०५४ शबलापहरणम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The seizure of Kaamadhenu, the Sacred Cow, causes anxiety in her and she urges Vashishta to counteract the atrocity of Vishvamitra. Agreeing to her, the sage asks the Cow to create a force that can subdue the forces of Vishvamitra. Accordingly, that Cow generates newer forces and a war ensues.

स्रोतः: valmikiramayan.net

54. विश्वामित्रका वसिष्ठजीकी गौको बलपूर्वक ले जाना, गौका दुःखी होकर वसिष्ठजीसे इसका कारण पूछना और उनकी आज्ञासे शक, यवन, पह्लव आदि वीरोंकी सृष्टि करके उनके द्वारा विश्वामित्रजीकी सेनाका संहार करना

कामधेनुं वसिष्ठोऽपि यदा न त्यजते मुनिः ।
तदास्य शबलां राम विश्वामित्रोऽन्वकर्षत ॥ १ ॥

‘श्रीराम! जब वसिष्ठ मुनि किसी तरह भी उस कामधेनु गौको देनेके लिये तैयार न हुए, तब राजा विश्वामित्र उस चितकबरे रंगकी धेनुको बलपूर्वक घसीट ले चले ॥ १ ॥

श्रीरामा! वसिष्ठरु यावुदे रीतियल्लू आ कामधेनु गोवन्नु कॊडलु ऒप्पदिद्दाग विश्वामित्रनु आ वर्णमय शबलाधेनुवन्नु बलवन्तवागि सॆळॆदुकॊण्डु हॊरटनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raama = oh Rama; vasiSThaH muniH = Vashishta, sage; kaamadhenum = desire-milker cow; yadaa = when; na tyajate = not, gave up; tadaa = then; vishvaamitraH asya shabalaam anvakarSata = Vishvamitra, dragged - started to seize that Shabala.

अनुवादः

“When Sage Vashishta did not yield Kaamadhenu, the milker of any desire, oh, Rama, then Vishvamitra started to seize it.” Sage Shataananda continued the narration of the legend of Vishvamitra. [1-54-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना ।
दुःखिता चिन्तयामास रुदन्ती शोककर्शिता ॥ २ ॥

नीयमाना तु शबला राम राज्ञा महात्मना । दुःखिता चिन्तयामास रुदंती शोककर्षिता ॥ १-५४-२

‘रघुनन्दन! महामनस्वी राजा विश्वामित्रके द्वारा इस प्रकार ले जायी जाती हुई वह गौ शोकाकुल हो मन-ही-मन रो पड़ी और अत्यन्त दुःखित हो विचार करने लगी— ॥ २ ॥

रघुनन्दन! महात्मा विश्वामित्ररु हीगॆ गोवन्नु सॆळॆदॊय्युवाग अदु शोकाकुलवागि मनस्सिनल्ले अळुत्ता, अत्यन्त दुःखितळागि विचारमाडतॊडगितु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raama = oh Rama; mahaatmanaa = by great-soul - a determined one; raaj~naa = by king - Vishvamitra; niiyamaanaa = being led away - dragged her away; shabalaa duHkhitaa = Shabala, saddened; shokakarSitaa = stung by anguish; rudantii = while wailing; cintayaamaasa = mulled over.

अनुवादः

While the determined king Vishvamitra dragged her away from Vashishta, oh, Rama, Shabala is saddened and tearfully mulled over stung by the anguish of her secession from the sage. [1-54-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेय भृशदुःखिता ॥ ३ ॥

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना ।
याहं राजभृतैर्दीना ह्रीयेयं भृशदुःखिता ॥

परित्यक्ता वसिष्ठेन किमहं सुमहात्मना । याहं राजभृतैर्दीना ह्रियेयं भृशदुःखिता ॥ १-५४-३

‘अहो! क्या महात्मा वसिष्ठने मुझे त्याग दिया है, जो ये राजाके सिपाही मुझ दीन और अत्यन्त दुःखिया गौको इस तरह बलपूर्वक लिये जा रहे हैं? ॥ ३ ॥

अय्यो! महात्म वसिष्ठरु नन्नन्नु त्यजिसिबिट्टरे? ई राजन भत्यरु दीन दुःखितॆयाद नन्नन्नु ई प्रकार सॆळॆदुकॊण्डु होगुत्तिद्दारल्ल.॥3॥

पदच्छेदः

3. diinaa = a pitiable one; bhR^ishaduHkhitaa = muchly anguishing one; yaa aham = which, me - such as I am; raajabhR^itaiH = by king’s servants; hriyeyam = who am stolen - being led away; aham = I am - am I; mahaatmanaa vasiSThena parityaktaa = abandoned by great-souled Vashishta ; kim = or what?

अनुवादः

A pitiable and highly anguished one, such as I am. I am being dragged away by the servants of the king. Has this great souled Sage Vashishta abandoned me, or what? [1-54-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
यन्मामनागसं दृष्ट्वा भक्तां त्यजति धार्मिकः ॥ ४ ॥

किं मयापकृतं तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । यन्मामनागसं भक्तामिष्टां त्यजति धार्मिकः ॥ १-५४-४

‘पवित्र अन्तःकरणवाले उन महर्षिका मैंने क्या अपराध किया है कि वे धर्मात्मा मुनि मुझे निरपराध और अपना भक्त जानकर भी त्याग रहे हैं?’ ॥ ४ ॥

पवित्र अन्तःकरणवुळ्ळ आ महर्षिगॆ नानु याव अपराधवन्नु माडिदॆ. आ धर्मात्मा मुनिगळु नन्नन्नु निरपराधि हागू तन्न भक्तळॆन्दु तिळिदिद्दरू त्यजिसुत्तिद्दारल्ल.॥4॥

पदच्छेदः

4. dhaarmikaH = pietist [Vashishta]; anaagasam = less of error [errorless one]; bhaktaam = a reverent one; iSTaam = cherished one; maam = me; yat tyajati = he who [whereby,] leaving off; bhaavitaatmanaH = sacred souled one; tasya maharSeH = to - towards, great-sage; mayaa = by me; kim = what; apakR^itam = misdeed done.

अनुवादः

‘Or, did I do any misdeed towards that great sage of sacred soul whereby he is leaving me off. I have always been reverent and a cherished cow to that priest and am I no errant.’ That cow eulogised in this manner. [1-54-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इति सञ्चिन्तयित्वा तु निःश्वस्य च पुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम् ॥ ५ ॥
निर्धूय तांस्तदा भृत्यान् शतशः शत्रुसूदन ।

इति सञ्चिन्तयित्वा तु निःश्वस्यपुनः पुनः ।
जगाम वेगेन तदा वसिष्ठं परमौजसम् ॥
निर्धूय तां स्तदा भत्यान् शतशः शत्रुसूदन ।

‘शत्रुसूदन! यह सोचकर वह गौ बारम्बार लंबी साँस लेने लगी और राजाके उन सैकड़ों सेवकोंको झटककर उस समय महातेजस्वी वसिष्ठ मुनिके पास बड़े वेगसे जा पहुँची ॥ ५ १/२ ॥

शत्रुसूदन! हीगॆ योचिसुत्ता आ गोवु पदे पदे निट्टुसिरुबिडतॊडगितु. राजन नूरारु सेवकरन्नु कॊडहि महातेजस्वि वसिष्ठर बळिगॆ वेगवागि ओडुत्ता बन्दळु.॥5½॥

जगामानिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥ ६ ॥
शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा रुदन्ती मेघनिःस्वना ॥ ७ ॥

जगामनिलवेगेन पादमूलं महात्मनः ॥ शबला सा रुदन्ती च क्रोशन्ती चेदमब्रवीत् ।
वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा रुदन्ती मेघनिःस्वना ॥

‘वह शबला गौ वायुके समान वेगसे उन महात्माके चरणोंके समीप गयी और उनके सामने खड़ी हो मेघके समान गम्भीर स्वरसे रोती-चीत्कार करती हुई उनसे इस प्रकार बोली— ॥ ६-७ ॥

आ शबला गोवु वायुविनन्तॆ वेगवागि आ महात्मर चरणगळ बळिगॆ बन्दु,अवर मुन्दॆ निन्तु, मेघगम्भीर स्वरदिन्द अळुत्ता किरुचुत्ता अवरल्लि ई प्रकार नुडिदळु.॥6-7॥

पदच्छेदः

5. shatrusuudana = oh enemy-subjugator, Rama; [saa = she, the cow]; iti samcintayitvaa = thus, on well thinking; punaH punaH niHshvasya ca = again, again, on suspiring, also; tadaa = then; taam shatashaH bhR^ityaan = them, hundreds of, attendants [of king]; nirdhuuya = utterly shoving off; tadaa = then; anilavegena = with speed of gust; paramaujasam vasiSTham = towards highly energetic one, to Vashishta; vegena jagaama = hastily, went [rushed to]; mahaatmanaH = of great-souled one; paadamuulam jagaama = she went to the base of feet.

अनुवादः

On thinking thus and suspiring repeatedly, oh, enemy-subjugator, Rama, then she that Sacred Cow hastily rushed with the speed a gust and went to that highly energetic Vashishta on utterly shoving off hundreds of attendants of the king who are roping her, and then she straight went to the base of the feet of the great-souled Vashishta. [1-54-5, 6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

7. saa shabalaa = she, that Shabala; rudantii ca kroshantii ca = moaning, also, groaning, also; vasiSThasya agrataH sthitvaa = staying before Vashishta ; meghadundubhiniHsvanaa = bellowing like thunder of the cloud; idam abraviit = spoke this.

अनुवादः

She that moaning and groaning Shabala staying before the Sage Vashishta spoke this bellowing like a thunderous cloud. [1-54-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगवन् किं परित्यक्ता त्वयाहं ब्रह्मणः सुत ।
यस्माद् राजभटा मां हि नयन्ते त्वत्सकाशतः ॥ ८ ॥

‘भगवन्! ब्रह्मकुमार! क्या आपने मुझे त्याग दिया, जो ये राजाके सैनिक मुझे आपके पाससे दूर लिये जा रहे हैं?’ ॥ ८ ॥

भगवन्! ब्रह्मर्षिये! नीवु नन्नन्नु त्यजिसिबिट्टरेनु? ई राजन सैनिकरु नन्नन्नु निम्मिन्द दूरक्कॆ कॊण्डुहोगुत्तिद्दारल्ल.॥8॥

पदच्छेदः

8. brahmaNaH suta = oh Brahma’s son [brainchild]; bhagavan = oh god; aham tvayaa kim parityaktaa = why I discarded by you; yasmaat = whereby; raajabhaTaaH = attendants of king; tvat sakaashataH = from your, proximity; maam nayante hi = me, taking away, indeed.

अनुवादः

‘Oh, Son of Brahma, why I am discarded by you, whereby oh, god, the king’s attendants are weaning me away from your proximity.’ So Shabala urged Vashishta. [1-54-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्तस्तु ब्रह्मर्षिरिदं वचनमब्रवीत् ।
शोकसन्तप्तहृदयां स्वसारमिव दुःखिताम् ॥ ९ ॥

‘उसके ऐसा कहनेपर ब्रह्मर्षि वसिष्ठ शोकसे संतप्त हृदयवाली दुःखिया बहिनके समान उस गौसे इस प्रकार बोले— ॥ ९ ॥

शबलॆयु हीगॆ हेळिदाग ब्रह्मर्षि वसिष्ठरु शोक सन्तप्त हृदयवुळ्ळ दुःखितॆयाद तङ्गियन्तिद्द आ गोविनल्लि हीगॆ हेळिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. evam uktaH tu brahmarSiH = thus, Brahma-sage spoke on his part; shokasantaptahR^idayaam = by worrying heart [to worrisome Shabala]; duHkhitaam svasaaram iva = as with his own sister in her worriment; idam vacanam abraviit = spoke this sentence.

अनुवादः

When he is spoken thus, then that Brahma-sage spoke this sentence to worrisome Shabala, whose heart is worrying with worry, as he would speak with his own sister in her worriment. [1-54-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न त्वां त्यजामि शबले नापि मेऽपकृतं त्वया ।
एष त्वां नयते राजा बलान्मत्तो महाबलः ॥ १० ॥

‘शबले! मैं तुम्हारा त्याग नहीं करता । तुमने मेरा कोई अपराध नहीं किया है । ये महाबली राजा अपने बलसे मतवाले होकर तुमको मुझसे छीनकर ले जा रहे हैं ॥ १० ॥

शबले! नानु निन्नन्नु त्यजिसुत्तिल्ल. नीनु ननगॆ यावुदे अपराध माडलिल्ल. ई महाबलिराजनु बलोन्मत्तनागि निन्नन्नु नन्निन्द कसिदुकॊण्डु होगुत्तिद्दानॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. shabale = oh Shabala; tvaam na tyajaami = I am not forswearing you; tvayaa me na apakR^itam api = even misdeed not done to me by you - you too have not fouled me; mahaabalaH = great-mighty one; eSaH raajaa = this, king is; mattaH [mat-taH] = from me; or,[* mattaH* = ecstatic by his own might - king]; balaat = forcibly; * tvaam nayate* = weaning you away.

अनुवादः

Neither I forswear you nor you fouled me, oh, Shabala, this king is forcibly weaning you away from me as he is beside himself with kingly arrogance. [1-54-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नहि तुल्यं बलं मह्यं राजा त्वद्य विशेषतः ।
बली राजा क्षत्रियश्च पृथिव्याः पतिरेव च ॥ ११ ॥

‘मेरा बल इनके समान नहीं है । विशेषतः आजकल ये राजाके पदपर प्रतिष्ठित हैं । राजा, क्षत्रिय तथा इस पृथ्वीके पालक होनेके कारण ये बलवान् हैं ॥ ११ ॥

इवनन्तॆ नन्नल्लि बलविल्ल. विशेषवागि ईग इवनु राजपदवियल्लि प्रतिष्ठितनागिद्दानॆ. राज, क्षत्रिय हागू ई पृथ्विय पालक आद्दरिन्द ईतनु बलवन्तपडिसुत्तिद्दानॆ.॥11॥

पदच्छेदः

11. mahyam balam = strength - ability of mine; tulyam = balanceable [with his]; na hi = not, isn’t it; adya visheSataH = now, above all; raajaa tu = [he is a] king, on his part; raajaa balii = a king, will be mighty; kSatriyaH ca = Kshatriya, also; pR^ithivyaaH patiH eva ca = even lord of earth, also.

अनुवादः

‘My ability is not balanceable with his, isn’t it. Above all, on his part he is a king now, and a king will be mighty, he is the lord of the land and a Kshatriya, and thus we have to be subservient to a Kshatriya, isn’t it. [1-54-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयमक्षौहिणी पूर्णा गजवाजिरथाकुला ।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥ १२ ॥

इयमक्षौहिणी पूर्णा सवाजिरथाकुला ।
हस्तिध्वजसमाकीर्णा तेनासौ बलवत्तरः ॥

‘इनके पास हाथी, घोड़े और रथोंसे भरी हुई यह अक्षौहिणी सेना है, जिसमें हाथियोंके हौदोंपर लगे हुए ध्वज सब ओर फहरा रहे हैं । इस सेनाके कारण भी ये मुझसे प्रबल हैं’ ॥ १२ ॥

इवन बळि आनॆ, कुदुरॆ, रथगळिन्द कूडिद ई अक्षौहिणि सैन्यविदॆ. आनॆगळ बॆन्नमेलॆ इरुव अम्बारिगळल्लि ध्वजगळु हाराडुत्तिवॆ. इदरिन्दलू इवनु नन्निन्द प्रबलनागिद्दानॆ.॥12॥

पदच्छेदः

12. gajavaajirathaaakulaa = overcrowded with elephants, horses and chariots; hastidhvajasamaakiirNaa = overspread with elephants and flags; iyam akSauhiNii = this, akshauhini [unit of army]; puurNaa = is plethoric; tena = thereby; asau balavattaraH = he is mightier than me.

अनुवादः

‘This akShauhiNi unit of army is plethoric, overcrowded with elephants, horses, and chariots, and overspread with flags and elephants, thereby he is mightier than me.’ Thus Vashishta tried to pacify that Sacred-Cow. [1-54-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्ता वसिष्ठेन प्रत्युवाच विनीतवत् ।
वचनं वचनज्ञा सा ब्रह्मर्षिमतुलप्रभम् ॥ १३ ॥

‘वसिष्ठजीके ऐसा कहनेपर बातचीतके मर्मको समझनेवाली उस कामधेनुने उन अनुपम तेजस्वी ब्रह्मर्षिसे यह विनययुक्त बात कही— ॥ १३ ॥

वसिष्ठरु ई मातन्नु हेळिदाग मातिन मर्मवन्नरित आ कामधेनुवु आ अनुपम तेजस्वी ब्रह्मर्षियल्लि विनयवागि इन्तॆन्दळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. vasiSThena evam uktaa = spoken [to Cow] that way by Vashishta; vacanaj~naa = knower of sentence; saa = she that cow; atulaprabham = to the one with un-balanceable resplendence; brahmarSim = to Brahma-sage; vacanam = sentence; viniitavat = as an obedient one; pratyuvaaca = spoke in turn - replied.

अनुवादः

She who is spoken that way by Vashishta, that sententious Sacred Cow, Shabala, in her turn obediently spoke this sentence to that Brahma-sage of un-balanceable resplendence. [1-54-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणा बलवत्तराः ।
ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षात्राच्च बलवत्तरम् ॥ १४ ॥

न बलं क्षत्रियस्याहुर्ब्राह्मणो बलवत्तरः । ब्रह्मन् ब्रह्मबलं दिव्यं क्षत्रात्तु बलवत्तरम् ॥ १-५४-१४

‘‘ब्रह्मन्! क्षत्रियका बल कोई बल नहीं है । ब्राह्मण ही क्षत्रिय आदिसे अधिक बलवान् होते हैं । ब्राह्मणका बल दिव्य है । वह क्षत्रिय-बलसे अधिक प्रबल होता है ॥

ब्रह्मन्! क्षत्रियर बल एनू बलवल्ल. ब्राह्मणरे क्षत्रियरिगिन्त हॆच्चु बलवन्तरागिरुत्तारॆ. ब्राह्मणर बल दिव्यवागिदॆ. अदु क्षत्रिय बलक्किन्त हॆच्चु प्रबलवागिरुत्तदॆ.॥14॥

पदच्छेदः

14. brahman = oh Brahman; kSatriyasya balam = Kshatriya’s [sovereignty’s,] might; na aahuH = not, speak of [unstated as ‘balavattaraH’ more mighty = mightier than a Brahman’s, i.e., than the might of a sage]; braahmaNaH balavattaraH = a Brahman [sagacity is,] mightier; kSatraat tu = of Kshatriya’s [of sovereignty’s might,] but; brahmabalam divyam balavattaram = Brahman’s [Sage’s] might, divine [angelic,] mightier.

अनुवादः

‘Oh, Brahman, unstated is that the might of sovereignty as mightier than the might of sagacity. A sage is mightier than a sovereign. A sage’s might is mightiest than the mightier sovereign, for a sage’s might is angelic.’ So Shabala started talking to the sage. [1-54-14]

टिप्पनी

This is the relevant stanza for the later time debates or essay competitions under the caption of ‘pen vs. sword… which is mightier…’ Here, though Vishvamitra is well aware that a sage’s possession cannot be usurped, he resorted to the same. The Sacred Cow is telling the above with intolerance towards Vishvamitra’s violation of the norms. saa api asahamaanaa kaamadohinii shaantyaa kShamayaa yuktam vashiShTam avocat -

टिप्पनी

What a king has got to do with a sage’s wealth? A sage acquires it with his ascesis and it is not another king’s kingdom to conquer. * sarva dharmaj~nasyaapi vishvaamitrasya etaadR^ishii buddhiH abuut | yasmai devaa prayacchanti puruShaaya paraabhavam - balaavalepana vishvaamitro vashiShThavaakyam anaadR^itya brahmasvahareNa mahaadoSham jaanan api balaat eva shabalaam aacakarSha

• dk* The scriptures, norms, ethics demand that a sagacious person shall not be robbed off his possession, which he acquires by his personal merit. But Vishvamitra’s brain tilted this way because of his all-conquering avarice and he thought that this cow is also conquerable, and gods give such a mind only to see the greedy to fail and thus insulted of their might.

टिप्पनी

na tveva kadaacit svayam raajaa brahmaNasvaadadiita - bodhaayana suutra - atha api udaaharanti - na viSham viSham iti aahuH brahmasvam viSham ucyate | brahmasvam putrapautraghnam viSham ekaakinam haret |* ‘a sagacious person’s possession is not to be snatched away - bodhaayana suutraa-s; ‘a poison if consumed kills one that consumes it… but the possession of a sagacious person, if tried for consumption, it consumes whole lot of the consumer’s sons, grandsons and his clan itself, besides the consumer…for sage’s possession in itself is a lethal poison…’

स्रोतः: valmikiramayan.net

अप्रमेयं बलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः ।
विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् ॥ १५ ॥

अप्रमेयबलं तुभ्यं न त्वया बलवत्तरः । विश्वामित्रो महावीर्यस्तेजस्तव दुरासदम् ॥ १-५४-१५

‘‘आपका बल अप्रमेय है । महापराक्रमी विश्वामित्र आपसे अधिक बलवान् नहीं हैं । आपका तेज दुर्धर्ष है ॥ १५ ॥

निम्मल्लि अप्रमेय बलविदॆ. महापराक्रमि विश्वामित्रनु निमगिन्त हॆच्चु बलवन्तनल्ल. निम्म तेज दुर्धर्षवागिदॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. tubhyam = to you; aprameyabalam = not matchable [immutable] power - is there; mahaaviiryaH vishvaamitraH = great-mighty, Vishvamitra

• though he is; tvayaa = than you; balavattaraH = mightier than you; na = he is not; tava tejaH duraasadam = your, dynamism, is invincible.

अनुवादः

Immutable is your power as you are mightier than great-mighty Vishvamitra and invincible is your dynamism. [1-54-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वं ब्रह्मबलसम्भृताम् ।
तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः ॥ १६ ॥

नियुङ्क्ष्व मां महातेजस्त्वद्ब्रह्मबलसंभृताम् । तस्य दर्पं बलं यत्नं नाशयामि दुरात्मनः ॥ १-५४-१६

‘‘महातेजस्वी महर्षे! मैं आपके ब्रह्मबलसे परिपुष्ट हुई हूँ । अतः आप केवल मुझे आज्ञा दे दीजिये । मैं इस दुरात्मा राजाके बल, प्रयत्न और अभिमानको अभी चूर्ण किये देती हूँ’ ॥ १६ ॥

महातेजस्वी महर्षिये! नानु निम्म ब्रह्मबलदिन्द परिपुष्टनागिरुवॆनु. आद्दरिन्द नीवु केवल ननगॆ अप्पणॆ माडिरि. नानु ई दुरात्मा राजन बल, प्रयत्न, अभिमानवन्नु ईगले नुच्चु नूरागिसुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaatejaH = oh highly resplendent one; tvat brahmabalasambhR^itaam = replete with your Brahma’s [sagacity’s] power; maam = me; niyu~NkSva = you ordain; duraatmanaH = of bad minded [injudicious king]; tasya darpam balam yatnam = his [Vishvamitra’s,] vanity, valour, venture [to wean me from you]; naashayaami = I destroy [I disprove.]

अनुवादः

‘Ordain me, oh, highly resplendent sage, who am replete with the power of your sagacity, and I will disprove the vanity, valour, and venture of that injudicious king for this injudicious seizure.’ Thus Shabala implored the sage Vashishta. [1-54-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठस्तु महायशाः ।
सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम् ॥ १७ ॥

इत्युक्तस्तु तया राम वसिष्ठः सुमहायशाः । सृजस्वेति तदोवाच बलं परबलार्दनम् ॥ १-५४-१७

‘श्रीराम! कामधेनुके ऐसा कहनेपर महायशस्वी वसिष्ठने कहा—‘इस शत्रु-सेनाको नष्ट करनेवाले सैनिकोंकी सृष्टि करो’ ॥ १७ ॥

श्रीरामा! कामधेनुवु हीगॆ हेळिदाग महायशस्वी वसिष्ठरु हेळिदरु - शत्रु सैन्यवन्नु नाशमाडुवन्तॆ सैनिकरन्नु सृष्टि माडु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raama = oh Rama; tayaa iti uktaH = thus, spoken by her; sumahaayashaaH = of very high glory; vasiSThaH tu = Vashishta, on his part; tadaa = then; parabalaardanam = overpowering opponent’s power ; balam sR^ijasva = you create a power; iti uvaaca = thus, [sage] said to her.

अनुवादः

Oh, Rama, when spoken by her thus, that highly glorious Vashishta said to Shabala, the do-all cow, ‘create a power that can overpower the power of opponent.’ Vashishta said so to Shabala.[1-54-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा सुरभिः सासृजत् तदा ।
तस्या हुम्भारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ॥ १८ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुरभिः सा असृजत्तदा । तस्या हुंभारवोत्सृष्टाः पह्लवाः शतशो नृप ॥ १-५४-१८ नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ।

‘राजकुमार! उनका वह आदेश सुनकर उस गौने उस समय वैसा ही किया । उसके हुंकार करते ही सैकड़ों पह्लव जातिके वीर पैदा हो गये ॥ १८ ॥

राजकुमार! अवर ई अप्पणॆ पडॆद आ गोवु आग हागॆये माडिदळु. आकॆय हूङ्कारदिन्दले नूरारु पह्लव जातिय वीरर उत्पत्तियायितु.॥18॥

पदच्छेदः

18, 19a. tasya tat vacanam shrutvaa = on hearing his that sentence; saa surabhiH = she, that hope fulfilling cow; tadaa = then; asR^ijat = created [army]; nR^ipa = oh king - Rama; tasyaaH = of her; humbhaaravotsR^iSTaaH = sprang forth hum mooing; pahlavaaH = Pahlava-s; shatashaH = in hundreds; vishvaamitrasya pashyataH = while Vishvamitra witnessing; sarvam balam naashayanti = annihilated army [of Vishvamitra] in entirety.

अनुवादः

On hearing his sentence, oh, Rama, that Sacred Cow Shabala then created Pahlava kings, sprang forth from her mooing ‘hums’, and hundreds of them annihilated the army of Vishvamitra in its entirety just while Vishvamitra is witnessing it. [1-54-18, 19a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नाशयन्ति बलं सर्वं विश्वामित्रस्य पश्यतः ।
स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः ॥ १९ ॥

स राजा परमक्रुद्धः क्रोधविस्फारितेक्षणः ॥ १-५४-१९ पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ।

‘वे सब विश्वामित्रके देखते-देखते उनकी सारी सेनाका नाश करने लगे । इससे राजा विश्वामित्रको बड़ा क्रोध हुआ । वे रोषसे आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगे ॥ १९ ॥

इवरॆल्लरू विश्वामित्रनु नोडुनोडुत्तिरुवन्तॆ अवन ऎल्ल सैन्यवन्नु नाशमाडतॊडगिदरु. इदरिन्द राजा विश्वामित्रनिगॆ बहळ क्रोध उण्टागि, रोषभीषणनागि कण्णु बिट्टु नोडतॊडगिदनु.॥19॥

पदच्छेदः

19b, 20a. saH raajaa paramakruddhaH = he the king, utterly infuriated; krodhavisphaaritekSaNaH = wide-opened eyed by anger; uccaavacaiH shastraiH = many kinds of, weaponry; pahlavaan naashayaamaasa api = started to destroy Pahlava-s, even.

अनुवादः

King Vishvamitra was utterly infuriated and with wide-eyed anger he started to destroy those Pahlava-s with many a kind of his weaponry. [1-54-19b, 20a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पह्लवान् नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा ॥ २० ॥
भूय एवासृजद् घोरान् शकान् यवनमिश्रितान् ।
तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः ॥ २१ ॥

पह्लवान्नाशयामास शस्त्रैरुच्चावचैरपि ।
विश्वामित्रार्दितान् दृष्ट्वा पह्लवान् शतशस्तदा ॥ भूय एवासृजद् घोरान्यवनमिश्रितान् ।
तैरासीत् संवृता भूमिः शकैर्यवनमिश्रितैः ॥

‘उन्होंने छोटे-बड़े कई तरहके अस्त्रोंका प्रयोग करके उन पह्लवोंका संहार कर डाला । विश्वामित्रद्वारा उन सैकड़ों पह्लवोंको पीड़ित एवं नष्ट हुआ देख उस समय उस शबला गौने पुनः यवनमिश्रित शक जातिके भयंकर वीरोंको उत्पन्न किया । उन यवनमिश्रित शकोंसे वहाँकी सारी पृथ्वी भर गयी ॥ २०-२१ ॥

अवनु सण्ण-दॊड्ड अनेक विधद अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसि आ पह्लवरन्नु संहरिसिदनु. विश्वामित्रनिन्द आ नूरारु पह्लवरु नाशवागुवुदन्नु नोडि, शबलॆयु आग पुनः यवनमिश्रित शक-जातिय भयङ्कर वीररन्नु सृष्टिसिदळु. आ यवन मिश्रित शकरिन्द अल्लिय ऎल्ल भूमि तुम्बि होयितु. मिश्रित.॥20-21॥

पदच्छेदः

20b, 21a. vishvaamitraarditaan = subdued by Vishvamitra; shatashaH pahlavaan dR^iSTvaa = on seeing hundreds of Pahlava-s; tadaa = then; bhuuya eva = again, thus; yavanamishritaan = mingled with Yavana-s ; ghoraan = deadly; shakaan = Shaka-s; asR^ijat = she generated.

अनुवादः

On seeing the subdual of hundreds of Pahlava-s by Vishvamitra, then the Sacred Cow again generated deadly Shaka-s hobnobbed with Yavana-s through her mooing ‘hums’. [1-54-20b, 21a]

टिप्पनी

These Shaka-s and Yavana-s are the Shakas, or the Scythians, or the Indo-Scythians of Max Muller. Some discussion about this is included in the endnote of Kishkindha, Ch. 43. Dharmaakuutam says: *tadanu vashiShThaabhyanuj~naataa shabalaa nirmitapahlavaadi - nikR^iShTajaati

• niShuuditam svam balam vishvaamitra - iti - dk* These are viewed as deadly, lowly, ruffian class of warriors in Indian viewpoint and created out of thin air by this Sacred Cow.

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

21b, 22a. prabhaavadbhiH = by them who have effectuation; mahaaviiryaiH = by them who have bravery; hemakinjalkasannibhaiH = those that are similar to golden pistils; taiH = with them; yavanamishritaiH = associated with Yavana-s ; shakaiH = with Shaka-s; bhuumiH samvR^itaa aasiit = earth became covered.

अनुवादः

Then the earth was pervaded with the Shaka-s associated with Yavana-s, who have effectuation and bravery in overcoming their enemy forces, and who are golden in bodily colour similar to the golden pistils of flowers which complexion is outlandish. [1-54- 21b, 22a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभैः ।
तीक्ष्णासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः ॥ २२ ॥
निर्दग्धं तद‍्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः ।
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ।
तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः ॥ २३ ॥

प्रभावद्भिर्महावीर्यैर्हेमकिञ्जल्कसन्निभैः ।
तीक्ष्णासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः ॥ निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिवपावकैः ।
ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह ।
तैस्ते यवनकाम्बोजा बर्बराश्च कुलीकृताः ॥

दीर्घासिपट्टिशधरैर्हेमवर्णाम्बरावृतैः ॥ १-५४-२२ निर्दग्धं तद्बलं सर्वं प्रदीप्तैरिव पावकैः । ततोऽस्त्राणि महातेजा विश्वामित्रो मुमोच ह । तैस्तैर्यवनकांभोजा बर्बराश्चाकुलीकृताः ॥ १-५४-२३

‘वे वीर महापराक्रमी और तेजस्वी थे । उनके शरीरकी कान्ति सुवर्ण तथा केसरके समान थी । वे सुनहरे वस्त्रोंसे अपने शरीरको ढँके हुए थे । उन्होंने हाथोंमें तीखे खड्ग और पट्टिश ले रखे थे । प्रज्वलित अग्निके समान उद्भासित होनेवाले उन वीरोंने विश्वामित्रकी सारी सेनाको भस्म करना आरम्भ किया । तब महातेजस्वी विश्वामित्रने उनपर बहुत-से अस्त्र छोड़े । उन अस्त्रोंकी चोट खाकर वे यवन, काम्बोज और बर्बर जातिके योद्धा व्याकुल हो उठे’ ॥ २२-२३ ॥

आ वीररु महापराक्रमि मत्तु तेजस्विगळागिद्दरु. अवर शरीर कान्तियु सुवर्ण हागू केसरदन्तॆ इत्तु. अवरु बङ्गारद वर्णद बट्टॆगळन्नु धरिसिद्दरु. अवरु कैगळल्लि हरितवाद खड्ग, पट्टॆश धरिसिद्दरु. प्रज्वलित अग्नियन्तॆ प्रकाशिसुत्तिद्द आ वीररु विश्वामित्रन ऎल्ल सैन्यगळन्नु भस्ममाडलु तॊडगिदरु. आग महातेजस्वि विश्वामित्रनु अवर मेलॆ अनेक अस्त्रगळन्नु प्रयोगिसिदनु. आ अस्त्रगळ एटुगळिन्द यवन, काम्बोज, बर्बर जातिय योधरु व्याकुलादरु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22b. diirghaasi paTTishadharaiH = bowie knives, wielding broad-lances; hemavarNaambaraavR^itaiH = clad in golden coloured dress; with such Yavana-s and Shaka-s; pradiiptaiH paavakaiH iva = who are - as with glowing fires; tat sarvam balam = that, entire, force [of Vishvamitra]; nirdagdham = is completely burnt down.

अनुवादः

Yavana-s and Shaka-s, who are wielding bowie knives and broad lances and who are clad in golden coloured dresses, and who looked like glowing fires have completely burnt down entire force of Vishvamitra. [1-54-22, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. tataH = then; mahaatejaaH vishvaamitraH = great-resplendent, Vishvamitra; astraaNi mumoca ha = missiles, released, indeed; taiH taiH = by them, by them [missiles]; yavanakaambhojaabarbaraaH ca = Yavana-s, Kaambhoja-s, Barbara-s, also; akuliikR^itaaH = rendered to helter-skelter .

अनुवादः

“Then that great-resplendent Vishvamitra indeed released his missiles, by which Yavana-s, Kaambhoja-s, and the Barbara-s, are rendered helter-skelter.” Thus Sage Shataananda continued his narration of Vishvamitra. [1-54-23b,c.]

टिप्पनी

The Barbara-s are said in this text whereas other mms contain it as “Pahlava-s’. Even on taking Barbara-s, they are an outlandish clan and the word ‘Barbara’ might have been the ancestor word of the present day ‘Barbarian.’

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुःपञ्चाशः सर्गः ॥ ५४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौवनवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ५४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि ऐवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥54॥