०४७ मरुदुत्पत्तिः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

The legend of Seven-Maruts, the Seven-Wind gods, and the legend of the kings of Vishaala are narrated to Rama and Lakshmana, while Vishvamitra is narrating the legend of Vishaala. At the request of Diti, Indra blesses the seven segments of her foetus to become saptamarudgaNa-s, Seven Wind gods, and the place where the legend of Indra-Diti has happened, that province later became the City of Vishaala.

स्रोतः: valmikiramayan.net

47. दितिका अपने पुत्रोंको मरुद्‍गण बनाकर देवलोकमें रखनेके लिये इन्द्रसे अनुरोध, इन्द्रद्वारा उसकी स्वीकृति, दितिके तपोवनमें ही इक्ष्वाकु-पुत्र विशालद्वारा विशाला नगरीका निर्माण तथा वहाँके तत्कालीन राजा सुमतिद्वारा विश्वामित्र मुनिका सत्कार

सप्तधा तु कृते गर्भे दितिः परमदुःखिता ।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत् ॥ १ ॥

इन्द्रद्वारा अपने गर्भके सात टुकड़े कर दिये जानेपर देवी दितिको बड़ा दुःख हुआ । वे दुर्द्धर्ष वीर सहस्राक्ष इन्द्रसे अनुनयपूर्वक बोलीं— ॥ १ ॥

इन्द्रनु तन्न गर्भवन्नु एळु तुण्डुगळागिसिदाग दितिगॆ अतीव दुःखवायितु. आकॆयु दुर्धर्ष वीर सहस्राक्ष इन्द्रनल्लि केळिकॊण्डळु.॥1॥

पदच्छेदः

1. garbhe saptadhaa tu kR^ite = on rendering foetus into seven ways, but; ditiH paramaduHkhitaa = Diti, highly anguished; duraadharSam sahasraakSam = to indomitable one, Thousand-eyed Indra; saanunayaa vaakyam abraviit = spoke words with appeasement.

अनुवादः

“Diti was highly anguished when her foetus is rendered into sevenfold, and spoke these appeasing words to the indomitable Thousand-eyed Indra.” Thus Vishvamitra continued his narration about City Vishala. [1-47-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ममापराधाद् गर्भोऽयं सप्तधा शकलीकृतः ।
नापराधो हि देवेश तवात्र बलसूदन ॥ २ ॥

‘देवेश! बलसूदन! मेरे ही अपराधसे इस गर्भके सात टुकड़े हुए हैं । इसमें तुम्हारा कोई दोष नहीं है ॥ २ ॥

देवेश! बलसूदन! नन्न अपराधदिन्दले ई गर्भवु एळु तुण्डुगळादवु. इदरल्लि निन्न याव दोषवू इल्ल.॥2॥

पदच्छेदः

2. balasuudana = oh killer of demon Bala - Indra; devesha = oh ruler of gods - Indra; mama aparaadhaat = by my misdeed [alone]; ayam garbhaH = this, foetus; saptadhaa shakalii[viphalii ]kR^itaH = made [sliced] into in seven segments [foiled] ; atra = in that matter; tava aparaadhaH = your, iniquity; na hi = not, indeed.

अनुवादः

‘Oh, Indra, the eliminator of demon Bala, this foetus of mine is sliced into seven segments owing to my own misdeed, oh, ruler of gods, Indra, indeed there is no iniquity of yours in this matter.’ Thus Diti started speaking to Indra. [1-47-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रियं त्वत्कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये ।
मरुतां सप्त सप्तानां स्थानपाला भवन्तु ते ॥ ३ ॥

‘इस गर्भको नष्ट करनेके निमित्त तुमने जो क्रूरतापूर्ण कर्म किया है, वह तुम्हारे और मेरे लिये भी जिस तरह प्रिय हो जाय—जैसे भी उसका परिणाम तुम्हारे और मेरे लिये सुखद हो जाय, वैसा उपाय मैं करना चाहती हूँ । मेरे गर्भके वे सातों खण्ड सात व्यक्ति होकर सातों मरुद्‍गणोंके स्थानोंका पालन करनेवाले हो जायँ ॥ ३ ॥

नीनु क्रूरतॆयिन्द ई गर्भवन्नु नाश माडिद निमित्तदिन्द अदर परिणामदिन्द निनगागि हागू ननगू प्रियवागुवन्तॆ, सुखकरवाद उपायवन्नु माडलु नानु बयसुत्तिरुवॆनु. नन्न गर्भद एळु तुण्डुगळू एळु व्यक्तिगळागि एळु मरुद्गणगळ स्थानगळन्नु पालिसुववरागलि.॥3॥

पदच्छेदः

3. garbhaviparyaye [mama garbhaviSaye viparyaye sambhave san] = pregnancy, reversal [in matter of my pregnancy reversal, happened, though]; from you; mama = to me; tvat kR^itam = done by you; priyam icChaami = I wish to have a courtesy; * [ime* = these]; saptasaptaanaam = seven [segments of foetus] as seven; * marutaam* = of Wind-gods; te = in your [ruler-ship]; sthaanapaalaa = [Airy, Ethereal] rulers of places; bhavantu = let them become.

अनुवादः

Though a reversal has happened against my thinking in the matter of my pregnancy, let these seven segments become your seven Wind-gods, the rulers of seven ethereal-places, under your ruler-ship. [1-47-3]

टिप्पनी

According to mythology there are seven ethereal places in cosmos on which the galaxies and planets are dependent. According to Vishnu Puraana: aavahapravahavashcaiva samvahaH ca udvaH ca tathaa | vihaakhyaH praivaahaH paraavaheti kramaat || gaganaH sparshanaH vaayuranilaH ca tathaaparaH | praaNaH praaNeshvaraH jiiva iti ete saptamaarutaaH || They are: aavaha the air called by this name will be pervading in clouds, thunderbolts, rain, meteors; pravaha air in solar orbit; samhava in lunar orbit; udvaha in galaxies; vivaha in planetary spheres; parivaha in the Seven-Sages sphere; varaavaha in north polar regions. These are otherwise called by names gagana, sparshana, vaayu, anila, praaNa, praaNeshvara, jiiva. Each of the Marut god has a batch of seven Marut-s, thus they are forty-nine entities, in total.

स्रोतः: valmikiramayan.net

वातस्कन्धा इमे सप्त चरन्तु दिवि पुत्रक ।
मारुता इति विख्याता दिव्यरूपा ममात्मजाः ॥ ४ ॥

‘बेटा! ये मेरे दिव्य रूपधारी पुत्र ‘मारुत’ नामसे प्रसिद्ध होकर आकाशमें जो सुविख्यात सात वातस्कन्ध* हैं, उनमें विचरें ॥ ४ ॥

\* आवह, प्रवह, संवह, उद्वह, विवह, परिवह और परावह—ये सात मरुत् हैं । इन्हींको सात वातस्कन्ध कहते हैं ।

मगु! दिव्य रूपधारी नन्न पुत्ररु ‘मरुत्’ ऎम्ब हॆसरिनिन्द प्रसिद्धरागि आकाशदल्लि विख्यातवाद एळु वातस्कन्धगळागलि. आवह, प्रवह, संवह, उद्वह, विवह, परिवह मत्तु परावह, इवु एळु वातस्कन्धगळॆन्दु हेळुत्तारॆ. अवुगळल्लि ई मरुत्तुगळु विचरिसलि.॥4॥

पदच्छेदः

4. putrakaaH = oh son, Indra; sapta ime mama aatmajaaH = seven, of these, my, sons; divyaruupaa = with heavenly forms; vaataskandhaa = to air divisions, presiding deities - let them become presiding deities in cosmos; maarutaa iti vikhyaataa = Maaruta-s, thus, renowned; carantu divi = let them move, in heaven.

अनुवादः

Oh, son Indra, let these seven sons of mine become the seven presiding deities of Cosmic Air Divisions and let them move in heaven with heavenly forms. [1-47-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः ।
दिव्यवायुरिति ख्यातस्तृतीयोऽपि महायशाः ॥ ५ ॥

ब्रह्मलोकं चरत्वेक इन्द्रलोकं तथापरः । दिव्यवायुरिति ख्यातः तृतीयोऽपि महायशाः ॥१-४७-५

‘(ऊपर जो सात मरुत् बताये गये हैं, वे सात-सातके गण हैं । इस प्रकार उनचास मरुत् समझने चाहिये । इनमेंसे) जो प्रथम गण है, वह ब्रह्मलोकमें विचरे, दूसरा इन्द्रलोकमें विचरण करे तथा तीसरा महायशस्वी मरुद्‍गण दिव्य वायुके नामसे विख्यात हो अन्तरिक्षमें बहा करे ॥ ५ ॥

(मेलॆ हेळिद एळु मरुत्तगळु एळु-एळर गणगळागिवॆ. ई प्रकार नलवत्तॊम्भत्तु मरुत्तुगळु ऎन्दु तिळियबेकु. इदरल्लि-) प्रथम गणवु ब्रह्मलोकदल्लि विचरिसलि, ऎरडनॆयदु इन्द्रलोकदल्लि सञ्चरिसलि, मूरनॆयदु महायशस्वी, मरुद्गणरु दिव्यवायुवॆन्दु विख्यातवागि अन्तरिक्षदल्लि विहरिसिलि.॥5॥

पदच्छेदः

5. ekaH = one - of the seven; brahmalokam caratu = move in - permeate Brahma’s abode; tathaa aparaH = likewise, another one; indralokam = in Indra’s heaven; mahaayashaaH tR^itiiyaH api = greatly celebrated, third one, even; vaayuH iti khyaataH = thus reputed as Wind; divyavaayuH [divi caratu] = Divine air - in Universe, let him circulate.

अनुवादः

One from the seven may permeate Brahma’s abode, likewise another may permeate the heaven of Indra, and even the third one, let him become a greatly celebrated and reputed as Divine Wind, and he may circulate in entire universe. [1-47-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् ।
सञ्चरिष्यन्ति भद्रं ते कालेन हि ममात्मजाः ॥ ६ ॥
त्वत्कृतेनैव नाम्ना वै मारुता इति विश्रुताः ।

चत्वारस्तु सुरश्रेष्ठ दिशो वै तव शासनात् । संचरिष्यन्ति भद्रं ते कलेन हि ममात्मजाः ॥१-४७-६ त्वत्कृतेनैव नाम्ना वै मारुता इति विश्रुताः ।

‘सुरश्रेष्ठ! तुम्हारा कल्याण हो । मेरे शेष चार पुत्रोंके गण तुम्हारी आज्ञासे समयानुसार सम्पूर्ण दिशाओंमें संचार करेंगे । तुम्हारे ही रखे हुए नामसे (तुमने जो ‘मा रुदः’ कहकर उन्हें रोनेसे मना किया था, उसी ‘मा रुदः’—इस वाक्यसे) वे सब-के-सब मारुत कहलायेंगे । मारुत नामसे ही उनकी प्रसिद्धि होगी’ ॥ ६ १/२ ॥

सुरश्रेष्ठने! निनगॆ मङ्गळवागलि. उळिद नाल्वरु नन्न पुत्ररु निन्न आज्ञॆयन्तॆ ऎल्ल दिक्कुगळल्लि सञ्चरिसलि. नीनु इट्ट हॆसरिनिन्दले (नीनु ‘मा रुदः’ अळबेड ऎन्दु तडॆदिद्दॆ. आ ‘मारुदः’ ई वाक्यदिन्दले) अवरॆल्लरू मारुतरॆन्दे ख्यातवागलि.॥6½॥

पदच्छेदः

6, 7a. surashreSTha = oh god’s chief; catvaaraH mama aatmajaaH = four, of my, soul born ones - sons; tava shaasanaat vai = by your, command, indeed; * tvat kR^itena eva naamnaa vai* = thus name given by you, indeed; maarutaa iti vishrutaaH = Maaruta, thus, be renowned; kaalena dishaH samcariSyanti hi = in time, in directions, verily, let them permeate, indeed; te bhadram = let safety betide you.

अनुवादः

‘Oh, chief of gods, Indra, let four of my sons permeate four directions according to time and at your command, let safety betide you, and let them be renowned verily by the name given by you as ‘Marut,’ because you have coaxed the crying fragments of foetus saying, ‘maa ruda, maa ruda, ‘do not cry, do not cry…’ Thus Diti said to Indra. [1-47-6, 7a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः ॥ ७ ॥
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यमतीदं बलसूदनः ।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः ॥
उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यमितीदं बलसूदनः ।

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः ॥१-४७-७ उवाच प्रांजलिर्वाक्यं दितिं बलनिषूदनः ।

दितिका वह वचन सुनकर बल दैत्यको मारनेवाले सहस्राक्ष इन्द्रने हाथ जोड़कर यह बात कही— ॥ ७ १/२ ॥

दितिय मातन्नु केळि बलिष्ठ दैत्यरन्नु कॊल्लुव सहस्राक्ष इन्द्रनु कैमुगिदुकॊण्डु इन्तॆन्दनु.॥7½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. sahasraakSaH = Thousand-eyed one; purandaraH = enemy-citadels destroyer; balaniSuudanaH = destroyer of demon Bala - Indra; tasyaaH tat vacanam shrutvaa = on hearing that words of her; praanjaliH ditim vaakyam uvaaca = with adjoined- palms, said words to Diti.

अनुवादः

On hearing her words, the Thousand-eyed destroyer of enemy’s citadels and a demon named Bala, namely Indra, spoke this word to Diti, humbly adjoining his palms. [1-47-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सर्वमेतद् यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः ॥ ८ ॥
विचरिष्यन्ति भद्रं ते देवरूपास्तवात्मजाः ।

‘मा! तुम्हारा कल्याण हो । तुमने जैसा कहा है, वह सब वैसा ही होगा; इसमें संशय नहीं है । तुम्हारे ये पुत्र देवरूप होकर विचरेंगे’ ॥ ८ १/२ ॥

अम्मा! ‘निनगॆ मङ्गळवागलि’ नीनु हेळिदन्तॆये ऎल्लवू आगुवुदु; इदरल्लि सन्देहवे इल्ल. निन्न ई पुत्ररु देवरूपरागि विचरिसलि.॥8½॥

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने ॥ ९ ॥
जग्मतुस्त्रिदिवं राम कृतार्थाविति नः श्रुतम् ।

श्रीराम! उस तपोवनमें ऐसा निश्चय करके वे दोनों माता-पुत्र—दिति और इन्द्र कृतकृत्य हो स्वर्गलोकको चले गये—ऐसा हमने सुन रखा है ॥ ९ १/२ ॥

श्रीरामा! आ तपॊवनदल्लि हीगॆ निश्चयिसि आ माता-पुत्ररु कृतकृत्यरागि स्वर्गलोकक्कॆ तॆरळिदरु; ऎन्दु नावु केळिद्देवॆ.॥9½॥

पदच्छेदः

8b, 9, 10a. te = to you [by you]; yathaa uktam = as, said; etat sarvam bhaviSyati = this, all, will happen; samshayaH na = without doubt; tava aatmajaaH = your own offspring; devaruupaaH = in the form of gods; vicariSyanti = will be moving [pervading]; te bhadram = you be safe; so said Indra to Diti; raama = oh Rama; tau = those two; maataaputrau = [Diti, the step] mother [Indra the] son; tapovane = in ascetic forest; evam nishcayam kR^itvaa = in this way, on taking decision ; kR^itaarthaau = fulfilling their purposes; tridivam jagmatuH = they departed to heaven ; iti naH shrutam = thus, heard by us [by us, the legend is].

अनुवादः

" ‘All this will happen as you have said, undoubtedly, and your offspring, the Maaruta-s, would be pervading in the forms of gods, you be safe.’ Thus Indra assured Diti. Those two, the stepmother Diti and the stepson Indra, on arriving at a decision in that ascetic forest, departed to heaven fulfilling their purposes. Thus we heard the legend." Thus Vishvamitra continued his narration. [1-47-8b, 9, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एष देशः स काकुत्स्थ महेन्द्राध्युषितः पुरा ॥ १० ॥
दितिं यत्र तपःसिद्धामेवं परिचचार सः ।

काकुत्स्थ! यही वह देश है, जहाँ पूर्वकालमें रहकर देवराज इन्द्रने तपःसिद्ध दितिकी परिचर्या की थी ॥ १० १/२ ॥

काकुत्स्थने! इदे देशदल्लि हिन्दॆ देवेन्द्रनु इद्दु तपःसिद्ध दितिय सेवॆ माडिद्दनु.॥10½॥

पदच्छेदः

10b, 11. kaakutstha = oh Rama, of Kakutstha; eSaH = this is; puraa = once; mahendraadhyuSitaH = presided over by Indra; saH deshaH = that, province; yatra = where; saH = he - Indra; tapaHsiddhaam = an accomplished one in her asceticism; ditim = to Diti; evam paricacaara = in this way, rendered services.

अनुवादः

Oh, Rama of Kakutstha, this province is that one which was once presided over by Indra, and where he rendered services to that accomplished one in her asceticism, namely lady Diti. [1-47-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकोस्तु नरव्याघ्र पुत्रः परमधार्मिकः ॥ ११ ॥
अलम्बुषायामुत्पन्नो विशाल इति विश्रुतः ।
तेन चासीदिह स्थाने विशालेति पुरी कृता ॥ १२ ॥

पुरुषसिंह! पूर्वकालमें महाराज इक्ष्वाकुके एक परम धर्मात्मा पुत्र थे, जो विशाल नामसे प्रसिद्ध हुए । उनका जन्म अलम्बुषाके गर्भसे हुआ था । उन्होंने इस स्थानपर विशाला नामकी पुरी बसायी थी ॥ ११-१२ ॥

पुरुषसिंहने! हिन्दॆ महाराजा इक्षाक्षुगॆ परम धार्मिक विशालनॆम्ब ऒब्ब प्रसिद्ध पुत्रनिद्दनु. अवनु अलम्बुषाळ गर्भदिन्द हुट्टिदनु. अवने ई स्थानदल्लि विशाला ऎम्ब पुरियन्नु नॆलॆगॊळिसिद्दनु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11b, 12. naravyaaghra = oh tigerly-man, Rama; ikSvaakoH tu = to King Ikshvaku, on his part; alambuSaayaam = throguh queen Alambusha; paramadhaarmikaH = most righteous one [is born]; vishaala iti vishrutaH = Vishaala, as, renowned; putraH utpannaH = a son, is born; tena = by him - owing to him; iha sthaane = at this, place; vishaala iti purii kR^itaa = city constructed as known as Vishaala; aasiit = is there.

अनुवादः

To king Ikshvaku of Vishaala, oh, tigerly-man Rama, a highly righteous son was born through queen Alambusa, and he was renowned as Vishaala. There is a city in this place constructed by him and known by his own name, Vishaala. [1-47-11b, 12]

टिप्पनी

These Ikshvaku-s of Vishaala are not the Ikshvaku-s of Ayodhya, i.e., of Solar Dynasty. The Bhaagavata Puraana says separately in its seventh canto about this dynasty of Ikshvaku-s of Vishaala.

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशालस्य सुतो राम हेमचन्द्रो महाबलः ।
सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः ॥ १३ ॥

श्रीराम! विशालके पुत्रका नाम था हेमचन्द्र, जो बड़े बलवान् थे । हेमचन्द्रके पुत्र सुचन्द्र नामसे विख्यात हुए ॥ १३ ॥

श्रीरामा! विशालन पुत्रन हॆसरु हेमचन्द्रनॆन्दित्तु. अवनु बहळ बलाढ्यनागिद्दनु. हेमचन्द्रन पुत्र सुचन्द्रनॆन्दु ख्यातनागिद्दनु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raama = oh Rama; mahaabalaH hemacandraH = great-mighty one, Hemachandra; vishaalasya sutaH = Vishala’s, son; hemacandraat anantaraH = latter one from Hemachandra,

• son of Hemacandra; sucandra iti vikhyaataH = Suchandra, as, highly renowned one.

अनुवादः

“Oh, Rama, Vishaala’s son is the great-mighty Hemachandra, and Hemachandra’s son is highly renowned as Suchandra.. [1-47-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुचन्द्रतनयो राम धूम्राश्व इति विश्रुतः ।
धूम्राश्वतनयश्चापि सृञ्जयः समपद्यत ॥ १४ ॥

श्रीरामचन्द्र! सुचन्द्रके पुत्र धूम्राश्व और धूम्राश्वके पुत्र सृंजय हुए ॥ १४ ॥

श्रीरामचन्द्र! सुचन्द्रन मग धूम्राश्व, धूम्राश्वन पुत्र सृञ्जयनागिद्दनु.॥14॥

पदच्छेदः

14. raama = oh Rama; sucandratanayaH = Suchandra’s son; dhuumraashva iti vishrutaH = renowned as Dhuumraashva; dhuumraashvatanayaH ca api = Dhuumraashva’s son, also, even; sR^injayaH samapadyata = Srinjaya, derived.

अनुवादः

“The son of Suchandra became famous as Dhuumraashva, and oh, Rama, Dhuumraashva derived his son named Srinjaya. [1-47-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान् सहदेवः प्रतापवान् ।
कुशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः ॥ १५ ॥

सृंजयके प्रतापी पुत्र श्रीमान् सहदेव हुए । सहदेवके परम धर्मात्मा पुत्रका नाम कुशाश्व था ॥ १५ ॥

सृञ्जयन प्रतापि पुत्र श्रीमान् सहदेवनु. सहदेवन परमधार्मिक पुत्रन हॆसरु कुशाश्व ऎन्दित्तु.॥15॥

पदच्छेदः

15. shriimaan prataapavaan = fortunate one, valorous one; sahadevaH = Sahadeva; sR^injayasya sutaH = is Srinjaya’s, son; paramadhaarmikaH kushaashvaH sahadevasya putraH = most righteous, Kushaashva is, Sahadeva’s, son.

अनुवादः

The fortunate and valorous son of Srinjaya is Sahadeva, and the son of Sahadeva is the most righteous Kushaashva. [1-47-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुशाश्वस्य महातेजाः सोमदत्तः प्रतापवान् ।
सोमदत्तस्य पुत्रस्तु काकुत्स्थ इति विश्रुतः ॥ १६ ॥

कुशाश्वके महातेजस्वी पुत्र प्रतापी सोमदत्त हुए और सोमदत्तके पुत्र काकुत्स्थ नामसे विख्यात हुए ॥ १६ ॥

कुशाश्वन महातेजस्वी पुत्र प्रतापि सोमदत्त. सोमदत्तन पुत्र काकुत्स्थनॆन्दु विख्यातनादनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaatejaaH prataapavaan somadattaH = highly resplendent, dauntless, Somadatta is; kushaashvasya [putraH] = Kushaashva’s, [son]; somadattasya putraH tu = Somadatta’s, son, on his part; kaakutstha iti vishrutaH = Kakutstha, thus, highly reputed one.

अनुवादः

The highly resplendent and dauntless Somadatta is the son of Kushaashva and Somadatta’s son is highly reputed as Kakutstha. [1-47-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पुत्रो महातेजाः सम्प्रत्येष पुरीमिमाम् ।
आवसत् परमप्रख्यः सुमतिर्नाम दुर्जयः ॥ १७ ॥

तस्य पुत्रो महातेजाःसम्प्रत्येष पुरीमिमाम् ।
अवसत् परमप्रख्यः सुमतिर्नामदुर्जयः ॥

काकुत्स्थके महातेजस्वी पुत्र सुमति नामसे प्रसिद्ध हैं; जो परम कान्तिमान् एवं दुर्जय वीर हैं । वे ही इस समय इस पुरीमें निवास करते हैं ॥ १७ ॥

काकुत्स्थनिगॆ महातेजस्वी सुमति ऎम्ब पुत्र प्रसिद्धनागिद्दनु. अवनु परमशान्तिवन्तनू, दुर्जयवीरनू आगिद्दानॆ. अवने ईग ई पुरियल्लि वासिसुत्तिरुवनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. samprati = presently; eSaH imaam puriim = in this, city; tasya = his [Kakutstha’s]; putraH mahaatejaaH = son [of Kakutstha,] great-resplendent one; parama[amara]prakhyaH = highly [godlike] celebrated one; durjayaH = unconquerable one; sumatiH naama = Sumati named one; aavasat = is dwelling.

अनुवादः

Presently that Kakutstha’s son named Sumati, who is a great-resplendent one, an unconquerable one, and a highly celebrated one is dwelling in this city. [1-47-17]

टिप्पनी

These two Ikshvaku and Kakutstha are of Vishaala dynasty. They are not to be confounded with the grandparents of Rama.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इक्ष्वाकोस्तु प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः ।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ॥ १८ ॥

महाराज इक्ष्वाकुके प्रसादसे विशालाके सभी नरेश दीर्घायु, महात्मा, पराक्रमी और परम धार्मिक होते आये हैं ॥ १८ ॥

महाराजा इक्वाकुविन प्रसाददिन्द वैशालिय ऎल्ल नृपरु दीर्घायु, महात्मा, पराक्रमि मत्तु परम धार्मिकरागुत्ता बन्दिद्दारॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. ikSvaakoH tu prasaadena = by the grace of Ikshvaku, but; vaishaalikaaH nR^ipaaH = relating to Vishaala, [successive] kings; sarve = all of them; diirghaayuSaH = had long life [had longevity]; mahaatmaanaH = great souled ones; viiryavantaH = intrepid ones; sudhaarmikaaH = highly generous ones [well-off, in generosity.]

अनुवादः

By the grace of Ikshvaku, the successive kings of Vishaala have longevity, intrepidity, well-off in generosity, and they were great-souled ones. [1-47-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इहाद्य रजनीमेकां सुखं स्वप्स्यामहे वयम् ।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि ॥ १९ ॥

इहाद्य रञ्जनीमेकां सुखं स्वप्स्यामहे वयम् ।
श्वः प्रभाते नरश्रेष्ठ जनकं द्रष्टुमर्हसि ॥

नरश्रेष्ठ! आज एक रात हमलोग यहीं सुखपूर्वक शयन करेंगे; फिर कल प्रातःकाल यहाँसे चलकर तुम मिथिलामें राजा जनकका दर्शन करोगे ॥ १९ ॥

नरश्रेष्ठने! इन्दिन रात्रॆ नावु इल्ले सुखवागि मलगि, मत्तॆ नाळॆ बॆळग्गॆ इल्लिन्द हॊरटु नीनु मिथिलॆयल्लि जनकराजनन्नु दर्शिसुवॆ.॥19॥

पदच्छेदः

19. narashreSTha = oh best among men - Rama; adya ekaam rajaniim = today, one, night; iha = here; vayam sukham svapsyaamahe = we, gladly, go to sleep; shvaH prabhaate = tomorrow, morning; janakam draSTum arhasi = will be apt of you to see Janaka [King of Mithila].

अनुवादः

“Today we may gladly go to sleep here for a night, and oh, best one among men, and it will be apt of you to see Janaka, the King of Mithila tomorrow morning.” Thus Sage Vishvamitra spoke to Rama and Lakshmana. [1-47-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमतिस्तु महातेजा विश्वामित्रमुपागतम् ।
श्रुत्वा नरवरश्रेष्ठः प्रत्यागच्छन्महायशाः ॥ २० ॥

नरेशोंमें श्रेष्ठ, महातेजस्वी, महायशस्वी राजा सुमति विश्वामित्रजीको पुरीके समीप आया हुआ सुनकर उनकी अगवानीके लिये स्वयं आये ॥ २० ॥

राजरल्लि श्रेष्ठनू, महातेजस्वियू, महायशस्वियू आद राजा सुमतियु विश्वामित्रनन्नु तन्न पुरिय समीपक्कॆ बन्दिरुवरॆन्दु तिळिदु, अवर स्वागतक्कागि स्वतः हॊरटनु.॥20॥

पदच्छेदः

20. mahaatejaaH mahaayashaaH = highly resplendent one, widely reputed one; naravarashreSThaH = best among best men; sumatiH tu = Sumati [King of Vishaala,] on his part; vishvaamitram upaagatam = came nearby Vishvamitra

• arrived at the outskirts of city; shrutvaa = on hearing; pratyaagacChat = came towards - for warm welcome.

अनुवादः

The best one among best men, a widely reputed and the highly resplendent king of Vishaala, namely Sumati, having heard that Vishvamitra has arrived at the precincts of the city, came to him for a warm welcome. [1-47-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायः सबान्धवः ।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥ २१ ॥

पूजां च परमां कृत्वा सोपाध्यायःसबान्धवः ।
प्राञ्जलिः कुशलं पृष्ट्वा विश्रामित्रमथाब्रवीत् ॥

अपने पुरोहित और बन्धु-बान्धवोंके साथ राजाने विश्वामित्रजीकी उत्तम पूजा करके हाथ जोड़ उनका कुशल-समाचार पूछा और उनसे इस प्रकार कहा— ॥

तन्न पुरोहित हागू बन्धु-बान्धवरिन्दॊडगूडि राजनु विश्वामित्ररन्नु विधिवत्तागि पूजिसि कैमुगिदुकॊण्डु अवर क्षेम-समाचार केळुत्ता इन्तॆन्दनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sopaadhyaayaH sabaandhavaH = with mentors, with family members

• Sumati on arriving with; paramaam puujaam kR^itvaa = on performing excellent veneration; praanjaliH = with adjoined palms; kushalam pR^iSTvaa = on enquiring about well being; atha = then; vishvaamitram abraviit = spoke to Vishvamitra.

अनुवादः

King Sumati arrived along with his mentors and family members, offered an excellent veneration to Vishvamitra, and then spoke to the sage with adjoined palms enquiring about his well being. [1-47-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे विषयं मुने ।
सम्प्राप्तो दर्शनं चैव नास्ति धन्यतरो मम ॥ २२ ॥

‘मुने! मैं धन्य हूँ । आपका मुझपर बड़ा अनुग्रह है; क्योंकि आपने स्वयं मेरे राज्यमें पधारकर मुझे दर्शन दिया । इस समय मुझसे बढ़कर धन्य पुरुष दूसरा कोई नहीं है’ ॥ २२ ॥

मुनिगळे! नानु धन्यनादॆ. नन्न मेलॆ निम्म दॊड्ड अनुग्रहविदॆ, एकॆन्दरॆ तावागिये नन्न राज्यक्कॆ आगमिसि ननगॆ दर्शन कॊट्टिरुविरि. ईग ननगिन्त हॆच्चु धन्यनाद पुरुषनु बेरॊब्बनिल्ल.॥22॥

पदच्छेदः

22. yasya me viSayam = to which province, that of mine; mune = oh saint; sampraaptaH darshanam = well chanced, your audience; such as I am; dhanyaH asmi = fortunate, I am; anugR^ihiitaH asmi = much obliged, I am; mama dhanyataraH = me, very much fortunate one; na asti = not, is there.

अनुवादः

“To which province you have visited that happens to be mine, thereby I could get an audience of yours without stirring myself from my country, hence none will be more fortunate than me.” So said king Sumati to Vishvamitra. [1-47-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें सैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४७ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि नलवत्तेळनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥47॥