०५९ वसिष्ठपुत्रशपनम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Vishvamitra undertakes Trishanku’s Vedic ritual and sends disciples to invite all Vedic-scholars. Many sages have come except for Vashishta and his sons. Further, the sons of Vashishta have ridiculed this ritual of Vishvamitra and Trishanku. Vishvamitra gets irritated and hurls curses at the sons of Vashishta.

स्रोतः: valmikiramayan.net

59. विश्वामित्रका त्रिशंकुको आश्वासन देकर उनका यज्ञ करानेके लिये ऋषि-मुनियोंको आमन्त्रित करना और उनकी बात न माननेवाले महोदय तथा ऋषिपुत्रोंको शाप देकर नष्ट करना

उक्तवाक्यं तु राजानं कृपया कुशिकात्मजः ।
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं साक्षाच्चण्डालतां गतम् ॥ १ ॥

[शतानन्दजी कहते हैं—श्रीराम!] साक्षात् चाण्डालके स्वरूपको प्राप्त हुए राजा त्रिशंकुके पूर्वोक्त वचनको सुनकर कुशिकनन्दन विश्वामित्रजीने दयासे द्रवित होकर उनसे मधुर वाणीमें कहा— ॥ १ ॥

(शतानन्दरु हेळुत्तिद्दारॆ) - श्रीरामा! साक्षात् चाण्डाल स्वरूपवन्नु पडॆद त्रिशङ्कु आडिद मातन्नु केळि कुशिकनन्दन विश्वामित्ररु दयार्द्ररागि अवनल्लि मधुर वचनगळन्नु हेळिदरु-॥1॥

पदच्छेदः

1. uktavaakyam tu = spoken word - one who spoke thus, Trishanku, but; saakSaat caNDaalataam gatam = attained profaner-hood in reality; raajaanam = to king; *kR^ipayaa kushikaatmajaH

• = piteously, Kushi’s son [Vishvamitra]; madhuram vaakyam abraviit = spoke mellowly sentence.

अनुवादः

“Vishvamitra, the son of Kushi, piteously spoke this mellowly sentence to king Trishanku who spoke thus, and who in reality attained a state of profaner.” Thus Sage Shataananda continued his narration. [1-59-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।
शरणं ते प्रदास्यामि मा भैषीर्नृपपुङ्गव ॥ २ ॥

इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् ।
शरणन्ते प्रदास्यामि मा भैषिर्नृपपुङ्गव ॥

इक्ष्वाको स्वागतं वत्स जानामि त्वां सुधार्मिकम् । शरणं ते भविष्यामि मा भैषीर्नृपपुंगव ॥ १-५९-२

‘वत्स! इक्ष्वाकुकुलनन्दन! तुम्हारा स्वागत है । मैं जानता हूँ, तुम बड़े धर्मात्मा हो । नृपप्रवर! डरो मत, मैं तुम्हें शरण दूँगा ॥ २ ॥

वत्स! इक्ष्वाकु कुलनन्दन! निनगॆ स्वागतविरलि. नीनु धर्मात्मनागिरुवुदन्नु नानु बल्लॆ. नृपतिये! हॆदरबेड, नानु निनगॆ आश्रयकॊडुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. ikSvaakoH vatsa = oh Ikshvaku-s progeny [oh, Trishanku]; svaagatam = welcome; tvaam sudhaarmikam jaanaami = I am aware of you as highly righteous [king] ; nR^ipapungava = oh the best king; maa bhaiSiiH = do not, fear; [aham = I]; te sharaNam bhaviSyaami = I accord haven to you.

अनुवादः

Oh, Trishanku, the legatee of Ikshvaku-s, you are welcome. I am aware that you are a highly righteous king. Oh, the best king, you need not be dismayed, for I accord you haven. [1-59-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहमामन्त्रये सर्वान् महर्षीन् पुण्यकर्मणः ।
यज्ञसाह्यकरान् राजंस्ततो यक्ष्यसि निर्वृतः ॥ ३ ॥

‘राजन्! तुम्हारे यज्ञमें सहायता करनेवाले समस्त पुण्यकर्मा महर्षियोंको मैं आमन्त्रित करता हूँ । फिर तुम आनन्दपूर्वक यज्ञ करना ॥ ३ ॥

राजने! निन्न यज्ञदल्लि सहाय माडुव समस्त पुण्यात्मराद महर्षिगळन्नु नानु आमन्त्रिसुवॆनु, मत्तॆ नीनु आनन्दवागि यज्ञमाडु.॥3॥

पदच्छेदः

3. aham = I will; puNyakarmaNaH = of pious activities; yaj~nasaahyakaraan = assistance renderers in ritual; sarvaan maharSiin aamantraye = I will invite all great-sages; tataH raajan = then, oh king; nirvR^itaH yakSyasi = you can perform ritual composedly.

अनुवादः

I will invite all the sages with pious activities who will render assistance in the ritual, oh, king, then you can perform the ritual self-composedly. [1-59-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुशापकृतं रूपं यदिदं त्वयि वर्तते ।
अनेन सह रूपेण सशरीरो गमिष्यसि ॥ ४ ॥
हस्तप्राप्तमहं मन्ये स्वर्गं तव नराधिप ।
यस्त्वं कौशिकमागम्य शरण्यं शरणागतः ॥ ५ ॥

‘गुरुके शापसे तुम्हें जो यह नवीन रूप प्राप्त हुआ है इसके साथ ही तुम सदेह स्वर्गलोकको जाओगे । नरेश्वर! तुम जो शरणागतवत्सल विश्वामित्रकी शरणमें आ गये, इससे मैं यह समझता हूँ कि स्वर्गलोक तुम्हारे हाथमें आ गया है’ ॥ ४-५ ॥

गुरुगळ शापदिन्द निनगॆ उण्टाद ई रूपदिन्दले नीनु सदेह स्वर्गलोकक्कॆ होगुवॆ. नरेश्वर! शरणागत वत्सल विश्वामित्ररल्लि नीनु शरणु बन्दिरुवॆ. इदरिन्द स्वर्गलोकवु निन्न कैयल्ले इदॆ ऎन्दु नानु तिळियुत्तेनॆ.॥4-5॥

पदच्छेदः

4. gurushaapakR^itam = made by curse of mentor; yat idam ruupam = which, this, form; tvayi vartate = is there in you - which you got by curse; anena ruupeNa saha = along with this form; sashariiraH gamiSyasi = you can go with body - to heaven.

अनुवादः

You can go to heaven with this body of yours, as well as with the form which is deformed by the curse of mentor Vashishta through his sons. [1-59-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5. nareshvara = oh subject’s king; yaH tvam = which, you; sharaNyam kaushikam aagamya = having approached [all] sheltering Kaushika [to Vishvamitra] ; sharaNaagataH = you came for shelter; such a one like you; tava = to you; svargam hastapraaptam = heaven, obtained in hand [handy]; aham manye = I, deem.

अनुवादः

‘I deem that heaven is handy to you, oh, king of subjects, as you have approached the all-sheltering Vishvamitra and sought shelter.’ Thus Vishvamitra solaced Trishanku. [1-59-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजाः पुत्रान् परमधार्मिकान् ।
व्यादिदेश महाप्राज्ञान् यज्ञसम्भारकारणात् ॥ ६ ॥

ऐसा कहकर महातेजस्वी विश्वामित्रने अपने परम धर्मपरायण महाज्ञानी पुत्रोंको यज्ञकी सामग्री जुटानेकी आज्ञा दी ॥ ६ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी विश्वामित्ररु तन्न परम धर्मपरायण महाज्ञानि पुत्ररिगॆ यज्ञद सामग्रियन्नु ऒट्टुगूडिसलु आज्ञापिसिदरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. mahaatejaaH = great-resplendent Vishvamitra; evam uktvaa = thus, on saying; * paramadhaarmikaan* = highly righteous ones; mahaapraaj~naan = astutely brilliant ones; putraan = sons; yaj~nasambhaarakaaraNaat = to cause [to organise] ritual arrangements; vyaadidesha [vi-aadidesha] = ordered.

अनुवादः

On saying thus to Trishanku that great-resplendent Vishvamitra ordered his highly righteous and astutely brilliant sons to organise the arrangements for the ritual. [1-59-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वान् शिष्यान् समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह ।
सर्वानृषीन् सवासिष्ठानानयध्वं ममाज्ञया ॥ ७ ॥
सशिष्यान् सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ।

सर्वान् शिष्यान् समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह । सर्वानृषिवरान् वत्सा आनयध्वं ममाज्ञया ॥ १-५९-७ सशिष्यान् सुहृदश्चैव सर्त्विजः सुबहुश्रुतान् ।

तत्पश्चात् समस्त शिष्योंको बुलाकर उनसे यह बात कही—‘तुमलोग मेरी आज्ञासे अनेक विषयोंके ज्ञाता समस्त ऋषि-मुनियोंको, जिनमें वसिष्ठके पुत्र भी सम्मिलित हैं, उनके शिष्यों, सुहृदों तथा ऋत्विजोंसहित बुला लाओ ॥ ७ १/२ ॥

अनन्तर समस्त शिष्यरन्नु करॆदु अवरल्लि हेळिदरु - नीवु नन्न अप्पणॆयन्तॆ अनेक विषयगळल्लि ज्ञानिगळाद समस्त ऋषि-मुनिगळन्नु अदरल्लि वसिष्ठर मक्कळू सेरि, अवर शिष्यरु, सुहृदरु हागू ऋत्विजरॊन्दिगॆ करॆदुकॊण्डु बन्नि.॥7½॥

पदच्छेदः

7, 8a: sarvaan shiSyaan samaahuuya = calling forth all disciples; etat vaakyam uvaaca ha = said this sentence, indeed; vatsaa = oh boys; mama aaj~nayaa = by my, order; sashiSyaan suhR^idaH ca eva = with [their] disciples, friends, also thus; * sartvijaH* = with ritwiks [conductors of rituals]; subahushrutaan = very many heard [well-read pundits in Veda-s]; sarvaan R^iSivaraan = all, eminent sages; and; aanayadhvam = be invited.

अनुवादः

Vishvamitra calling forth all of his disciples said this sentence, ‘oh boys invite all the eminent sages who are well-read in many Veda-s, along with their disciples and friends, and their ritwiks, the conductors of rituals at my order.’ [1-59-7, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदन्यो वचनं ब्रूयान्मद्वाक्यबलचोदितः ॥ ८ ॥
तत् सर्वमखिलेनोक्तं ममाख्येयमनादृतम् ।

‘जिसे मेरा संदेश देकर बुलाया गया हो वह अथवा दूसरा कोई यदि इस यज्ञके विषयमें कोई अवहेलनापूर्ण बात कहे तो तुमलोग वह सब पूरा-पूरा मुझसे आकर कहना’ ॥ ८ १/२ ॥

नन्न सन्देशदन्तॆ आमन्त्रिसिदवरु अथवा बेरॆ यारादरू ई यज्ञद विषयदल्लि एनादरू अवहेळनकारि माताडिदरॆ नीवु बन्दु अवॆल्लवन्नु पूर्णवागि ननगॆ तिळिसुवुदु.॥8½॥

पदच्छेदः

8b, 9a: anyaH = other [someone]; mat vaakyabalacoditaH = incited by forcefulness of my word ; yat vacanam bruuyaat = whichever, words, if speaks; akhilena = by all invitees [whoever]; uktam anaadR^itam = spoken, not considerately; tat sarvam mama aakhyeyam = that [whatever,] all, reported to me.

अनुवादः

‘If someone speaks inconsiderately incited by the forcefulness of my word, whoever speaks it, whichever word it may be, all that is to be reported to me, whatever it is.’ Thus Vishvamitra ordered his disciples. [1-59-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया ॥ ९ ॥
आजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ।
ते च शिष्याः समागम्य मुनिं ज्वलिततेजसम् ॥ १० ॥
ऊचुश्च वचनं सर्वं सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ।

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दिशो जग्मुस्तदाज्ञया ॥ अजग्मुरथ देशेभ्यः सर्वेभ्यो ब्रह्मवादिनः ।
ते च शिष्याः समागम्य मुनिञ्ज्वलिततेजसम् ॥
ऊचुश्च वचनं सर्वं सर्वेषां ब्रह्मवादिनाम् ।

उनकी आज्ञा मानकर सभी शिष्य चारों दिशाओंमें चले गये । फिर तो सब देशोंसे ब्रह्मवादी मुनि आने लगे । विश्वामित्रके वे शिष्य उन प्रज्वलित तेजवाले महर्षिके पास सबसे पहले लौट आये और समस्त ब्रह्मवादियोंने जो बातें कही थीं, उन्हें सबने विश्वामित्रजीसे कह सुनाया ॥

अवर अप्पणॆयन्नु पडॆदु ऎल्ल शिष्यरु नाल्कु दिक्कुगळिगू तॆरळिदरु. मत्तॆ ऎल्ल देशगळिन्द ब्रह्मादि मुनिगळु बरतॊडगिदरु. विश्वामित्रर आ शिष्यरु आ प्रज्वलित तेजस्सुळ्ळ महर्षिगळ बळिगॆ ऎल्लरिगिन्त मॊदलु मरळि बन्दु, समस्त ब्रह्मवादिगळु हेळिद ऎल्ल मातुगळन्नु विश्वामित्ररल्लि तिळिसिदरु.॥9-10½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. tasya tat vacanam shrutvaa = on listening his [of Vishvamitra] that word; tat aaj~nayaa = by that, order; dishaH jagmuH = [disciples] went to [all] directions; * atha* = then; sarvebhyaH deshebhyaH = from all, provinces; brahmavaadinaH = all, advocators of [Vedic scholars] Brahma; aajagmuH = started to arrive.

अनुवादः

On listening that word of Vishvamitra his disciples went to all directions inviting all by his order, and then the Vedic scholars started to arrive from all provinces. [1-59-9 b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10b, 11a. te shiSyaaH sarve samaagamya = they, all of disciples on returning; jvalitatejasam munim = to the fulgently resplendent sage; sarveSaam brahmavaadinaam = of all, of Vedic scholars; vacanam = words [spoken by scholars]; uucuH = said - reported.

अनुवादः

All of the disciples have returned to the fulgently resplendent sage Vishvamitra, and reported the words spoken by all the Vedic scholars. [1-59-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रुत्वा ते वचनं सर्वे समायान्ति द्विजातयः ॥ ११ ॥
सर्वदेशेषु चागच्छन् वर्जयित्वा महोदयम् ।

वे बोले—‘गुरुदेव! आपका आदेश या संदेश सुनकर प्रायः सम्पूर्ण देशोंमें रहनेवाले सभी ब्राह्मण आ रहे हैं । केवल महोदय नामक ऋषि तथा वसिष्ठ-पुत्रोंको छोड़कर सभी महर्षि यहाँ आनेके लिये प्रस्थान कर चुके हैं ॥ ११ १/२ ॥

शिष्यरु हेळुत्तिद्दारॆ-गुरुदेव! तम्म आदेश सन्देश केळि प्रायशः ऎल्ल देशगळल्लिरुव ऎल्ल ब्राह्मणरु बरुत्तिद्दारॆ. केवल महोदय ऎम्ब ऋषि मत्तु वसिष्ठर पुत्ररन्नु बिट्टु ऎल्ल महर्षिगळु इल्लिगॆ बरलु हॊरटिद्दारॆ.॥11½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. te vacanam shrutvaa = on listening your sentence [invitation] ; sarve dvijaatayaH samaayaanti = all, Brahmans, are coming; mahodayam varjayitvaa = except Mahodaya ; sarvadesheSu aagacChan = have came from all provinces.

अनुवादः

‘On listening your word all the Brahmans from all provinces have started to come and some have already come, leaving alone Mahodaya, the son of Vashishta.’ Thus, the disciples have started to inform Vishvamitra. [1-59-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वासिष्ठं यच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ॥ १२ ॥
यथाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुङ्गव ।

वासिष्ठं तच्छतं सर्वं क्रोधपर्याकुलाक्षरम् ॥ १-५९-१२ यथाह वचनं सर्वं शृणु त्वं मुनिपुंगव ।

‘मुनिश्रेष्ठ! वसिष्ठके जो सौ पुत्र हैं, उन सबने क्रोधभरी वाणीमें जो कुछ कहा है, वह सब आप सुनिये ॥ १२ १/२ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! वसिष्ठर नूरु मन्दि पुत्ररु क्रोधदिन्द आडिद मातन्नु नीवु केळिरि.॥12½॥

पदच्छेदः

12b, 13a. munipungava = oh the eminent sage; sarvam = all [that is said]; tat vaasiSTham shatam = that, hundred [sons] of Vashishta; krodhaparyaakulaakSaram = explosively worded in their fury; [yat = which]; vacanam aaha = words, [they] said; yathaa = as to how [they said]; [tat = that]; sarvam tvam shR^iNu = all, you, listen.

अनुवादः

What all said by those hundred sons of Vashishta is explosively worded in their fury, oh, eminent sage, and what all they have said that you may please listen. [1-59-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः ॥ १३ ॥
कथं सदसि भोक्तारो हविस्तस्य सुरर्षयः ।
ब्राह्मणा वा महात्मानो भुक्त्वा चाण्डालभोजनम् ॥ १४ ॥
कथं स्वर्गं गमिष्यन्ति विश्वामित्रेण पालिताः ।

‘वे कहते हैं—जो विशेषतः चण्डाल है और जिसका यज्ञ करानेवाला आचार्य क्षत्रिय है, उसके यज्ञमें देवर्षि अथवा महात्मा ब्राह्मण हविष्यका भोजन कैसे कर सकते हैं? अथवा चण्डालका अन्न खाकर विश्वामित्रसे पालित हुए ब्राह्मण स्वर्गमें कैसे जा सकेंगे?’ ॥ १३-१४ १/२ ॥

अवरु हेळुत्तिद्दारॆ-यारु विशेषवागि चाण्डालनागिरुवनो अवन यज्ञ माडिसुव आचार्यनु क्षत्रियनागिरुवनो, आ यज्ञदल्लि देवर्षि अथवा महात्मा ब्राह्मणरु हविष्यान्नवन्नु हेगॆ ऊटमाडबल्लरु? अथवा चाण्डालन अन्नवन्नु तिन्दु विश्वामित्रनिन्द पालितराद ब्राह्मणरु स्वर्गक्कॆ हेगॆ होगबल्लरु.॥13-14½॥

पदच्छेदः

13b, 14a. yasya = to whom; kSatriyaH yaajakaH = a Kshatriya, officiator of ritual; visheSataH caNDaalasya = especially, of a profaner; tasya sadasi = in such a, ritual-assembly [of a profaner] ; surarSayaH = gods, sages; haviH katham bhoktaaraH = how one can partake of oblation.

अनुवादः

‘A Kshatriya is the officiator, and a profaner is the performer. How then the gods or sages can partake of the remnants of oblations in that ritual-assembly, especially that of a profaner?’ Thus, the sons of Vashishta exclaimed. [1-59-13b, 14a]

टिप्पनी

One who is uninitiated into any esoteric knowledge is venturing to perform a Vedic ritual and a king, who can perform a ritual, but who cannot officiate ritual or teach Veda-s like a Brahman, is officiating it. Thus both of these, officiator and performer have no Vedic sanctity.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15a. vishvaamitreNa paalitaaH = [even though] ruled over [rather, embarrassed] by Vishvamitra; mahaatmaanaH braahmaNaaH vaa = great-souled [sages,] Brahmans, either; caNDaalabhojanam bhuktvaa = by partaking of profaner’s food; svargam katham gamiSyanti = how they go to heavens.

अनुवादः

Though the Brahmans or the high-souled sages are now embarrassed by Vishvamitra, how can they go to heaven even after their demise, partaking of the food of a profaner? [1-59-14b, 15a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतद् वचननैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ॥ १५ ॥
वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे सहमहोदयाः ।

एतद्वचननैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ॥
वासिष्ठा मुनिशादूर्ल सर्वे ते समहोदयाः ।

एतद्वचनं नैष्ठुर्यमूचुः संरक्तलोचनाः ॥ १-५९-१५ वासिष्ठा मुनिशार्दूल सर्वे सह महोदयाः ।

‘मुनिप्रवर! महोदयके साथ वसिष्ठके सभी पुत्रोंने क्रोधसे लाल आँखें करके ये उपर्युक्त निष्ठुरतापूर्ण बातें कही थीं’ ॥ १५ १/२ ॥

मुनिश्रेष्ठरे! महोदयनॊन्दिगॆ वसिष्ठर ऎल्ल पुत्ररु सिट्टिनिन्द कण्णु कॆम्पागिसि, मेलॆ हेळिद निष्ठुरवाद ई मातुगळन्नु हेळिद्दरु.॥15½॥

पदच्छेदः

15b, 16a. munishaarduula = oh the tigerly sage; saha mahodayaaH sarve = all of them with Mahodaya ; vaasiSThaa = of Vashishta [his sons]; samraktalocanaaH = with reddennig eyes - in anger; etat vacanam naiSThuryam = all these derisive sentences; uucuH = spoke.

अनुवादः

‘Oh, tigerly sage Vishvamitra, all the sons of Vashishta including Mahodaya spoke these derisive sentences with their eyes reddening in anger.’ Thus, the disciples reported to Vishvamitra. [1-59-15b, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा सर्वेषां मुनिपुङ्गवः ॥ १६ ॥
क्रोधसंरक्तनयनः सरोषमिदमब्रवीत् ।

उन सबकी वह बात सुनकर मुनिवर विश्वामित्रके दोनों नेत्र क्रोधसे लाल हो गये और वे रोषपूर्वक इस प्रकार बोले— ॥ १६ १/२ ॥

अवरॆल्लर ई मातन्नु केळि मुनिवर विश्वामित्रर कण्णुगळु क्रोधदिन्द कॆम्पादवु हागू रोषगॊण्डु ई प्रकार नुडिदरु.॥16½॥

पदच्छेदः

16b, 17a. munipungavaH = the eminent sage; teSaam sarveSaam tat vacanam shrutvaa = on listening all of their that sentence; krodhasamraktanayanaH = eyes bloodshot with fury ; saroSam = with rancour; idam abraviit = said this.

अनुवादः

The eminent sage Vishvamitra having heard those words of the sons of Vashishta from all of his disciples, said this rancorously with bloodshot eyes. [1-59-16b, 17a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यद् दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ॥ १७ ॥
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ।

यद् दूषयन्त्यदुष्टं मां तप उग्रं समास्थितम् ॥
भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति ससंशयः ।

ये दूषयन्त्यदुष्टं मां तपोग्रं समास्थितम् ॥ १-५९-१७ भस्मीभूता दुरात्मानो भविष्यन्ति न संशयः ।

‘मैं उग्र तपस्यामें लगा हूँ और दोष या दुर्भावनासे रहित हूँ तो भी जो मुझपर दोषारोपण करते हैं, वे दुरात्मा भस्मीभूत हो जायँगे, इसमें संशय नहीं है ॥ १७ १/२ ॥

नानु उग्र तपस्सिनल्लि तॊडगिरुवॆ हागू दोष अथवा दुर्भावनॆयिन्द रहितनागिद्देनॆ, हीगिद्दरू नन्न मेलॆ दोषारोपणॆ माडुत्तिरुव आ दुरात्मरु भस्मवागि होगुवुदरल्लि संशयवे इल्ल.॥17½॥

पदच्छेदः

17b, 18a: ugram tapaH samaasthitam = verily abiding in rigorous ascesis; aduSTam = not reprovable one; maam = me; ye duuSayanti = who, reproves; duraatmaanaH = not reverent minded; bhasmiibhuutaaH bhaviSyanti = turns to the state of ashes; na samshayaH = no, doubt.

अनुवादः

He who reproves me, who am abiding in rigorous ascesis, and who am an unreprovable one by my ascetic merit, that irreverent person will be reduced to ashes, and there is no doubt about it. [1-59-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ॥ १८ ॥
सप्तजातिशतान्येव मृतपाः सम्भवन्तु ते ।
श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः ॥ १९ ॥

अद्य ते कालपाशेन नीता वैवस्वतक्षयम् ॥ १-५९-१८ सप्त जातिशतान्येव मृतपाः सन्तु सर्वशः । श्वमांसनियताहारा मुष्टिका नाम निर्घृणाः ॥ १-५९-१९ विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ।

‘आज कालपाशसे बँधकर वे यमलोकमें पहुँचा दिये गये । अब ये सात सौ जन्मोंतक मुर्दोंकी रखवाली करनेवाली, निश्चितरूपसे कुत्तेका मांस खानेवाली मुष्टिक नामक प्रसिद्ध निर्दय चण्डाल-जातिमें जन्म ग्रहण करें ॥ १८-१९ ॥

इन्दु कालपाशदिन्द बन्धितरागि अवरु यमलोकक्कॆ तलुपिरुवरु. इन्नु अवरु एळुनूरु जन्मगळवरॆगॆ हॆणगळन्नु कायुव, निश्चितवागि नायिय मांस तिन्नुव मुष्टिक ऎम्ब प्रसिद्ध निर्दयी चाण्डाल जातियल्लि हुट्टलि.॥18-19॥

पदच्छेदः

18b, 19a. te = they; adya kaalapaashena = now, by Time’s lasso; vaivasvatakSayam niitaa = dragged to the house of Yama [the Terminator’s] ; saptajaatishataani eva = for seven hundred births to come; sarvashaH = anywise - come what may; mR^itapaaH = dead eaters [devourers of corpse]; santu = they will become.

अनुवादः

Now they will be dragged by the lasso of Time to the House of Yama, the Terminator, and from now to seven hundred births to come they take birth as devourers of corpses, come what may. [1-59-18b, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19b, 20a. nirghR^iNaaH = ruthless; muSTikaa naama = Mushtika, named

• sect - taking birth in that sect; shvamaamsaniyataahaaraaH = always [staple] dog flesh as food - eating it; vikR^itaaH ca viruupaaH ca = disfigured, also, deformed, also; imaan lokaan anucarantu = they wander about these [mortal] worlds [in them].

अनुवादः

Those who reprove me will be wandering about these mortal worlds on taking birth as disfigured and deformed beings in the ruthless sect of Mustika-s that always feed on dog’s flesh. [1-59-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विकृताश्च विरूपाश्च लोकाननुचरन्त्विमान् ।
महोदयश्च दुर्बुद्धिर्मामदूष्यं ह्यदूषयत् ॥ २० ॥
दूषितः सर्वलोकेषु निषादत्वं गमिष्यति ।
प्राणातिपातनिरतो निरनुक्रोशतां गतः ॥ २१ ॥
दीर्घकालं मम क्रोधाद् दुर्गतिं वर्तयिष्यति ।

‘वे लोग विकृत एवं विरूप होकर इन लोकोंमें विचरें । साथ ही दुर्बुद्धि महोदय भी, जिसने मुझ दोषहीनको भी दूषित किया है, मेरे क्रोधसे दीर्घ-कालतक सब लोगोंमें निन्दित, दूसरे प्राणियोंकी हिंसामें तत्पर और दयाशून्य निषादयोनिको प्राप्त करके दुर्गति भोगेगा’ ॥ २०-२१ १/२ ॥

अवरु विकृत हागू विरूपरागि ई लोकदल्लि सञ्चरिसलि. जॊतॆगॆ दोषहीननाद नन्नन्नू कूड दोषिगॊळिसिद दुर्बुद्धि महोदयनू कूड नन्न क्रोधदिन्द दीर्घ कालदवरॆगॆ जनरल्लि निन्दितनागि इतर प्राणिगळ हिंसॆयल्लि तत्पर हागू दयाशून्य निषादयोनियन्नु पडॆदु दुर्गति अनुभविसुवनु.॥20-21½॥

पदच्छेदः

20b, 21a. durbuddhiH mahodayaH ca = wrong headed, Mahodaya, also; aduuSyam = not reproachable one; maam = me; aduuSayat hi = he reproached, indeed; sarvalokeSu duuSitaH = reproached by all world; niSaadatvam gamiSyati = obtains tribal-hood.

अनुवादः

That wrong-headed Mahodaya also reproached me, who am irreproachable on my part, hence he gets into tribal-hood and becomes a reproachable tribal for the entire world. [1-59-20b, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21b, 22a. mama krodhaat = by my, fury; praaNaatipaatanirataH = occupied with out falling [taking out, murderous bent] of lives; niranukroshataam [nir-anu-kroshataam] gataH = on obtaining utter barbarity; diirghakaalam = for a long time; durgatim vartayiSyati = cycles through worst living.

अनुवादः

By my fury he obtains an utter barbarity and he will be occupied with a murderous bent, and he cycles through a worst possible living for a long time. [1-59-21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः ।
विरराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥ २२ ॥

एतावदुक्त्वा वचनं विश्वामित्रो महातपाः ।
विराराम महातेजा ऋषिमध्ये महामुनिः ॥

ऋषियोंके बीचमें ऐसा कहकर महातपस्वी, महातेजस्वी एवं महामुनि विश्वामित्र चुप हो गये ॥ २२ ॥

ऋषिगळ नडुवॆ हीगॆ हेळि महातपस्वी, महातेजस्वी हागू महामुनि विश्वामित्ररु सुम्मनादरु.॥22॥

पदच्छेदः

22b, c. mahaatapaaH = great-ascetic; mahaatejaaH = highly-resplendent; mahaamuniH = great-sage; vishvaamitraH = Vishvamitra; R^iSimadhye = among sages; etaavat vacanam uktvaa = on saying this much sentence [of curse] ; viraraama = paused.

अनुवादः

On saying this much sentence of curse among the sages who have already arrived, that great-resplendent, greatly ascetic, great sage Vishvamitra paused. [1-59-22]

टिप्पनी

The poet in the last line remembers the sages who have already arrived, only to say that, ‘had they not come at the beck and call of Vishvamitra, they too are liable for the above curses, maybe some more curses too, from Vishvamitra. So, knowing this Vedic-ritual of ineligible Trishanku and unqualified Vishvamitra is an improper egotistical extravaganza of Vishvamitra, those who have already come, have come at the cost of their Brahman-hood.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ॥ ५९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें उनसठवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५९ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऐवत्तॊम्भत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥59॥