०५७ त्रिशङ्कोर् यजनप्रार्थना

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The legend of Trishanku is narrated to Rama, which forms a part of Vishvamitra’s legend. When Brahma blesses Vishvamitra to be a kingly-saint, rather than a Brahman-saint, Vishvamitra continues his ascesis in southerly parts of country. In the meantime, one king named Trishanku desired to go to heaven with mortal body and approaches Vashishta who rejects that very suggestion. Then that king approaches the sons of the same Vashishta with the same idea.

स्रोतः: valmikiramayan.net

57. विश्वामित्रकी तपस्या, राजा त्रिशंकुका अपना यज्ञ करानेके लिये पहले वसिष्ठजीसे प्रार्थना करना और उनके इन्कार कर देनेपर उन्हींके पुत्रोंकी शरणमें जाना

ततः सन्तप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १ ॥
स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ॥ २ ॥

ततः सन्तप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः ।
विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मनः ॥ स दक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव ।
तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ॥

ततः संतप्तहृदयः स्मरन्निग्रहमात्मनः । विनिःश्वस्य विनिःश्वस्य कृतवैरो महात्मना ॥ १-५७-१ सदक्षिणां दिशं गत्वा महिष्या सह राघव । तताप परमं घोरं विश्वामित्रो महातपाः ॥ १-५७-२ फलमूलाशनो दान्तैश्चचार सुमहत्तपः ।

श्रीराम! तदनन्तर विश्वामित्र अपनी पराजयको याद करके मन-ही-मन संतप्त होने लगे । महात्मा वसिष्ठके साथ वैर बाँधकर महातपस्वी विश्वामित्र बारम्बार लम्बी साँस खींचते हुए अपनी रानीके साथ दक्षिण दिशामें जाकर अत्यन्त उत्कृष्ट एवं भयंकर तपस्या करने लगे ॥ १-२ ॥

श्रीरामा! अनन्तर विश्वामित्ररु तन्न पराजयवन्नु नॆनॆनॆनॆदु मनस्सिनल्लि सन्त्रस्तरादरु. महात्मा वसिष्ठरल्लि वैर कट्टिकॊण्डु महातपस्वि विश्वामित्रनु पदे पदे निट्टुसिरुबिडुत्ता तन्न राणियॊन्दिगॆ दक्षिण दिक्किगॆ होगि अत्यन्त उत्कृष्ट हागू भयङ्कर तपस्सिगॆ तॊडगिदनु.॥1-2॥

पदच्छेदः

1, 2, 3a: raaghava = oh Raghava; tataH = then; kR^itavairaH = on making enemy; mahaatmanaa = with great-souled Vashishta; mahaatapaaH = that great-ascetic; saH vishvaamitraH = he, that Vishvamitra; santaptahR^idayaH = with seething heart; aatmanaH nigraham smaran = [whenever] reminisced his subdual; viniHshvasya viniHshvasya = suspiring, suspiring; mahiSyaa saha = along with prime queen; dakSiNaam disham gatvaa = on going to southern quarter; paramam ghoram = a highly, astounding; mahaatapaaH tataapa = practised supreme ascesis; phalamuulaashanaH = eating [subsisting on] fruits, tubers; daantaiH = self-collectedly; sumahattapaH = very high ascesis; cacaara = conducted.

अनुवादः

“Oh, Raghava, on making that great-souled Vashishta an enemy, whenever Vishvamitra reminisced over his subdual by Vashishta, he is seethed at heart and heaved sighs repeatedly. Then on going to southern quarter with his prime queen, that great-ascetic Vishvamitra self-collectedly conducted a highly astounding ascesis subsisting only on fruits and tubers.” Thus Sage Shataananda continued his narration of Vishvamitra’s legend. [1-57-1, 2, 3a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

फलमूलाशनो दान्तश्चचार परमं तपः ।
अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः ॥ ३ ॥
हविष्पन्दो मधुष्पन्दो दृढनेत्रो महारथः ।

अथास्य जज्ञिरे पुत्राः सत्यधर्मपरायणाः ॥ १-५७-३ हविष्पन्दो मधुष्यन्दो दृढनेत्रो महारथः ।

वहाँ मन और इन्द्रियोंको वशमें करके वे फल-मूलका आहार करते तथा उत्तम तपस्यामें लगे रहते थे । वहीं उनके हविष्पन्द, मधुष्पन्द, दृढनेत्र और महारथ नामक चार पुत्र उत्पन्न हुए, जो सत्य और धर्ममें तत्पर रहनेवाले थे ॥ ३ १/२ ॥

अल्लि मन इन्द्रियगळन्नु वशपडिसिकॊण्डु, अवरु फल-मूलगळन्नु तिन्नुत्ता उत्तम तपस्सिगॆ तॊडगिद्दरु. अल्लि हविष्पन्द, मधुष्पन्द, दृढनेत्र मत्तु महारथ ऎम्ब नाल्वरु पुत्ररु हुट्टिदरु. अवरु सत्य मत्तु धर्मदल्लि तत्पररागिद्दरु.॥3½॥

पदच्छेदः

3b, 4a: atha asya = then, to him; haviSpandaH = Havispanda; madhuSpandaH = Madhuspanda; dR^iDhanetraH = Dhridhanetra; * mahaarathaH* = Mahaaratha; satyadharmaparaayaNaaH = conducting in candour chivalry ; putraaH jaGYire = sons, birthed.

अनुवादः

Then Vishvamitra begot sons named Havispanda, Madhuspnada, Dhridhanetra and Mahaaratha, who conduct themselves in candour and chivalry. [1-57-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्णे वर्षसहस्रे तु ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ४ ॥
अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम् ।
जिता राजर्षिलोकास्ते तपसा कुशिकात्मज ॥ ५ ॥
अनेन तपसा त्वां हि राजर्षिरिति विद्महे ।

एक हजार वर्ष पूरे हो जानेपर लोकपितामह ब्रह्माजीने तपस्याके धनी विश्वामित्रको दर्शन देकर मधुर वाणीमें कहा—‘कुशिकनन्दन! तुमने तपस्याके द्वारा राजर्षियोंके लोकोंपर विजय पायी है । इस तपस्याके प्रभावसे हम तुम्हें सच्चा राजर्षि समझते हैं’ ॥ ४-५ १/२ ॥

ऒन्दु साविर वर्ष पूर्णगॊण्डाग लोकपितामह ब्रह्मदेवरु तपस्सिन धनियाद विश्वामित्ररिगॆ दर्शन कॊट्टु, मधुरवागि हीगॆ हेळिदरु - कुशिकनन्दन! नीनु तपस्सिनिन्द राजर्षिगळ लोकवन्नु जयिसिदॆ. ई तपस्सिन प्रभावदिन्द नावु निन्नन्नु निजराजर्षि ऎन्दु तिळियुत्तेवॆ.॥4-5½॥

पदच्छेदः

4b, 5. varSasahasre puurNe = at the close of thousand years; lokapitaamahaH brahmaa = world’s grandparent, Brahma; tapaodhanam vishvaamitram = wealthy ascesis, to Vishvamitra; madhuram vaakyam abraviit = spoke mellowly words; kushikaatmaja = oh Kushika’s son; te tapasaa = by your ascesis; raajarSilokaaH jitaaH = won over kingly-sages’ worlds .

अनुवादः

At the close of one thousand years of ascesis Brahma, the Grandparent of all worlds, revealed Himself to Vishvamitra and spoke these words mellowly to ascetically wealthy Vishvamitra, ‘oh, son of Kushika, Vishvamitra, you have won the worlds of kingly-sages by your ascesis.’ [1-57-4b, 5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजा जगाम सह दैवतैः ॥ ६ ॥
त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ।

१-५७-६ त्रिविष्टपं ब्रह्मलोकं लोकानां परमेश्वरः ।

यह कहकर सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी ब्रह्माजी देवताओंके साथ स्वर्गलोक होते हुए ब्रह्मलोकको चले गये ॥ ६ १/२ ॥

हीगॆ हेळि समस्त लोकगळ ऒडॆय ब्रह्मदेवरु देवतॆगळॊन्दिगॆ स्वर्ग लोकवागि ब्रह्मलोकक्कॆ हॊरटुहोदरु.॥6½॥

पदच्छेदः

6, 7a. anena tapasaa = by this, ascesis; tvaam = you; raajarSiH iti vidmahe = thus [we] acquiesce [you] as kingly sage; mahaatejaaH = great resplendent [Brahma]; lokaanaam parameshvaraH = supreme ruler[Brahma] for worlds ; evam uktvaa = on speaking that way; daivataiH saha = along with gods [in convoy] ; brahmalokam = to Brahma’s abode; triviSTapam = to Heaven; jagaama = went away.

अनुवादः

‘We indeed acquiesce you as a kingly-sage by your ascesis.’ saying so that great resplendent Brahma, the Supreme Ruler of the Worlds, went away to his Abode of Brahma, while the gods in Brahma’s convoy went to Indra’s Heaven. [1-57-6, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विश्वामित्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ ७ ॥
दुःखेन महताविष्टः समन्युरिदमब्रवीत् ।
तपश्च सुमहत् तप्तं राजर्षिरिति मां विदुः ॥ ८ ॥
देवाः सर्षिगणाः सर्वे नास्ति मन्ये तपः फलम् ।

उनकी बात सुनकर विश्वामित्रका मुख लज्जासे कुछ झुक गया । वे बड़े दुःखसे व्यथित हो दीनतापूर्वक मन-ही-मन यों कहने लगे—‘अहो! मैंने इतना बड़ा तप किया तो भी ऋषियोंसहित सम्पूर्ण देवता मुझे राजर्षि ही समझते हैं । मालूम होता है, इस तपस्याका कोई फल नहीं हुआ’ ॥ ७-८ १/२ ॥

अवर ई मातन्नु केळि विश्वामित्रर मुखवु नाचिकॆयिन्द बागितु. अवरु बहळ दुःखदिन्द व्यथितरागि मनस्सिनल्ले ‘अय्यो! नानु इष्टु दॊड्ड तपस्सु माडिदरू, ऋषिगळ सहित समस्त देवतॆगळु नन्नन्नु राजर्षियॆन्दे तिळियुवरु. ई तपस्सिनिन्द यावुदे फल सिगलिल्ल ऎन्दु अन्दुकॊण्डरु.॥7-8½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. vishvaamitraH api tat shrutvaa = Vishvamitra, even on hearing that; hriyaa kincit avaa~NmukhaH = down faced by disgrace; mahataa duHkhena aaviSTaH = prevailing over with high anguish; samanyuH idam abraviit = spoke [soliloquised] this with rancour.

अनुवादः

On hearing that Vishvamitra is down-faced with disgrace, and while high anguish prevailed over him, he rancorously soliloquised this. [1-57-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8b, 9a. sumahat tapaH taptam = practised [even though] very high ascesis; maam raajarSiH iti = thus me as kingly sage; sarSigaNaaH sarve devaaH = with hermits’ observances, all, gods; viduH = are recognising; tapaH phalam na asti manye = I deem fruition of ascesis is not there.

अनुवादः

‘Even though I have practised a very high ascesis, the gods together with the observances of hermits are recognising me just as a ‘kingly-sage.’ Thereby I deem that there is no fruition to my ascesis.’ Thus Vishvamitra thought. [8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ॥ ९ ॥
तपश्चचार धर्मात्मा काकुत्स्थ परमात्मवान् ।

एवं निश्चित्य मनसा भूय एव महातपाः ॥ १-५७-९ तपश्चचार काकुत्स्थ परमं परमात्मवान् ।

श्रीराम! मनमें ऐसा सोचकर अपने मनको वशमें रखनेवाले महातपस्वी धर्मात्मा विश्वामित्र पुनः भारी तपस्यामें लग गये ॥ ९ १/२ ॥

रामा! मनस्सिनल्लि हीगॆ योचिसि तन्न मनस्सन्नु वशपडिसिकॊण्डु महातपस्वी धर्मात्मा विश्वामित्ररु पुनः भारी तपस्सिगॆ तॊडगिदरु.॥9½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. kaakutstha = oh Rama of Kakutstha; mahaatapaaH = great-ascetic; paramaatmavaan = obstinate souled - self-willed Vishvamitra; * evam manasaa nishcitya* = thus, on deciding in heart; bhuuyaH eva = again, that way; paramam tapaH cacaara = undertook supreme ascesis.

अनुवादः

Oh, Rama of Kakutstha, deciding in this way in his heart of hearts that self-willed Vishvamitra again undertook a supreme ascesis as he is a great-ascetic. [1-57-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एतस्मिन्नेव काले तु सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ १० ॥
त्रिशङ्कुरिति विख्यात इक्ष्वाकुकुलवर्धनः ।

इसी समय इक्ष्वाकुकुलकी कीर्ति बढ़ानेवाले एक सत्यवादी और जितेन्द्रिय राजा राज्य करते थे । उनका नाम था त्रिशंकु ॥ १० १/२ ॥

इदे समयदल्लि इक्वाक्षु कुलद कीर्तियन्नु हॆच्चिसुव त्रिशङ्कु ऎम्ब सत्यवादि मत्तु जितेन्द्रिय राजनु राज्यभार माडुत्तिद्दनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11a. etasmin eva kaale tu = in this, time only, but; satyavaadii = advocate of truth - veracious one; jitendriyaH = conquered senses; ikSvaakukulavardhanaH = enhancer of Ikshvaku dynasty; trishankuH iti vikhyaataH = thus renouned as Trishanku; such a king is there.

अनुवादः

In this meantime there is a veracious king named Trishanku, an enhancer of Ikshvaku dynasty, and one renowned for his self-conquest. [1-57-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना यजेयमिति राघव ॥ ११ ॥
गच्छेयं स्वशरीरेण देवतानां परां गतिम् ।

रघुनन्दन! उनके मनमें यह विचार हुआ कि ‘मैं ऐसा कोई यज्ञ करूँ, जिससे अपने इस शरीरके साथ ही देवताओंकी परम गति—स्वर्गलोकको जा पहुँचूँ’ ॥

रघुनन्दन! अवन मनस्सिनलि - ‘नन्न ई शरीरदॊन्दिगॆ देवतॆगळ परमगतियाद स्वर्गलोकक्कॆ होगुवन्तह यज्ञवन्नु माडुवॆनु’ ऎम्ब विचार बन्तु.॥11½॥

वसिष्ठं स समाहूय कथयामास चिन्तितम् ॥ १२ ॥
अशक्यमिति चाप्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना ।

तब उन्होंने वसिष्ठजीको बुलाकर अपना यह विचार उन्हें कह सुनाया । महात्मा वसिष्ठने उन्हें बताया कि ‘ऐसा होना असम्भव है’ ॥ १२ १/२ ॥

आग अवनु वसिष्ठरन्नु करॆसि ई विचारवन्नु तिळिसिदनु. महात्मा वसिष्ठरु ‘हीगॆ आगुवुदु असम्भववागिदॆ’ ऎन्दु हेळिदरु.॥12½॥

पदच्छेदः

11b, 12.* raaghava* = oh Raghava; svashariireNa = with own body; devaanaam paramaam gatim = of god’s, ultimate, course [to heaven]; gacCheyam = I will go; yajeyam = I perform ritual; iti = thus; tasya buddhiH samutpannaa = well cropped up to his mind [idea sprang in the mind of Trishanku]; saH = he [Trishanku]; vasiSTham samaahuuya = well [sincerely] calling [inviting] Vashishta; cintitam kathayaamaasa = started to tell what he thought [by Trishanku].

अनुवादः

Oh, Raghava, an idea sprang up in the mind of Trishanku to perform a ritual by which he will go to heaven with his own body. Then he sincerely invited Vashishta and told him what his thinking is. [1-57-11b, 12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन स ययौ दक्षिणां दिशम् ॥ १३ ॥
ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः ।

१-५७-१३ ततस्तत्कर्मसिद्ध्यर्थं पुत्रांस्तस्य गतो नृपः ।

जब वसिष्ठने उन्हें कोरा उत्तर दे दिया, तब वे राजा उस कर्मकी सिद्धिके लिये दक्षिण दिशामें उन्हींके पुत्रोंके पास चले गये ॥ १३ १/२ ॥

वसिष्ठरु हीगॆ खण्डितवाद उत्तर कॊट्टाग, आ राजनु आ कर्मद सिद्धिगागि दक्षिण दिक्किनल्लि इरुव अवर पुत्रर बळिगॆ नडॆदनु.॥13½॥

पदच्छेदः

13, 14a.* mahaatmanaa vasiSThena* = by great-souled one, Vashishta; ashakyam iti uktaH = thus, said [to Trishanku] not possible; vasiSThena = by Vashishta; pratyaakhyaataH = contradicted, repudiated; saH = he [Trishanku]; dakSiNaam disham yayau = journeyed to southern quarter ; tataH = then; nR^ipaH = king; tat karmasiddhyartham = that, purpose of realising task; tasya = his [Vashishta’s]; putraan = to sons; gataH = gone to.

अनुवादः

But the great-souled Vashishta said it as impossible. Thus repudiated Trishanku went to southerly direction in search of orchestrators for the purpose of realising that task, such a phantasmal ritual that enables him to go to heaven with his body, and that king has gone to the sons of Vashishta. [1-57-13, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १४ ॥
त्रिशङ्कुस्तु महातेजाः शतं परमभास्वरम् ।
वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् मनस्विनः ॥ १५ ॥

वासिष्ठा दीर्घतपसस्तपो यत्र हि तेपिरे ॥ १-५७-१४ त्रिशंकुः सुमहातेजाः शतं परमभास्वरम् । वसिष्ठपुत्रान् ददृशे तप्यमानान् यशस्विनः ॥ १-५७-१५

वसिष्ठजीके वे पुत्र जहाँ दीर्घकालसे तपस्यामें प्रवृत्त होकर तप करते थे, उस स्थानपर पहुँचकर महातेजस्वी त्रिशंकुने देखा कि मनको वशमें रखनेवाले वे सौ परमतेजस्वी वसिष्ठकुमार तपस्यामें संलग्न हैं ॥

वसिष्ठर पुत्ररु अल्लि दीर्घ कालदिन्द तपस्सिनल्लि प्रवृत्तरागिद्दरु. आ स्थानक्कॆ तलुपि महातेजस्वि त्रिशङ्कुवु-मनस्सन्नु वशपडिसिकॊण्ड आ नूरु परम तेजस्वि वसिष्ठ कुमाररु तपस्सु माडुत्तिरुवुदन्नु नोडिदनु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14b, 15. diirghatapasaH = protractedly expiating; vaasiSThaa = sons of Vashishta; yatra = where; sumahaatejaaH = very greatly [supremely] luminescent ones; paramabhaasvaram = highly [superbly] refulgent ones; tapaH tepire hi = practising ascesis, indeed; shatam manasvinaH = hundred, noble-souled ones; tapyamaanaan = while expiating; vasiSThaputraan = Vashishta’s sons; trishankuH [gatvaa] = Trishanku [having gone to that place]; dadR^ishe = he has seen [visited.]

अनुवादः

Trishanku has indeed gone to the place where the sons of Vashishta are protractedly expiating, and there he visited the hundred noble-souled sons of Vashishta, who are supremely self-luminescent and superbly self-refulgent by their ascesis. [1-57-14b, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान् ।
अभिवाद्यानुपूर्वेण ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखः ॥ १६ ॥
अब्रवीत् स महात्मानः सर्वानेव कृताञ्जलिः ।

सोऽभिगम्य महात्मानः सर्वानेव गुरोः सुतान् । अभिवाद्यानुपूर्व्येण ह्रिया किंचिदवाङ्मुखः ॥ १-५७-१६ अब्रवीत् स महात्मनः सर्वानेव कृतांजलिः ।

उन सभी महात्मा गुरुपुत्रोंके पास जाकर उन्होंने क्रमशः उन्हें प्रणाम किया और लज्जासे अपने मुखको कुछ नीचा किये हाथ जोड़कर उन सब महात्माओंसे कहा— ॥ १६ १/२ ॥

आ ऎल्ल महात्मा गुरुपुत्रर बळिगॆ होगि अवनु क्रमवागि अवरिगॆ नमस्करिसि, लज्जॆयिन्द मुख तग्गिसिकॊण्डु कैमुगिदु आ महात्मरॆल्लरल्लि इन्तॆन्दनु.॥16½॥

पदच्छेदः

16, 17a: saH = he Trishanku; mahaatmaanaH = of noble-souled ones; sarvaan eva = all, thus; guroH sutaan = at indoctrinator’s sons; abhigamya = to reaching near; aanupuurvyeNa = sequentially

• observing eldership and younger-hood; abhivaadya = reverenced; hriyaa kimcit avaa~NmukhaH = a little down faced with abashment ; kR^itaanjaliH = on folding palm; sarvaan eva mahaatmanaH = thus to all of great-souled ones; saH abraviit = he, spoke.

अनुवादः

On reaching nigh of those noble-souled sons of the indoctrinator, namely Vashishta, Trishanku reverenced all of them sequentially according to their age, but with a little down- faced owing to abashment, and spoke to all of those great-souled ones making palm-fold in supplication. [1-57-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शरणं वः प्रपन्नोऽहं शरण्यान् शरणं गतः ॥ १७ ॥
प्रत्याख्यातो हि भद्रं वो वसिष्ठेन महात्मना ।
यष्टुकामो महायज्ञं तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १८ ॥

‘गुरुपुत्रो! आप शरणागतवत्सल हैं । मैं आपलोगोंकी शरणमें आया हूँ, आपका कल्याण हो । महात्मा वसिष्ठने मेरा यज्ञ कराना अस्वीकार कर दिया है । मैं एक महान् यज्ञ करना चाहता हूँ । आपलोग उसके लिये आज्ञा दें ॥ १७-१८ ॥

गुरुपुत्ररे! तावु शरणागत वत्सलरागिरुविरि. नानु निमगॆ शरणु बन्दिरुवॆनु. निमगॆ मङ्गळवागलि. महात्मा वसिष्ठरु नन्न यज्ञवन्नु माडिसलु ऒप्पिकॊळ्ळलिल्ल. नानु ऒन्दु महान् यज्ञवन्नु माडलु बयसुत्तेनॆ. तावु अदक्कॆ अप्पणॆ कॊडबेकु.॥17-18॥

पदच्छेदः

17b, 18a. sharaNaagataH = came to shelter; aham = I; sharaNyaan = you shelterers - of the needy; vaH = you; sharaNam prapadye = I seek shelter; vaH bhadram = let safety be there to you; mahaatmanaa vasiSThena pratyaakhyaataH asmi = I am repudiated by great-souled Vashishta.

अनुवादः

I have come as a shelter-seeker seeking the shelter of yours as you are the shelterers of the needy, you all be safe, as the great-souled Vashishta has repudiated me. [1-57-17b, 18a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गुरुपुत्रानहं सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये ।
शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ॥ १९ ॥
ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः ।
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ २० ॥

गुरुपुत्रानहं सर्वान् नमस्कृत्य प्रसादये ।
शिरसा प्रणोत याचे ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् ॥ ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयन्तु समाहिताः ।
सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम् ॥

शिरसा प्रणतो याचे ब्राह्मणान् तपसि स्थितान् ॥ १-५७-१९ ते मां भवन्तः सिद्ध्यर्थं याजयंतु समाहिताः । सशरीरो यथाहं वै देवलोकमवाप्नुयाम् ॥ १-५७-२०

‘मैं समस्त गुरुपुत्रोंको नमस्कार करके प्रसन्न करना चाहता हूँ । आपलोग तपस्यामें संलग्न रहनेवाले ब्राह्मण हैं । मैं आपके चरणोंमें मस्तक रखकर यह याचना करता हूँ कि आपलोग एकाग्रचित्त हो मुझसे मेरी अभीष्टसिद्धिके लिये ऐसा कोई यज्ञ करावें, जिससे मैं इस शरीरके साथ ही देवलोकमें जा सकूँ ॥ १९-२० ॥

नानु समस्त गुरुपुत्ररन्नु नमस्करिसि प्रसन्नगॊळिसलु बयसुत्तिरुवॆनु. नीवु तपस्सिनल्लि मुळुगिरुव ब्राह्मणरागिरुविरि. नानु निम्म चरणगळल्लि तलॆयन्निट्टु प्रार्थिसुत्तिरुवॆनु. नीवु एकाग्रचित्तरागि नन्न अभीष्ट सिद्धिगागि नानु ई शरीरदॊन्दिगॆ देवलोकक्कॆ होगबहुदाद यावुदादरू यज्ञवन्नु नन्निन्द माडिसबेकु.॥19-20॥

पदच्छेदः

18b, 19. mahaayaGYam yaSTukaamaH = I long to perform a great [unusual] ritual ; tat = therefore; anuGYaatum arhatha = apt of you to give assent ; aham guruputraan sarvaan = I am to all mentor’s sons; namaskR^itya prasaadaye = I am proposing on making reverence.

अनुवादः

I am longing to perform an unusual ritual and it will be apt of you to give assent to it. Reverencing all of the sons of my mentor Vashishta I am proposing this to you. [1-57-18b, 19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

19b, 20. shirasaa praNataH = I salute with head - I truckle to reverence; tapasi sthitaan braahmaNaan = Brahmans abiding in ascesis; yaace = I beg of you; te = such as you are; bhavantaH = you all; * samaahitaaH* = assiduously; maam = me; siddhyartham = for the purpose of achievement ; yaajayantu = get ritual performed through me; aham sashariiraH = I, with my body; yathaa = as to how; devalokam = god’s abode [heaven]; avaapnuyaam = I can get to.

अनुवादः

With reverence I truckle before you all Brahmans who are abiding in ascesis. Such as you are I beg you to assiduously get a ritual performed through me, as to how I can get to heaven with my body. [1-57-19b, 20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन गतिमन्यां तपोधनाः ।
गुरुपुत्रानृते सर्वान् नाहं पश्यामि काञ्चन ॥ २१ ॥

‘तपोधनो! महात्मा वसिष्ठके अस्वीकार कर देनेपर अब मैं अपने लिये समस्त गुरुपुत्रोंकी शरणमें जानेके सिवा दूसरी कोई गति नहीं देखता ॥ २१ ॥

तपोधनरे! महात्मा वसिष्ठरु ऒप्पिकॊळ्ळदिद्दाग ईग ननगॆ समस्त गुरुपुत्ररिगॆ शरणु होगुवुदल्लदॆ बेरॆ गतिये काणुवुदिल्ल.॥21॥

पदच्छेदः

21. tapodhanaaH = oh wealthy one by ascesis; vasiSThena pratyaakhyaataH = repudiated by Vashishta; aham = I; sarvaan guruputraan R^ite = except all of mentor’s sons; anyaam gatim = another, recourse; kaa~ncana = in any way; na pashyaami = I am not perceiving.

अनुवादः

Oh, ascetically wealthy Brahmans, as I am repudiated by Vashishta, I do not perceive another recourse excepting you, who are all the sons of mentor Vashishta. [1-57-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकूणां हि सर्वेषां पुरोधाः परमा गतिः ।
तस्मादनन्तरं सर्वे भवन्तो दैवतं मम ॥ २२ ॥

‘समस्त इक्ष्वाकुवंशियोंके लिये पुरोहित वसिष्ठजी ही परमगति हैं । उनके बाद आप सब लोग ही मेरे परम देवता हैं’ ॥ २२ ॥

समस्त इक्वाक्षु वंशीयरिगॆ पुरोहितराद वसिष्ठरे परमगति आगिद्दारॆ. अवर नन्तर नीवे ननगॆ परम देवतॆगळागिद्दीरि.॥22॥

पदच्छेदः

22. sarveSaam ikSvaakuuNaam = for all, of Ikshvaku-s [kings]; purodhaaH paramaa gatiH hi = Priest, is ultimate, recourse, isn’t it; tasmaat = than him [Vashishta;] anantaram = next-best; sarve bhavantaH = all, you; daivatam mama = gods, to me.

अनुवादः

" ‘The Priest is the ultimate recourse for all of the kings in Ikshvaku dynasty, isn’t it. Therefore, next to Vashishta you are all the next-best gods to me.’ Thus Trishanku entreated the hundred sons of Sage Vashishta." Sage Shataananda thus continued narration. [1-57-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्गः ॥ ५७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सत्तावनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऐवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥57॥