaH abhavat = became [principal] officiator.

अनुवादः

Concluding thus those great-sages undertook concerned works of that Vedic-ritual and the great-resplendent Vishvamitra himself became its principal officiator. [1-60-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

याजकश्च महातेजा विश्वामित्रोऽभवत् क्रतौ ।
ऋत्विजश्चानुपूर्व्येण मन्त्रवन्मन्त्रकोविदाः ॥ ९ ॥
चक्रुः सर्वाणि कर्माणि यथाकल्पं यथाविधि ।

महातेजस्वी विश्वामित्र स्वयं ही उस यज्ञमें याजक (अध्वर्यु) हुए । फिर क्रमशः अनेक मन्त्रवेत्ता ब्राह्मण ऋत्विज् हुए; जिन्होंने कल्पशास्त्रके अनुसार विधि एवं मन्त्रोच्चारणपूर्वक सारे कार्य सम्पन्न किये ॥ ९ १/२ ॥

महातेजस्वि विश्वामित्ररे स्वतः आ यज्ञदल्लि अध्वर्युगळादरु. मत्तॆ क्रमवागि अनेक मन्त्रवेत्तराद ब्राह्मणरु ऋत्विजरादरु. अवरु कल्पशास्त्रक्कनुसार विधि मत्तु मन्त्रोच्चारण पूर्वक ऎल्ल कार्यगळन्नु नॆरवेरिसिदरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. mantrakovidaaH = experts in hymnology; R^itvijaH ca = hymnodists, also; mantravat = inviolably hymnal; yathaakalpam = as per Kalpa treatise; * yathaavidhi* = as per scriptures - scripturally; sarvaaNi karmaaNi aanupuurvyeNa cakruH = methodically carried out all ceremonies.

अनुवादः

Those hymnodists who are the experts in hymnodies have scripturally carried out all ceremonies in a methodical way with inviolable hymnal methods, and as per Kalpa treatise, that lays down the rules for conducting such rituals. [1-60-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कालेन महता विश्वामित्रो महातपाः ॥ १० ॥
चकारावाहनं तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ।
नाभ्यागमंस्तदा तत्र भागार्थं सर्वदेवताः ॥ ११ ॥

तदनन्तर बहुत समयतक यत्नपूर्वक मन्त्रपाठ करके महातपस्वी विश्वामित्रने अपना-अपना भाग ग्रहण करनेके लिये सम्पूर्ण देवताओंका आवाहन किया; परंतु उस समय वहाँ भाग लेनेके लिये वे सब देवता नहीं आये ॥ १०-११ ॥

अनन्तर बहळ समयद तनक प्रयत्नपूर्वक मन्त्रगळन्नु जपिसुत्ता महातपस्वी विश्वामित्ररु तम्म-तम्म भागवन्नु स्वीकरिसलु ऎल्ल देवतॆगळन्नु आवाहिसिदरु. आदरॆ आग अल्लि तम्म भागवन्नु स्वीकरिसलु याव देवतॆयू बरलिल्ल.॥10-11॥

पदच्छेदः

10b, 11a.* tataH* = then; mahaatapaaH vishvaamitraH = great ascetic, Vishvamitra; mahataa kaalena = after a long, time; tatra = there [in ritual]; sarvadevataaH = all, gods; bhaagaartham = for purpose of [receiving] allotted oblations; aavaahanam cakaara = made welcome.

अनुवादः

After a long time that highly ascetical Vishvamitra welcomed all the gods to receive their allotted oblations in that ritual. [1-60-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रिशङ्कुमिदमब्रवीत् ॥ १२ ॥

ततः कोपसमाविष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ।
स्रुवमुद्यम्य सक्रोधस्त्रीशङ्कुमिदमब्रवीत् ॥

इससे महामुनि विश्वामित्रको बड़ा क्रोध आया और उन्होंने स्रुवा उठाकर रोषके साथ राजा त्रिशंकुसे इस प्रकार कहा— ॥ १२ ॥

इदरिन्द महामुनि विश्वामित्ररिगॆ भारी क्रोध उण्टायितु. अवरु स्रुवॆयन्नु ऎत्ति सिट्टिनिन्द राजा त्रिशङ्कुविनल्लि हीगॆ हेळिदरु.॥12॥

पदच्छेदः

11b, 12. tadaa = then; [aahuutaaH = those that are invited]; sarvadevataaH = all, gods; bhaagaartham = for purpose of [receiving] allotment; na abhyaagaman = not, came forward; tataH kopasamaaviSTaH = then, enveloped in [obsessive with] fury; vishvamitraH mahaamuniH = Vishvamitra, great-saint; sruvam = wooden-oblational-scoop; udyamya = on lifting up - brandishing as if it is a magic wand; sakrodhaH = with fury; trishankum idam abraviit = said this to Trishanku.

अनुवादः

Then all of the gods who are invited to partake of the oblation have not come forward to receive their allotments, and then the great-saint Vishvamitra, obsessive with fury, furiously lifted up a wooden-oblational-scoop, and said this to Trishanku. [1-60-11b, 12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर ।
एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ॥ १३ ॥

पश्य मे तपसो वीर्यं स्वार्जितस्य नरेश्वर । एष त्वां स्वशरीरेण नयामि स्वर्गमोजसा ॥ १-६०-१३ दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नराधिप ।

‘नरेश्वर! अब तुम मेरे द्वारा उपार्जित तपस्याका बल देखो । मैं अभी तुम्हें अपनी शक्तिसे सशरीर स्वर्गलोकमें पहुँचाता हूँ ॥ १३ ॥

नरेश्वरने! ईग नीनु नानु गळिसिद तपस्सिन बलवन्नु नोडु. नानु ईगले निन्नन्नु नन्न शक्तियिन्द सशरीरवागि स्वर्गक्कॆ कळिसुत्तेनॆ.॥13॥

पदच्छेदः

13, 14a. nareshvara = oh ruler of people - Trishanku; svaarjitasya = personally achieved; me tapasaH viiryam = my, ascesis’, potency; pashya = you see [now]; * eSaH* = this me; ojasaa = with mettle [of mine]; tvaam svashariireNa = you, with own mortal body; svargam nayaami = I will lead forth to heaven; naraadhipa = oh people’s king; duSpraapam divam = not attainable, heaven; svashariireNa gacCha = you go with own mortal body.

अनुवादः

Oh, ruler of people, now you shall see the potency of my ascesis which I personally achieved. Such as I am I shall lead you forth to haven with your own body just by my personal capability. Oh, king of people, now you will go to heaven with your own mortal body, which is otherwise unattainable. [1-60-13, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दुष्प्रापं स्वशरीरेण स्वर्गं गच्छ नरेश्वर ।
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ॥ १४ ॥
राजंस्त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ।

दुष्प्रापं स्वशरीरेण दिवं गच्छ नरेश्वरः ।
स्वार्जितं किञ्चिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ॥
राजंस्त्व तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ।

स्वार्जितं किंचिदप्यस्ति मया हि तपसः फलम् ॥ १-६०-१४ राजन् त्वं तेजसा तस्य सशरीरो दिवं व्रज ।

‘राजन्! आज तुम अपने इस शरीरके साथ ही दुर्लभ स्वर्गलोकको जाओ । नरेश्वर! यदि मैंने तपस्याका कुछ भी फल प्राप्त किया है तो उसके प्रभावसे तुम सशरीर स्वर्गलोकको जाओ’ ॥ १४ १/२ ॥

राजने! इन्दु नीनु निन्न ई शरीरदॊन्दिगे दुर्लभ स्वर्गलोकक्कॆ होगु. नरेश्वरा! नानु तपस्सिनिन्द एनादरू फलवन्नु प्राप्तिमाडिकॊण्डिद्दरॆ, अदर प्रभावदिन्द नीनु सशरीरियागि स्वर्गलोकक्कॆ होगु.॥14½॥

पदच्छेदः

14b, 15a. raajan = oh king; mayaa = by me; svaarjitam = personally acquired; tapasaH phalam = ascesis’, fruit; kimcit api = [may it be] a little, even; asti hi = is there, isn’t it; tasya = by that [fruit of my ascesis]; tejasaa = by that prowess [of ascesis]; tvam = you; sashariiraH divam vraja = you journey to heaven with own body.

अनुवादः

‘May it be a little, but there is some fruit of my ascesis, isn’t it! Oh, king, you will journey to heaven with your own body owing to that prowess of my ascesis.’ Vishvamitra said so to Trishanku. [1-60-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन् सशरीरो नरेश्वरः ॥ १५ ॥
दिवं जगाम काकुत्स्थ मुनीनां पश्यतां तदा ।

श्रीराम! विश्वामित्र मुनिके इतना कहते ही राजा त्रिशंकु सब मुनियोंके देखते-देखते उस समय अपने शरीरके साथ ही स्वर्गलोकको चले गये ॥ १५ १/२ ॥

श्रीरामा! विश्वामित्रमुनिगळु इष्टु हेळुत्तले राजा त्रिशङ्कु ऎल्ल मुनिगळु नोडु-नोडुत्तिद्दन्तॆ तन्न शरीरदॊन्दिगॆ स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटु होदनु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. kaakutstha = oh Rama of Kakutstha; tasmin munau = that, saint; *uktavaakye

• = when he said so; nareshvaraH = people’s ruler [Trishanku]; sashariiraH = with mortal body; tadaa = then; muniinaam pashyataam = while being seen by [other] sages ; divam jagaama = travelled [soared to] to heaven.

अनुवादः

“Once the sage Vishvamitra said those words, oh, Rama of Kakutstha, that king Trishanku soared to heaven with his mortal body, before the very eyes of other sages.” Sage Shataananda continued. [1-60-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वर्गलोकं गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ॥ १६ ॥
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ।

स्वर्गलोक गतं दृष्ट्वा त्रिशङ्कुं पाकशासनः ॥
सह सर्वैः सुरगणैरिदं वचनमब्रवीत् ।

त्रिशंकुको स्वर्गलोकमें पहुँचा हुआ देख समस्त देवताओंके साथ पाकशासन इन्द्रने उनसे इस प्रकार कहा— ॥ १६ १/२ ॥

त्रिशङ्कु स्वर्गलोकक्कॆ तलुपिरुवुदन्नु नोडि समस्त देवतॆगळॊन्दिगॆ पाकशासन इन्द्रनु राजनल्लि इन्तॆन्दनु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. svargalokam gatam = he who has entered realm of heaven; trishankum dR^iSTvaa = seeing at Trishanku; sarvaiH suragaNaiH saha =together with multitudes of all gods; paakashaasanaH = subjugator of [Indra] demon Paaka; idam vacanam abraviit = said this sentence.

अनुवादः

On seeing Trishanku’s entry into the realm of heaven, Indra, the subjugator of demon Paaka, spoke this sentence together with all the multitudes of gods. [1-60-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

त्रिशङ्को गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ॥ १७ ॥
गुरुशापहतो मूढ पत भूमिमवाक्शिराः ।

त्रिशंको गच्छ भूयस्त्वं नासि स्वर्गकृतालयः ॥ १-६०-१७ गुरुशापहतो मूढ पतभूमिमवाग् शिराः ।

‘मूर्ख त्रिशंकु! तू फिर यहाँसे लौट जा, तेरे लिये स्वर्गमें स्थान नहीं है । तू गुरुके शापसे नष्ट हो चुका है, अतः नीचे मुँह किये पुनः पृथ्वीपर गिर जा’ ॥ १७ १/२ ॥

मूर्ख त्रिशङ्कुवे! नीनु मत्तॆ इल्लिन्द मरळि होगु निनगॆ स्वर्गदल्लि स्थानविल्ल. नीनु गुरुविन शापदिन्द नाशवागिरुवॆ, आद्दरिन्द कॆळमुखनागि पुनः पृथ्विगॆ होगि बीळु.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a. trishanko = oh Trishanku; svargakR^itaalayaH = made heaven as [your] haunt; na asi = not, you are; tvam bhuuyaH gacCha = you, again, go [retrace your steps]; gurushaapahataH = thrashed by [your] mentor [Vashishta’s,] damning ; muuDha = you inane [human]; avaag shiraaH= with down turned, head [head inversed]; bhuumim pata = you fall down on earth.

अनुवादः

Oh, Trishanku, you have not yet made heaven as your haunt, hence retrace your steps. As you are thrashed by the damning of your mentor Vashishta, you inane human, again fall down on earth, but with your head inversed. [1-60-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत् पुनः ॥ १८ ॥
विक्रोशमानस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ।

एवमुक्तो महेन्द्रेण त्रिशङ्कुरपतत्पुनः ॥
विक्रोशमनस्त्राहीति विश्वामित्रं तपोधनम् ।

इन्द्रके इतना कहते ही राजा त्रिशंकु तपोधन विश्वामित्रको पुकारकर ‘त्राहि-त्राहि’ की रट लगाते हुए पुनः स्वर्गसे नीचे गिरे ॥ १८ १/२ ॥

इन्द्रनु इष्टु हेळुत्तले त्रिशङ्कुराजनु तपोधन विश्वामित्ररन्नु कूगुत्ता कापाडि कापाडि ऎन्दु बॊब्बिडुत्ता पुनः स्वर्गदिन्द कॆळगॆ बीळुत्तिद्दनु.॥18½॥

पदच्छेदः

18b, 19a. mahendreNa evam uktaH trishankuH = thus said by Mahendra, Trishanku; traahi iti = save me, thus; tapodhanam = whose ascesis is his wealth; vishvaamitram = at Vishvamitra; vikroshamaanaH = loudly exclaiming; punaH apatat = again, came back - fell down from sky.

अनुवादः

When Mahendra said so, Trishanku loudly exclaiming at the ascetically wealthy Vishvamitra saying, ‘save me, save me,’ and fell down from heaven. [1-60-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य क्रोशमानस्य कौशिकः ॥ १९ ॥
रोषमाहारयत् तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ।

चीखते-चिल्लाते हुए त्रिशंकुकी वह करुण पुकार सुनकर कौशिक मुनिको बड़ा क्रोध हुआ । वे त्रिशंकुसे बोले— ‘राजन्! वहीं ठहर जा, वहीं ठहर जा’ (उनके ऐसा कहनेपर त्रिशंकु बीचमें ही लटके रह गये) ॥ १९ १/२ ॥

बॊब्बिडुत्ता कूगुत्तिरुव त्रिशङ्कुविन आ करुण कूगन्नु केळि कौशिकमुनिगॆ बहळ सिट्टु बन्तु. अवरु त्रिशङ्कुविनल्लि हेळिदरु - राजने! अल्ले निल्लु, अल्ले निन्तुबिडु. (हीगॆ हेळिदाग त्रिशङ्कु नडुविनल्ले नेताडुत्ता निन्तुबिट्टनु.॥19½॥

पदच्छेदः

19b, 20a. kaushikaH = Kaushika - Vishvamitra; kroshamaanasya = who is shouting [loudly]; tasya tat vacanam shrutvaa = on hearing his [Trishanku’s] that [exclamatory] sentence; tiivram roSam aahaarayat = assumed abnormal anger; tiSTha tiSTha iti = wait, wait, thus; abraviit ca = said, also.

अनुवादः

On hearing the exclamatory sentence of Trishanku who is shouting it loudly, Vishvamitra assumed an abnormal anger and also said, ‘wait… wait…’ [1-60-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ॥ २० ॥
सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः ।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत् क्रोधमूर्च्छितः ॥ २१ ॥

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ॥ सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान्पुनः ।
नक्षत्रवंशमपरमसृजत् क्रोधमूर्छितः ॥

ऋषिमध्ये स तेजस्वी प्रजापतिरिवापरः ॥ १-६०-२० सृजन् दक्षिणमार्गस्थान् सप्तर्षीनपरान् पुनः । नक्षत्रमालामपरामसृजत् क्रोधमूर्च्छितः ॥ १-६०-२१ दक्षिणां दिशमास्थाय मुनिमध्ये महायशाः ।

तत्पश्चात् तेजस्वी विश्वामित्रने ऋषिमण्डलीके बीच दूसरे प्रजापतिके समान दक्षिणमार्गके लिये नये सप्तर्षियोंकी सृष्टि की तथा क्रोधसे भरकर उन्होंने नवीन नक्षत्रोंका भी निर्माण कर डाला ॥ २०-२१ ॥

अनन्तर तेजस्वी विश्वामित्ररु ऋषिमण्डळिय नडुवॆ इन्नॊब्ब प्रजापतियन्तॆ दक्षिण मार्गक्कागि हॊस सप्तर्षियरन्नु सृष्टिसिदरु. हागू क्रोधगॊण्डु अवरु नवीन नक्षत्रगळन्नु निर्मिसिदरु.॥20-21॥

पदच्छेदः

20b, 21, 22a. R^iSimadhye = among [himself staying] sages; saH tejasvii = he, the resplendent Vishvamitra; aparaH prajaapatiH iva = the other, as with Creator; * dakSiNamaargasthaan* = which is available - in southerly direction; aparaan = another; * saptaRSiin* = Seven Sages [Great Bear, Southerly Ursa Major]; sR^ijan = on creating [replicating]; krodhamuurcChitaH = convulsed in anger - Vishvamitra; dakSiNaam disham aasthaaya = resorting to southern direction; mahaayashaaH = highly reputed one, Vishvamitra;’ munimadhye = amid [himself staying] saints; punaH nakSatramaalaam aparaam = further, stars’ another sequence; asR^ijat = [started] to replicate.

अनुवादः

Like the other Creator that resplendent Vishvamitra, himself staying among sages, has replicated Southerly Ursa Major in southerly direction. And still remaining amidst of sages that highly reputed sage Vishvamitra further started to replicate the stereotyped stocks of stars sequentially, resorting to the southern hemisphere, as he is convulsed in anger at Indra. [1-60-20b, 21, 22a]

टिप्पनी

Ursa Major is a prominent constellation in the northern sky, containing seven bright stars in a pattern variously called the Plough, the Big Dipper, or Charles’s Wain. Also called Great Bear. In Latin it is, Ursa= greater (she-) bear. The Indian name to this is: saptaRShi-maNDala Hence Vishvamitra adopted the opposite direction, namely southern direction, for his Creation, which shall be in direct opposition to the natural creation adopted by Almighty. From this point onwards, anything artificially or synthetically created, cloned, or replicated from natural item acquired the name of vishvaamitra- sR^iSTi ‘Vishvamitra’s cloning,’ including the present day hybrids. Whether this Ursa Major like constellation is still available in southern hemisphere - is a point left to astronomers, or stargazers.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दक्षिणां दिशमास्थाय ऋषिमध्ये महायशाः ।
सृष्ट्वा नक्षत्रवंशं च क्रोधेन कलुषीकृतः ॥ २२ ॥
अन्यमिन्द्रं करिष्यामि लोको वा स्यादनिन्द्रकः ।
दैवतान्यपि स क्रोधात् स्रष्टुं समुपचक्रमे ॥ २३ ॥

वे महायशस्वी मुनि क्रोधसे कलुषित हो दक्षिण दिशामें ऋषिमण्डलीके बीच नूतन नक्षत्रमालाओंकी सृष्टि करके यह विचार करने लगे कि ‘मैं दूसरे इन्द्रकी सृष्टि करूँगा अथवा मेरे द्वारा रचित स्वर्गलोक बिना इन्द्रके ही रहेगा ।’ ऐसा निश्चय करके उन्होंने क्रोधपूर्वक नूतन देवताओंकी सृष्टि प्रारम्भ की ॥ २२-२३ ॥

आ महायशस्वी मुनि क्रोधदिन्द कलुषितनागि दक्षिण दिक्किनल्लि ऋषिमण्डळिय नडुवॆ नूतन नक्षत्रपालिकॆयन्नु सृष्टिसि - ‘नानु इन्नॊब्ब इन्द्रनन्नु सृष्टिमाडुवॆनु अथवा इन्द्ररहित स्वर्गलोकवन्ने सृष्टिसुवॆनु.’ ऎन्दु विचार माडतॊडगिदरु. हीगॆ निश्चयिसि अवरु क्रोधपूर्वक नूतन देवतॆगळन्नु सृष्टिसतॊडगिदरु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22b, 23. nakSatravamsham ca = stars" families [stereotyped stocks of other galaxies,] also; sR^iSTvaa = having replicated; krodhena kaluSiikR^itaH = made blemish by [umbrage continued to blemish him] fury; anyam indram kariSyaami = I will make [clone, so he surmised] alternative Indra; lokaH = realm [of my creation]; anindrakaH = without Indra; * vaa syaat* = or, it will remain; [saying so he]; daivataani api = gods, even; * sakrodhaat sraSTum* = to clone with wrath; samupacakrame = very nearly proceeded [about to proceed to clone - gods startled.]

अनुवादः

On replicating the stereotyped stocks of other galaxies and stars, and while fury continued to blemish him Vishvamitra said, ‘I will now clone an alternative Indra, or let that realm created by me remain without any Indra,’ and when he is about to proceed to clone even gods in his wrath, the gods are startled. [1-60-22b, 23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः परमसम्भ्रान्ताः सर्षिसङ्घाः सुरासुराः ।
विश्वामित्रं महात्मानमूचुः सानुनयं वचः ॥ २४ ॥

इससे समस्त देवता, असुर और ऋषि-समुदाय बहुत घबराये और सभी वहाँ आकर महात्मा विश्वामित्रसे विनयपूर्वक बोले— ॥ २४ ॥

इदरिन्द समस्त देवतॆगळु, असुररु ऋषि मुनिगळ समुदाय बहळ गाबरिगॊण्डरु. ऎल्लरू अल्लिगॆ बन्दु महात्मा विश्वामित्ररल्लि विनयदिन्द नुडिदरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tataH paramasambhraantaaH = then highly startled; saRSisanghaaH suraasuraaH = with observances of hermits, gods, demons; mahaatmaanam vishvaamitram = great-souled one, to Vishvamitra; saanunayam vacaH = with words of placatory; uucuH = addressed.

अनुवादः

The gods are highly startled at Vishvamitra’s creation, and they along with demons and with observances of hermits addressed the great-souled Vishvamitra with placatory words. [1-60-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं राजा महाभाग गुरुशापपरिक्षतः ।
सशरीरो दिवं यातुं नार्हत्येव तपोधन ॥ २५ ॥

‘महाभाग! ये राजा त्रिशंकु गुरुके शापसे अपना पुण्य नष्ट करके चाण्डाल हो गये हैं; अतः तपोधन! ये सशरीर स्वर्गमें जानेके कदापि अधिकारी नहीं हैं’ ॥

महाभागरे! ई त्रिशङ्कु राजनु गुरुगळ शापदिन्द तन्न पुण्यवन्नु कळॆदुकॊण्डु चाण्डालनागिरुवनु. आद्दरिन्द तपोधनरे! इवनु सशरीरनागि स्वर्गक्कॆ होगलु खण्डितवागि अधिकारियल्ल.॥25॥

पदच्छेदः

25. tapodhana = oh ascetically wealthy one; mahaabhaaga = oh great-fortunate Vishvamitra; gurushaapaparikSataH = fallen [damned] by mentor’s damnation; ayam raajaa = this, king; sashariiraH divam yaatum = to go to heaven with mortal body; na arhati eva = not, eligible, at all.

अनुवादः

‘Oh great-fortunate Vishvamitra, this king Trishnaku is damned by his mentor, hence oh, ascetically wealthy sage, he is not at all eligible to go to heaven with his mortal body.’ So said gods to Vishvamitra. [1-60-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीत् सुमहद् वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥ २६ ॥

तेषां तद्वचनंशृत्वा देवानां मुनिपुङ्गवः ।
अब्रवीत्सुमहद्वाक्यं कौशिकः सर्वदेवताः ॥

उन देवताओंकी यह बात सुनकर मुनिवर कौशिकने सम्पूर्ण देवताओंसे परमोत्कृष्ट वचन कहा— ॥ २६ ॥

आ देवतॆगळ मातन्नु केळि मुनिवर कौशिकरु समस्त देवतॆगळल्लि परमोत्कृष्ट मातन्नु हेळिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. munipungavaH kaushikaH = the eminent saint, Kaushika; teSaam devaanaam = their, gods; tat vacanam shrutvaa = on hearing that sentence; sarvadevataaH = to all gods; sumahat vaakyam abraviit = spoke highly laudable sentence.

अनुवादः

On hearing that sentence of those gods, the eminent saint Kaushika spoke this highly laudable sentence to all of the gods. [1-60-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशरीरस्य भद्रं वस्त्रिशङ्कोरस्य भूपतेः ।
आरोहणं प्रतिज्ञातं नानृतं कर्तुमुत्सहे ॥ २७ ॥

‘देवगण! आपका कल्याण हो । मैंने राजा त्रिशंकुको सदेह स्वर्ग भेजनेकी प्रतिज्ञा कर ली है; अतः उसे मैं झूठी नहीं कर सकता ॥ २७ ॥

देवतॆगळिरा! निमगॆ मङ्गळवागलि. नानु त्रिशङ्कु राजनन्नु सदेहवागि स्वर्गक्कॆ कळिसुव प्रतिज्ञॆ माडिरुवॆनु. आद्दरिन्द अदन्नु नानु सुळ्ळागिसलारॆ.॥27॥

पदच्छेदः

27. vaH bhadram = let safety be there to you all; sashariirasya = with body; asya trishankoH bhuupateH = to him, the king Trishanku; aarohaNam pratij~naatam = on promising ascending; anR^itam = non truth; kartum = to make; na utsahe = not, interested.

अनुवादः

Let safety betide you all. I have promised to this king Trishanku that he will ascend to heaven with his mortal body, and I am not interested to make it untrue. [1-60-27]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशङ्कोरस्य शाश्वतः ।
नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ २८ ॥
यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ।
यत् कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ २९ ॥

स्वर्गोऽस्तु सशरीरस्य त्रिशंकोरस्य शाश्वतः । नक्षत्राणि च सर्वाणि मामकानि ध्रुवाण्यथ ॥ १-६०-२८ यावल्लोका धरिष्यन्ति तिष्ठन्त्येतानि सर्वशः । यत्कृतानि सुराः सर्वे तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १-६०-२९

‘इन महाराज त्रिशंकुको सदा स्वर्गलोकका सुख प्राप्त होता रहे । मैंने जिन नक्षत्रोंका निर्माण किया है, वे सब सदा मौजूद रहें । जबतक संसार रहे, तबतक ये सभी वस्तुएँ, जिनकी मेरे द्वारा सृष्टि हुई है, सदा बनी रहें । देवताओ! आप सब लोग इन बातोंका अनुमोदन करें’ ॥

ई त्रिशङ्कु महाराजनिगॆ सदा स्वर्गलोकद सुख सिगुत्ता इरलि. नानु निर्मिसिद नक्षत्रगळु सदा इरलि. जगत्तु इरुवतनक नानु सृष्टिसिद ऎल्ल वस्तुगळु इद्दुकॊण्डिरलि. देवतॆगळिरा! नीवॆल्लरू इदन्नु अनुमोदिसिरि.॥28-29॥

पदच्छेदः

28, 29.* asya trishankoH* = his, to Trishanku; sashariirasya = along with mortal body; shaashvataH svargaH astu = let it be heaven eternally - let him be in heaven; atha = next; yat [mat] kR^itaani = what [by me,] created [creation]; etaani sarvaaNi = these, all; nakSatraaNi = stars - galaxies; maamakaani sarvashaH = as my [creation,] everywhere - in their places - they shall be there as long as; lokaaH yaavat dhariSyanti = = worlds, as long as, bears [lasts]; till then; dhruvaaNi tiSThanti = firmly, let them be there; suraaH sarve tat anuj~naatum arhatha = all gods, that, apt of you to accede.

अनुवादः

‘Let there be eternal heaven to Trishanku with his mortal body. Next, as along as the worlds remain, let all of these stars and galaxies I have created also remain eternally in their places as my creation. It will be apt of you all gods to accede to this.’ So said Vishvamitra to gods. [1-60-28, 29]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम् ।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ॥ ३० ॥
गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद् बहिः ।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ॥ ३१ ॥
अवाक्शिरास्त्रिशङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभः ।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतींषि नृपसत्तमम् ॥ ३२ ॥
कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा ।

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुङ्गवम् ।
एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानिसर्वशः ॥ गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः ।
नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिःषु जाज्वलन् ॥ अवाक्शिरास्त्री शङ्कुश्च तिष्ठत्वमरसन्निभः ।
अनुयास्यन्ति चैतानि ज्योतिंषि नृपसत्तमम् ॥
कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा ।

एवमुक्ताः सुराः सर्वे प्रत्यूचुर्मुनिपुंगवम् । एवं भवतु भद्रं ते तिष्ठन्त्वेतानि सर्वशः ॥ १-६०-३० गगने तान्यनेकानि वैश्वानरपथाद्बहिः । नक्षत्राणि मुनिश्रेष्ठ तेषु ज्योतिषु जाज्वलन् ॥ १-६०-३१ अवाग् शिरास्त्रिशंकुश्च तिष्ठत्वमरसंनिभः । अनुयास्यन्ति चैतानि ज्यतींषि नृपसत्तमम् ॥ १-६०-३२ कृतार्थं कीर्तिमन्तं च स्वर्गलोकगतं यथा ।

उनके ऐसा कहनेपर सब देवता मुनिवर विश्वामित्रसे बोले—‘महर्षे! ऐसा ही हो । ये सभी वस्तुएँ बनी रहें और आपका कल्याण हो । मुनिश्रेष्ठ! आपके रचे हुए अनेक नक्षत्र आकाशमें वैश्वानरपथसे बाहर प्रकाशित होंगे और उन्हीं ज्योतिर्मय नक्षत्रोंके बीचमें सिर नीचा किये त्रिशंकु भी प्रकाशमान रहेंगे । वहाँ इनकी स्थिति देवताओंके समान होगी और ये सभी नक्षत्र इन कृतार्थ एवं यशस्वी नृपश्रेष्ठका स्वर्गीय पुरुषकी भाँति अनुसरण करते रहेंगे’ ॥

अवरु हीगॆ हेळिदाग ऎल्ल देवतॆगळु मुनिवर विश्वामित्ररल्लि हेळिदरु - महर्षिये! हागॆये आगलि. इवॆल्ल वस्तुगळु इद्दुकॊण्डिरलि. निमगॆ मङ्गळवागलि. मुनिश्रेष्ठरे! नीवु रचिसिद अनेक नक्षत्रगळु आकाशदल्लि वैश्वानर पथदिन्द हॊरगॆ प्रकाशितवागुवुवु हागू अदे ज्योतिर्मय नक्षत्रगळ नडुवॆ तलॆकॆळगागि त्रिशङ्कु कूड प्रकाशमानवागलि. अल्लि अवन स्थिति देवतॆगळन्तॆ इरुवुदु. इवॆल्ल नक्षत्रगळु ई कृतार्थ हागू यशस्वी नृपश्रेष्ठनन्नु स्वर्गीय पुरुषनन्तॆ अनुसरिसुत्ता इरुववु.॥30-32½॥

पदच्छेदः

30, 31, 32a. evam uktaaH = thus, addressed - gods; sarve suraaH = all, gods; * munipungavam* = to the eminent saint; prati uucuH = in turn, spoke - replied; evam bhavatu = so, be it; munishreSTha = oh the best sage; te bhadram = let safeness be there to you; etaani = these; taani = those [amazing stars]; anekaani = numerous; nakSatraaNi = stars [you created]; vaishvaanarapathaat = than the path of Cosmic Person’s stelliform; bahiH = outside; gagane sarvashaH tiSThantu = in firmament, everywhere - in their respective places, let them prevail; teSu jyotiSu = in them, circle of stars - circular galaxies you created; jaajvalan = while gleaming; trishankuH ca = Trishanku, also; amarasannibhaH = similar in shine to celestial being; avaa~N shiraaH = downward, with head - in inverted position; tiSThatu = will remain.

अनुवादः

When all the gods are addressed thus they replied the eminent saint Vishvamitra saying, ‘so be it! Safe you be! Let all the created objects prevail in their respective places. Those amazing and numerous stars you have created will remain in firmament, but outside the path of stelliform of Cosmic Person. Trishanku will also remain in the circle of stars you created, but upside-down, for Indra’s indict cannot be annulled, and he will be gleaming like a star and similar to any celestial. [1-60-30, 31, 32a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

32b, 33a. etaani jyotiimSi ca = all these, stars, also; kR^itaartham = achieved ends; kiirtimantam ca = acclaimed one, also - with your tour de force; nR^ipasattamam = the best king; svargalokagatam yathaa = as with - someone gone to heavenly worlds; anuyaasyanti = they will follow him - circumambulate Trishanku.

अनुवादः

‘According to their wont to circumambulate someone who has gone to heavenly worlds, all the stars will suppliantly circumambulate this best king Trishanku, who has achieved his ends and who has become an acclaimed one with your tour de force.’ So said gods to Vishvamitra in deterring his further cloning of a simulative Universe. [1-60-32b, 33a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ ३३ ॥
ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्येव देवताः ।

विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ १-६०-३३ ऋषिमध्ये महातेजा बाढमित्याह देवताः ।

इसके बाद सम्पूर्ण देवताओंने ऋषियोंके बीचमें ही महातेजस्वी धर्मात्मा विश्वामित्र मुनिकी स्तुति की । इससे प्रसन्न होकर उन्होंने ‘बहुत अच्छा’ कहकर देवताओंका अनुरोध स्वीकार कर लिया ॥ ३३ १/२ ॥

अनन्तर समस्त देवतॆगळु ऋषिगळ नडुवॆये महातेजस्वी धर्मात्मा विश्वामित्ररन्नु स्तुतिसिदरु. इदरिन्द सन्तोषगॊण्ड अवरु ‘बहळ ऒळ्ळॆयदु’ ऎन्दु हेळि देवतॆगळ मातन्नु ऒप्पिकॊण्डरु.॥33½॥

पदच्छेदः

33b, 34a. sarvadevaiH = by all gods; abhiSTutaH = reverenced; mahaatejaaH = great-resplendent sage; dharmaatmaa = benign-souled one; vishvaamitraH tu = Vishvamitra, on his part; R^iSimadhye = among sages; devataaH = to gods; baaDham = Agreed!; iti aaha = thus, said.

अनुवादः

Even the benign-souled Vishvamitra, when reverenced by all gods, that great-resplendent sage without stirring himself from among the sages said to all gods, ‘Agreed!’ [1-60-33]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवा महात्मानो ऋषयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्ते नरोत्तम ॥ ३४ ॥

ततो देवा महात्मानो यशयश्च तपोधनाः ।
जग्मुर्यथागतं सर्वे यज्ञस्यान्तेनरोत्तम ॥

नरश्रेष्ठ श्रीराम! तदनन्तर यज्ञ समाप्त होनेपर सब देवता और तपोधन महर्षि जैसे आये थे, उसी प्रकार अपने-अपने स्थानको लौट गये ॥ ३४ ॥

नरश्रेष्ठ श्रीरामा! अनन्तर यज्ञ समाप्तवादाग ऎल्ल देवतॆगळु हागू तपोधन महर्षिगळु तम्म तम्म स्थानगळिगॆ मरळिहोदरु.॥34॥

पदच्छेदः

34b,c. narottama = best among men - oh Rama; tataH = later; yaj~nasya ante = at the end of Vedic-ritual; mahaatmaanaH devaaH = great-souled, gods; * tapodhanaaH R^iSayaH ca* = ascetically wealthy, sages, also; sarve yathaa aagatam jagmuH = all, went away as they have come.

अनुवादः

Oh, best one among men Rama, later at the end of that ritual great-souled gods and ascetically wealthy sages went away as they have come. Thus Sage Shataananda continued the narration of the legend. [1-60-34]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षष्टितमः सर्गः ॥ ६० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें साठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ६० ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि अरवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥60॥