०५६ वसिष्ठ-विश्वामित्र-सङ्घर्षः

Chapter [Sarga] 56

Vashishta nullifies Vishvamitra’s missiles just by his Brahma’s baton. All missiles are defused when Vashishta consumed them. Vishvamitra launches the highest missile, namely Brahma-missile, which too is consumed by Vashishta, whereby the body of Vashishta becomes a Brahma missile and starts to emit radiation. Then, upon the prayer of gods and saints, Vashishta withdraws the effect of that missile. Vishvamitra on seeing this concludes that mere missiles are of no use and thus he embarks on a sublime ascesis for Brahma-hood.

स्रोतः: valmikiramayan.net

56. विश्वामित्रद्वारा वसिष्ठजीपर नाना प्रकारके दिव्यास्त्रोंका प्रयोग और वसिष्ठद्वारा ब्रह्मदण्डसे ही उनका शमन एवं विश्वामित्रका ब्राह्मणत्वकी प्राप्तिके लिये तप करनेका निश्चय

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिश्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १ ॥

एवमुक्तोवसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः ।
आग्नेयमस्त्रमुद्दिष्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महाबलः । आग्नेयमस्त्रमुत्क्षिप्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १-५६-१

वसिष्ठजीके ऐसा कहनेपर महाबली विश्वामित्र आग्नेयास्त्र लेकर बोले—‘अरे खड़ा रह, खड़ा रह’ ॥ १ ॥

‘ऎलै मूढने! नीनु हॆच्चु दिन उळियलारॆ’ ऎन्दु हेळिद वसिष्ठर मेलॆ प्रयोगिसलु महाबलि विश्वामित्रनु आग्नॆयास्त्रवन्नु ऎत्तिकॊण्डु - ‘ऎलवो निल्लु, निल्लु’ ऎन्दु हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. mahaabalaH vishvaamitraH = great-mighty, Vishvamitra; vasiSThena evam uktaH = Vashishta spoken in this way; aagneyam astram utkSipya = brandishing fiery missile; tiSTha tiSTha = withstand, withstand [this missile]; iti abraviit ca = thus, said [challenged,] also.

अनुवादः

When Vashishta spoke in this way, the great-mighty Vishvamitra brandishing Fiery-missile challenged Vashishta saying, “withstand this, withstand this…” Thus, sage Shataananda continued his narration of Vishvamitra’s legend. [1-56-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मदण्डं समुद्यम्य कालदण्डमिवापरम् ।
वसिष्ठो भगवान् क्रोधादिदं वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥

उस समय द्वितीय कालदण्डके समान ब्रह्मदण्डको उठाकर भगवान् वसिष्ठने क्रोधपूर्वक इस प्रकार कहा—२ ॥

आग इन्नॊन्दु कालदण्डदन्तॆ इरुव ब्रह्मदण्डवन्नु ऎत्तिकॊण्डु भगवान् वसिष्ठरु क्रोधदिन्द हीगॆ नुडिदरु.॥2॥

पदच्छेदः

2. bhagavaan vasiSThaH = reverential one, Vashishta; aparam kaaladaNDam iva = like the other Terminator’s baton; brahmadaNDam samudyamya = well raising up Brahma’s baton; krodhaat idam vacanam abraviit = furiously, spoke this sentence.

अनुवादः

That reverential sage Vashishta then upraising his Brahma-baton, which is like the other baton of the Terminator, spoke this sentence furiously. [1-56-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्षत्रबन्धो स्थितोऽस्म्येष यद् बलं तद् विदर्शय ।
नाशयाम्यद्य ते दर्पं शस्त्रस्य तव गाधिज ॥ ३ ॥

‘क्षत्रियाधम! ले, यह मैं खड़ा हूँ । तेरे पास जो बल हो, उसे दिखा । गाधिपुत्र! आज तेरे अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञानका घमंड मैं अभी धूलमें मिला दूँगा ॥ ३ ॥

क्षत्रियाधमने! नोडु, नानु निन्तिरुवॆनु. निन्न बळि इरुव बलवन्नु तोरिसु. गाधिपुत्रने! इन्दु निन्न अस्त्र-शस्त्रगळ गर्ववन्नु क्षणमात्रदल्लि नाशमाडिबिडुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. kShatrabandhaH = oh meritless Kshatriya; eSaH = this me; sthitaH asmi = I am staying; yat balam = which, prowess - you have; tat vidarshaya = that, you display entirely; gaadhija = oh one born to Gaadhi - Vishvamitra; adya te darpam = now, your, vanity; tava shastrasya [darpam] = your, missile’s, [vanity]; naashayaami = I will ruin.

अनुवादः

I am staying here only, you meritless Kshatriya, you may clearly display whatever prowess you have, oh, Gaadhi’s son Vishvamitra, I will now ruin whatever vanity you or your missiles have. [1-56-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

क्व च ते क्षत्रियबलं क्व च ब्रह्मबलं महत् ।
पश्य ब्रह्मबलं दिव्यं मम क्षत्रियपांसन ॥ ४ ॥

‘क्षत्रियकुलकलङ्क! कहाँ तेरा क्षात्रबल और कहाँ महान् ब्रह्मबल । मेरे दिव्य ब्रह्मबलको देख ले’ ॥ ४ ॥

क्षत्रिय कुल कलङ्कितने! ऎल्लि निन्न क्षत्रिय बल हागू ऎल्लि महा ब्रह्मबल? नन्न दिव्य ब्रह्मबलवन्नु नोडु.॥4॥

पदच्छेदः

4. kshatriyapaamsana = oh abased Kshatriya; te kSatriyabalam kva = where is your Kshatriya’s force [force of belligerence’s] ; mahat brahmabalam kva ca = where is supreme Brahma’s [sagacity’s] force; * mama divyam brahmabalam pashya* = you watch my seraphic Brahma’s [sagacity’s] strength.

अनुवादः

“Where stands the force of belligerence when compared to the supreme force of sagacity, you abased Kshatriya, watch out for my strength of seraphic sagacity.” So said Vashishta to Vishvamitra. [1-56-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्त्रं गाधिपुत्रस्य घोरमाग्नेयमुत्तमम् ।
ब्रह्मदण्डेन तच्छान्तमग्नेर्वेग इवाम्भसा ॥ ५ ॥

गाधिपुत्र विश्वामित्रका वह उत्तम एवं भयंकर आग्नेयास्त्र वसिष्ठजीके ब्रह्मदण्डसे उसी प्रकार शान्त हो गया, जैसे पानी पड़नेसे जलती हुई आगका वेग ॥ ५ ॥

गाधिपुत्र विश्वामित्रन आ उत्तम हागू भयङ्कर आग्नेयास्त्रवु वसिष्ठर ब्रह्मदण्डदिन्द नीरिनिन्द उरियुव बॆङ्कियु शान्तवागुवन्तॆये आ अस्त्रवु शान्तवायितु.॥5॥

पदच्छेदः

5. tasya gaadhiputrasya = his, Gaadhi son’s; uttamam ghoram tat aagneyam astram = matchless, deadly, that, Fire, missile; [udyatam = projected, bolted]; ambhasaa agneH vega iva = by water, fire’s, speed [rage,] as [silenced] with; brahmadaNDena shaantam = that is silenced by Brahma’s baton [of Vashishta].

अनुवादः

With his baton of Brahma Vashishta silenced that matchless and deadly Fiery-missile of Gaadhi’s son, namely Vishvamitra, as a deluge of water silencing a rage of fire. [1-56-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा ।
ऐषीकं चापि चिक्षेप कुपितो गाधिनन्दनः ॥ ६ ॥

वारुणं चैव रौद्रं च ऐन्द्रं पाशुपतं तथा । ऐषीकं चापि चिक्षेप रुषितो गाधिनंदनः ॥ १-५६-६

तब गाधिपुत्र विश्वामित्रने कुपित होकर वारुण, रौद्र, ऐन्द्र, पाशुपत और ऐषीक नामक अस्त्रोंका प्रयोग किया ॥

आग गाधीपुत्र विश्वामित्रनु कुपितनागि वारुण, रौद्र, ऐन्द्र, पाशुपत मत्तु ऐषिक मॊदलाद असगळन्नु प्रयोगिसिदनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. ruSitaH gaadhinandanaH = rancorously, Gaadhi’s son; vaaruNam ca eva = Varuna missile, also thus; raudram ca = Rudra missile, also; aindram = Indra missile; tathaa = like that; paashupatam = Paashupata missile; aiSiikam ca api = Ishiika, also, even; cikSepa = fusilladed.

अनुवादः

Vishvamitra, the son of Gaadhi then rancorously fusilladed the missiles regulated by gods like Varuna, Rudra, Indra, Paashupata, and even a missile which is projectile through grass blade called Ishiika. [1-56-6]

टिप्पनी

The accounts of these missiles are narrated in chapters 27, 28 of this canto Bala, where Vishvamitra accords these very missiles to Rama. Hence, their details are not reiterated here but just catalogued.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा ।
जृम्भणं मादनं चैव सन्तापनविलापने ॥ ७ ॥
शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च ॥ ८ ॥
पिनाकमस्त्रं दयितं शुष्कार्द्रे अशनी तथा ।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ ९ ॥
धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च ।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ १० ॥
शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा ।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ ११ ॥
त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम् ।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥ १२ ॥

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा ।
जृम्भणं मादनं चैव सन्तापनविलापने ॥ शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम् ।
ब्रह्मपाशं कालपाशंवारुणं पाशमेव च ॥ पिनाकमसं दयितं शुष्कार्द्रे अशिनी तथा ।
दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च ॥ धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च ।
वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा ॥ शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा ।
वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम् ॥ त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथकङ्कणम् ।
एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन ॥

रघुनन्दन! उसके पश्चात् क्रमशः मानव, मोहन, गान्धर्व, स्वापन, जृम्भण, मादन, संतापन, विलापन, शोषण, विदारण, सुदुर्जय वज्रास्त्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वारुणपाश, परमप्रिय पिनाकास्त्र, सूखी-गीली दो प्रकारकी अशनि, दण्डास्त्र, पैशाचास्त्र, क्रौञ्चास्त्र, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायव्यास्त्र, मन्थनास्त्र, हयशिरा, दो प्रकारकी शक्ति, कङ्काल, मूसल, महान् वैद्याधरास्त्र, दारुण कालास्त्र, भयंकर त्रिशूलास्त्र, कापालास्त्र और कङ्कणास्त्र—ये सभी अस्त्र उन्होंने वसिष्ठजीके ऊपर चलाये ॥ ७—१२ ॥

पदच्छेदः

7. maanavam mohanam ca eva = Humane, Rager, also thus; gaandharvam svaapanam tathaa = Stupefier, Hypnotiser, thus; jR^imbhaNam maadanam ca eva = Yawner, Intoxicator, also thus; santaapanavilaapane = Humidifier, Weep-inducer.

अनुवादः

Vishvamitra also launched missiles named Humane, Rager, Stupefier, Hypnotiser, Yawner, Intoxicator, also thus Humidifier, Weep-inducer. [1-56-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

8. shoSaNam daaraNam ca eva = Drainer, Ripper, also thus; vajram astram sudurjayam = Thunderbolt, missile, highly not conquerable one; brahmapaasham kaalapaasham = Brahma’s lasso, Time’s lasso; vaaruNam paasham eva ca = Rain’s, lasso, even, also.

अनुवादः

He also launched the missiles called Drainer and Ripper, and the highly unconquerable Thunderbolt, even the lassos of Brahma, Time and Rain-gods. [1-56-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

9. painaakaastram ca = Shiva’s missile, also; dayitam = Baffler [of gandharva-s]; shuSkaardre ashanii tathaa = Drier, Drencher, Bolter, like that; daNDaastram atha paishaacam = Punisher missile, then, Monster; krauncam astram tathaa eva ca = Wrester, missile, like that, also.

अनुवादः

Also missiles called Shiva, Monster, Punisher, Wrester and like that the Baffler, Bolter, Drier, Drencher are launched. [1-56-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10. dharmacakram = Virtue Disc; kaalacakram = Time Disc; viSNucakram tathaa eva ca = Vishnu’s disc, like that, also; vaayavyam mathanam ca eva = Blower, Stirrer, also thus; astram hayashiraH tathaa = missile, like Horse Head.

अनुवादः

And he launched discs called the Discs of Virtue, Time and Vishnu and he also launched other missiles like the Blower, Stirrer and like that the missile with Horse-head. [1-56-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रघुनन्दन! अनन्तर क्रमवागि मानव, मोहन, गान्धर्व स्वापन, जृम्भण, वादन, सन्तापन, विलापन, शोषण, विदारण, सुदुर्जय, वज्रास्त्र, ब्रह्मपाश, कालपाश, वारुणपाश, परमप्रिय पिनाकास, ऒणगिद - हसियाद ऎरडु प्रकारद अशनि, दण्डास्त्र, पैशाचास्त्र, क्रौञ्चास्त्र, धर्मचक्र, कालचक्र, विष्णुचक्र, वायुव्यायास्त्र, मन्थनास्त्र, हयशिरा, ऎरडु विधद शक्तिगळु, कङ्काल, मुसल, महा वैद्याधरास्त्र, दारुण, कालास्त्र, भयङ्कर त्रिशूलास्त्र, कापालास्त्र मत्तु कङ्कणास्त्र - इवॆल्ल अस्त्रगळन्नु क्रमवागि अवनु वसिष्ठर मेलॆ प्रयोगिसिदनु.॥7-12॥

पदच्छेदः

11. shaktidvayam ca cikSepa = hurled pair of [Power of Vishnu, and the Power of Rudra] power, also; kankaalam musalam tathaa = Impeller, Crowbar, like that; vaidyaadharam mahaaastram ca = Staggerer, great missile, also; kaalaastram atha daaruNam = Time missile, then, lethal one.

अनुवादः

A pair of powers are launched, namely Power of Vishnu and the Power of Rudra, like that the Impeller, Crowbar, and a great missile called Staggerer, and then he launched the lethal missile of the Time. [1-56-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12, 13a. raghunandana = oh Raghu’s descendent; etaani sarvaaNi astraaNi = these, all, missiles; atha = then; trishuulam astram ghoram ca = deadly Tri pronged spear [Trident] missile, also; kaapaalam kankaNam = Skull, Torque; japataam shreSThe vasiSThe = on among meditator’s, Vashishta; cikSepa = triggered off; tat adbhutam iva abhavat = [all] that became like spectacle.

अनुवादः

Oh, Rama, the descendent of Raghu, Vishvamitra on triggering off all these missiles then he launched the deadly Trident, Skull and Torque missiles on Vashishta, and whole thing has became a spectacular display of Vishvamitra’s arsenal. [1-56-12, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत् ।
तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १३ ॥

तानि सर्वाणि दण्डेन ग्रसते ब्रह्मणः सुतः ॥ १-५६-१३ तेषु शांतेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनंदनः ।

जपनेवालोंमें श्रेष्ठ महर्षि वसिष्ठपर इतने अस्त्रोंका प्रहार वह एक अद्भुत-सी घटना थी, परंतु ब्रह्माके पुत्र वसिष्ठजीने उन सभी अस्त्रोंको केवल अपने डंडेसे ही नष्ट कर दिया ॥ १३ ॥

जपमाडुववरल्लि श्रेष्ठराद महर्षि वसिष्ठर मेलॆ माडिद इष्टु अस्त्रगळ प्रहारगळू ऒन्दु अद्भुत घटनॆयागित्तु. आदरॆ ब्रह्मपुत्र वसिष्ठरु आ ऎल्ल अस्त्रगळन्नु केवल तन्न ब्रह्मदण्डदिन्द नाशगॊळिसिदरु.॥13॥

पदच्छेदः

13b, 14a. brahmaNaH sutaH = by Brahma’s, son [Vashishta]; taani sarvaaNi = them [missiles,] all; daNDena grasate = consumed [defused] by baton; teSu shaanteSu = they [missiles,] [when] silenced; gaadhinandanaH = Gaadhi’s son [Vishvamitra]; brahmaastram kSiptavaan = touched off Brahma’s missile.

अनुवादः

Brahma’s son Vashishta defused all of those missiles just with his baton and when all of them are thus silenced, Gaadhi’s son Vishvamitra touched off Brahma’s missile. [1-56-13b, 14a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रं क्षिप्तवान् गाधिनन्दनः ।
तदस्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा देवाः साग्निपुरोगमाः ॥ १४ ॥
देवर्षयश्च सम्भ्रान्ता गन्धर्वाः समहोरगाः ।
त्रैलोक्यमासीत् सन्त्रस्तं ब्रह्मास्त्रे समुदीरिते ॥ १५ ॥

उन सब अस्त्रोंके शान्त हो जानेपर गाधिनन्दन विश्वामित्रने ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया । ब्रह्मास्त्रको उद्यत देख अग्नि आदि देवता, देवर्षि, गन्धर्व और बड़े-बड़े नाग भी दहल गये । ब्रह्मास्त्रके ऊपर उठते ही तीनों लोकोंके प्राणी थर्रा उठे ॥ १४-१५ ॥

आ ऎल्ल अस्त्रगळु शान्तवादाग गाधिनन्दन विश्वामित्रनु ब्रह्मास्त्रवन्नु प्रयोगिसिदनु. ब्रह्मास्त्रवन्नु नोडि अग्निये मॊदलाद देवतॆगळु, गन्धर्वरु, दॊड्ड-दॊड्ड नागगळू भ्रान्तरादरु. ब्रह्मास्त्रवु हूडुत्तले मूरु लोकगळ प्राणिगळु नडुगिहोदरु.॥14-15॥

पदच्छेदः

14b, 15. udyatam tat astram dR^iSTvaa = on seeing uplifted [for launching] that missile; saagnipurogamaaH = with Fire-god, as their vanguard; devaaH = gods; devarSayaH ca = godly sages, also; samahoragaaH gandharvaaH = along with great reptiles, gandharva-s; sambhraantaaH = are perplexed; brahmaastre samudiirite = while being launched Brahma’s missile ; trailokyam = triad of worlds; santrastam = highly perturbed; [santaptam = highly burnt]; aasiit = became.

अनुवादः

When Vishvamitra brandished and set up Brahma missile for launching, seeing it all the gods keeping the Fire-god at their vanguard, godly sages, reptiles along with gandharva-s are perplexed, and the triad of worlds itself is perturbed. [1-56-14b, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदप्यस्त्रं महाघोरं ब्राह्मं ब्राह्मेण तेजसा ।
वसिष्ठो ग्रसते सर्वं ब्रह्मदण्डेन राघव ॥ १६ ॥

राघव! वसिष्ठजीने अपने ब्रह्मतेजके प्रभावसे उस महाभयंकर ब्रह्मास्त्रको भी ब्रह्मदण्डके द्वारा ही शान्त कर दिया ॥ १६ ॥

राघव! वसिष्ठरु तम्म ब्रह्मतेजद प्रभावदिन्द आ भयङ्कर ब्रह्मास्त्रवन्नु ब्रह्मदण्डदिन्दले शान्त गॊळिसिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. raaghava = oh Raghava; vasiSThaH braahmeNa tejasaa = Vashishta, with seraphic, resplendence [of his baton]; brahmadaNDena = by Brahma’s baton; mahaaghoram = deleteriously destructive; tat braahmam astram api = that, Brahma, missile, even; sarvam grasate = completely, consumed.

अनुवादः

Even that deleteriously destructive Brahma’s missile is completely consumed with the seraphic resplendence of Brahma-baton of Sage Vashishta. [1-56-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मास्त्रं ग्रसमानस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
त्रैलोक्यमोहनं रौद्रं रूपमासीत् सुदारुणम् ॥ १७ ॥

उस ब्रह्मास्त्रको शान्त करते समय महात्मा वसिष्ठका वह रौद्ररूप तीनों लोकोंको मोहमें डालनेवाला और अत्यन्त भयंकर जान पड़ता था ॥ १७ ॥

आ ब्रह्मास्त्रवन्नु शान्तगॊळिसुव समय वसिष्ठर आ रौद्ररूपवु मूरु लोकगळन्नु भ्रान्तिगॊळिसुव, अत्यन्त भयङ्करवागि अनिसुत्तित्तु.॥17॥

पदच्छेदः

17. brahmaastram grasamaanasya = while being finished off Brahma missile ; mahaatmanaH vasiSThasya ruupam = appearance of great-souled Vashishta ; trailokyamohanam = perplexing for Tri-worlds; raudram = appalling; sudaaruNam aasiit = it became surely petrifying.

अनुवादः

The appearance of that great-souled Vashishta became appallingly perplexing when he is finishing off that Brahma missile as if to surely petrify the Tri-world. [1-56-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रोमकूपेषु सर्वेषु वसिष्ठस्य महात्मनः ।
मरीच्य इव निष्पेतुरग्नेर्धूमाकुलार्चिषः ॥ १८ ॥

महात्मा वसिष्ठके समस्त रोमकूपोंमेंसे किरणोंकी भाँति धूमयुक्त आगकी लपटें निकलने लगीं ॥ १८ ॥

महात्मा वसिष्ठर समस्त रोमकूपगळिन्द किरणगळन्तॆ हॊगॆयिन्द कूडिद अग्निज्वालॆगळु हॊरटवु.॥18॥

पदच्छेदः

18. mahaatmanaH vasiSThasya = of great-souled Vashishta; sarveSu romakuupeSu = from all, hair pits; dhuumaakulaarciSaH = with fumes rolling up with radiated shafts; agneH mariicyaH = beams [radiational beams] of radiation ; niSpetuH iva = so to speak out fallen [ramified].

अनुवादः

From all of the pits of hair of that great-souled Vashishta ramified are the raditional beams and those radiated shafts are rolling up with the fumes of radiation, so to speak. [1-56-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्राज्वलद् ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः ।
विधूम इव कालाग्नेर्यमदण्ड इवापरः ॥ १९ ॥

प्राज्वलत् ब्रह्मदण्डश्च वसिष्ठस्य करोद्यतः । विधूम इव कालाग्निर्यमदण्ड इवापरः ॥ १-५६-१९

वसिष्ठजीके हाथमें उठा हुआ द्वितीय यमदण्डके समान वह ब्रह्मदण्ड धूमरहित कालाग्निके समान प्रज्वलित हो रहा था ॥ १९ ॥

वसिष्ठरु कैयल्लॆत्तिकॊण्ड इन्नॊन्दु यमदण्डदन्तॆ आ ब्रह्मदण्डवु हॊगॆ इल्लद कालाग्नियन्तॆ प्रज्वलितवागुत्तित्तु.॥19॥

पदच्छेदः

19. vasiSThasya karodyataH = upraised by hand of Vashishta; brahmadaNDaH ca = Brahma’s baton, also; vidhuumakaalaagniH iva = as if without fumes, Time’s inferno; aparaH = another [or, earthly one]; * yamadaNDaH iva* = as if the baton of Yama; praajvalat = highly glowing.

अनुवादः

The baton of Brahma gripped in his hand and upraised by Vashishta is highly glowing as if it is the fumeless inferno of Time, and as if it is the earthly baton of Yama, the Terminator. [1-56-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽस्तुवन् मुनिगणा वसिष्ठं जपतां वरम् ।
अमोघं ते बलं ब्रह्मंस्तेजो धारय तेजसा ॥ २० ॥

उस समय समस्त मुनिगण मन्त्र जपनेवालोंमें श्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिकी स्तुति करते हुए बोले—‘ब्रह्मन्! आपका बल अमोघ है । आप अपने तेजको अपनी ही शक्तिसे समेट लीजिये ॥ २० ॥

आग समस्त मुनिगळु मन्त्रजपदल्लि श्रेष्ठराद वसिष्ठ मुनियन्नु स्तुतिसुत्ता-ब्रह्मर्षिये! निम्म बलवु अमोघवागिदॆ. नीवु निम्म तेजवन्नु निम्म शक्तियिन्दले अडगिसिकॊळ्ळि ऎन्दु हेळिदरु.॥20॥

निगृहीतस्त्वया ब्रह्मन् विश्वामित्रो महाबलः ।
अमोघं ते बलं श्रेष्ठ लोकाः सन्तु गतव्यथाः ॥ २१ ॥

‘महाबली विश्वामित्र आपसे पराजित हो गये । मुनिश्रेष्ठ! आपका बल अमोघ है । अब आप शान्त हो जाइये, जिससे लोगोंकी व्यथा दूर हो’ ॥ २१ ॥

महाबलि विश्वामित्रनु निम्मिन्द पराजितनागिरुवनु. मुनिश्रेष्ठरे! निम्म सामर्थ्य अमोघवागिदॆ. ईग नीवु शान्तरागिरि. अदरिन्द जनर व्यथॆयन्नु दूरगॊळिसिरि.॥21॥

पदच्छेदः

20,21. tataH = then; munigaNaaH = saint’s assemblages; japataam varam vasiSTham astuvan = heve extolled the best among meditators Vashishta; brahman = oh Brahman; te balam amogham = your, prowess, is infallible; tejaH tejasaa dhaaraya = you bear combustion, [with your own] combustive power ; brahman = oh Brahman; tvayaa = by you; mahaatapaaH vishvaamitraH nigR^ihiitaH = supreme ascetic, Vishvamitra, is forestalled; japataam shreSTha = oh the best among meditators; prasiida = be gracious; lokaaH gatavyathaaH santu = [let] worlds survive with shooed away anguish.

अनुवादः

‘The assemblages of saints then extolled the best meditator Vashishta saying, ‘oh, Brahman, infallible is your prowess, but bear this combustion of missile by your own combustive power. Though Vishvamitra is a supreme ascetic he is forestalled by you and your seraphic power, but this power of yours is equally anguishing all the worlds. Hence, let the worlds survive shooing away their anguish caused by your prowess. Oh, Brahman, be gracious, for you are the best among the best meditators…’ So said saints to Vashishta. [1-56-20, 21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महाबलः ।
विश्वामित्रो विनिकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

एवमुक्तो महातेजाः शमं चक्रे महातपाः । विश्वामित्रोऽपि निकृतो विनिःश्वस्येदमब्रवीत् ॥ १-५६-२२

महर्षियोंके ऐसा कहनेपर महातेजस्वी महाबली वसिष्ठजी शान्त हो गये और पराजित विश्वामित्र लम्बी साँस खींचकर यों बोले— ॥ २२ ॥

महर्षिगळु हीगॆ हेळिदाग महातेजस्वी महाबलि, वसिष्ठरु शान्तरादरु. पराजितनाद विश्वामित्रनु निट्टुसिरुबिडुत्ता हीगॆ हेळिदनु.॥22॥

पदच्छेदः

22. evam uktaH = thus, spoken to; mahaatejaaH mahaatapaaH = great-resplendent one, high-ascetic [Vashishta]; shamam cakre = brooked composure; nikR^itaH vishvaamitraH api = estranged, Vishvamitra, but; viniHshvasya = verily out breathing - suspiring heavily; idam abraviit = spoke this [to himself.]

अनुवादः

When that great-resplendent Vashishta is spoken thus by saints and gods he composed himself, and then that estranged Vishvamitra spoke this to himself with heavy suspiration. [1-56-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धिग् बलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोबलं बलम् ।
एकेन ब्रह्मदण्डेन सर्वास्त्राणि हतानि मे ॥ २३ ॥

‘क्षत्रियके बलको धिक्कार है । ब्रह्मतेजसे प्राप्त होनेवाला बल ही वास्तवमें बल है; क्योंकि आज एक ब्रह्मदण्डने मेरे सभी अस्त्र नष्ट कर दिये ॥ २३ ॥

क्षत्रिय बलक्कॆ धिक्कारविरलि. ब्रह्मतेजदिन्द प्राप्तवागुव बलवे वास्तव बलवागिदॆ; एकॆन्दरॆ इन्दु ऒन्दु ब्रह्मदण्डवु नन्न ऎल्ल अस्त्रगळन्नु नाशमाडितु.॥23॥

पदच्छेदः

23. kSatriyabalam dhik = fie Kshatriya’s might; brahmatejaH balam balam = Brahman’s resplendence’s, might, is mightier; ekena brahmadaNDena = with only one, Brahma’s baton; me sarvaastraaNi hataani = my, all missiles, defused.

अनुवादः

Fie upon the might of Kshatriya, mightier is the might of Brahman’s resplendence, only with one baton of Brahma all of my missiles are defused. [1-56-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तदेतत् प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
तपो महत् समास्थास्ये यद् वै ब्रह्मत्वकारणम् ॥ २४ ॥

तदेत् प्रसमीक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः ।
तपो महत् समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम् ॥

तदेतत् समवेक्ष्याहं प्रसन्नेन्द्रियमानसः । तपो महत् समास्थास्ये यद्वै ब्रह्मत्वकारणम् ॥ १-५६-२४

‘इस घटनाको प्रत्यक्ष देखकर अब मैं अपने मन और इन्द्रियोंको निर्मल करके उस महान् तपका अनुष्ठान करूँगा, जो मेरे लिये ब्राह्मणत्वकी प्राप्तिका कारण होगा’ ॥ २४ ॥

ई घटनॆयन्नु प्रत्यक्षवागि नोडि ईग नानु नन्न मनस्सु, इन्द्रियगळन्नु निर्मलगॊळिसि, ननगॆ ब्राह्मणत्वद प्राप्तिगॆ कारणवाद महातपस्सन्नु आचरिसुवॆनु, ऎन्दु अन्दुकॊण्डनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. tat = therefore; etat samavekSya = on analysing all this; aham prasannendriyamaanasaH = I, with quietened senses and heart; * yat* = which; brahmatvakaaraNam vai = causative of Bahaman-hood, really; [tat = that]; mahat tapaH samaasthaasye = I embark on sublime ascesis.

अनुवादः

" ‘Therefore on analysing this matter, I with my heart and senses quietened will embark on a sublime ascesis which really will be the causative factor for according Brahma-Sage-hood.’ So thought Vishvamitra…" Thus Sage Shataananda continued his narration of Vishvamitra’s legend. [1-56-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे षट्पञ्चाशः सर्गः ॥ ५६ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें छप्पनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५६ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऐवत्तारनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥56॥