०४२ भगीरथ-यत्नः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties chapter/Sarga 42

Bhageeratha’s effort for bringing Ganga to earth is fulfilled. Amshuman and his son Dileepa could not make any effort to bring the divine river to earth. But Bhageeratha, the son of Dileepa, staunch at heart tries earnestly to get her onto earth. Brahma agreeing for this descent of Ganga designates lord Shiva to bear the burden of the onrush of Ganga, because the earth cannot sustain it.

स्रोतः: valmikiramayan.net

42. अंशुमान् और भगीरथकी तपस्या, ब्रह्माजीका भगीरथको अभीष्ट वर देकर गंगाजीको धारण करनेके लिये भगवान् शङ्करको राजी करनेके निमित्त प्रयत्न करनेकी सलाह देना

कालधर्मं गते राम सगरे प्रकृतीजनाः ।
राजानं रोचयामासुरंशुमन्तं सुधार्मिकम् ॥ १ ॥

श्रीराम! सगरकी मृत्यु हो जानेपर प्रजाजनोंने परम धर्मात्मा अंशुमान् को राजा बनानेकी रुचि प्रकट की ॥ १ ॥

श्रीरामा! सगरन मृत्युवादाग प्रजाजनरु अमात्यरु परमधार्मिक अंशुमन्तनन्नु राजनन्नागिसलु तम्म इच्छॆयन्नु प्रकटिसिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raama = oh Rama; sagare kaaladharmam gate = gone - on passing away by Time’s virtue of Sagara; prakR^itiijanaaH = ministers and subjects of that kingdom; sudhaarmikam amshumantam = highly honourable one, Amshuman is; raajaanam rocayaamaasuH = predisposed to - and enthroned as king.

अनुवादः

“When King Sagara passed away owing to the irrefutable virtue of Time, the ministers and subjects of that kingdom are predisposed towards the highly honourable Amshuman to become their king and they enthroned him accordingly.” Thus Vishvamitra continued narration about the predecessors of Rama. [1-42-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स राजा सुमहानासीदंशुमान् रघुनन्दन ।
तस्य पुत्रो महानासीद् दिलीप इति विश्रुतः ॥ २ ॥

रघुनन्दन! अंशुमान् बड़े प्रतापी राजा हुए । उनके पुत्रका नाम दिलीप था । वह भी एक महान् पुरुष था ॥ २ ॥

रघुनन्दन! अंशुमन्तनु महा प्रतापि राजनादनु. अवन पुत्र दिलीपनू ऒब्ब महा पुरुषनागिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. raghunandana = oh, Raghu’s delight; saH amshumaan = he, that Amshuman; sumahaan raajaa aasiit = he was a very exceptional king; tasya = to him; diliipa iti vishrutaH = renowned as Dileepa; mahaan putraH aasiit = has become - took birth as marvellous son.

अनुवादः

“He that Amshuman turned out to be a very great king, and oh, Rama of Raghu’s delight, he begot a marvellous son who is renowned as Dileepa. [1-42-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्मै राज्यं समादिश्य दिलीपे रघुनन्दन ।
हिमवच्छिखरे रम्ये तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ३ ॥

रघुकुलको आनन्दित करनेवाले वीर! अंशुमान् दिलीपको राज्य देकर हिमालयके रमणीय शिखरपर चले गये और वहाँ अत्यन्त कठोर तपस्या करने लगे ॥ ३ ॥

रघुकुलनन्दन! अंशुमन्तनु दिलीपनिगॆ राज्यवन्नु ऒप्पिसि, हिमालयद रमणिय शिखरक्कॆ होगि अत्यन्त कठोर तपस्सु माडतॊडगिदनु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raghunandana = oh Rama, Raghu’s descendent; tasmai diliipe = in him, to Dileepa; raajyam samaadishya = completely ordering - assigning kingdom ; ramye himavat shikhare = pleasant, peak of Himalayas; sudaaruNam tapaH tepe = [Amshuman] undertook very stern ascesis.

अनुवादः

Assigning the kingdom to Dileepa, oh, Rama of Raghu’s dynasty, Amshuman undertook very stern ascesis on a pleasant peak of Himalayas desiring the descent of River Ganga to earth. [1-42-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

द्वात्रिंशच्छतसाहस्रं वर्षाणि सुमहायशाः ।
तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ ४ ॥

द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणि सुमहायशाः । तपोवनगतो राजा स्वर्गं लेभे तपोधनः ॥ १-४२-४

महान् यशस्वी राजा अंशुमान‍्ने उस तपोवनमें जाकर बत्तीस हजार वर्षोंतक तप किया । तपस्याके धनसे सम्पन्न हुए उस नरेशने वहीं शरीर त्यागकर स्वर्गलोक प्राप्त किया ॥ ४ ॥

महान् यशस्वी राजा अंशुमन्तनु आ तपोवनदल्लि मूवत्तॆरडु साविर वर्ष तपस्सु माडिदनु. तपोधन सम्पन्ननाद आ नरेशनु अल्ले शरीरवन्नु त्यजिसि स्वर्गलोकवन्नु पडॆदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. sumahaayashaaH = of very great renown; raajaa = king - Amshuman; dvaatrimshat ca sahasraaNi varSaaNi = thirty-two thousand years; tapovanagataH = on going to ascetic woods - practising ascesis; tapodhanaH = ascesis as asset - one whose wealth is practising ascesis, but not its reward; svargam lebhe = achieved heaven.

अनुवादः

On practising ascesis in ascetic-woods for thirty-two thousand years that highly renowned king Amshuman achieved heaven as he acquired only the wealth of practising the ascesis. [1-42-4]

टिप्पनी

Instead of achieving reward of ascesis in the form of descent of River Ganga, he could achieve only his personal merit of his penance, namely an abode in heaven.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिलीपस्तु महातेजाः श्रुत्वा पैतामहं वधम् ।
दुःखोपहतया बुद्ध्या निश्चयं नाध्यगच्छत ॥ ५ ॥

अपने पितामहोंके वधका वृत्तान्त सुनकर महातेजस्वी दिलीप भी बहुत दुःखी रहते थे । अपनी बुद्धिसे बहुत सोचने-विचारनेके बाद भी वे किसी निश्चयपर नहीं पहुँच सके ॥ ५ ॥

तन्न पितामहर वधॆय वृत्तान्तवन्नु केळि महा तेजस्वी दिलीपनू बहळ दुःखितनागिद्दनु. तन्न बुद्धियिन्द बहळ विचार माडिद बळिकवू अवनिन्द यावुदे तीर्मानक्कॆ बरलागलिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. mahaatejaaH diliipaH tu = great resplendent, Dileepa, on his part; paitaamaham vadham shrutvaa = on hearing grandfather’s [sixty thousand sons of Sagara] elimination; duhkhopahatayaa buddhyaa = with a mind marred by agony - at the plight of his father Amshuman; nishcayam na adhyagacChata = not arrived at decision.

अनुवादः

The great resplendent Dileepa on hearing the elimination of his grandfathers, the sixty thousand sons of Sagara at the hand of sage Kapila, and with a mind that is marred by the plight of his father Amshuman in absolving the souls of Sagara’s sons, he that Dileepa could not arrive at any decision concerning the descent of Ganga. [1-42-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कथं गङ्गावतरणं कथं तेषां जलक्रिया ।
तारयेयं कथं चैतानिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ६ ॥

वे सदा इसी चिन्तामें डूबे रहते थे कि किस प्रकार पृथ्वीपर गंगाजीका उतरना सम्भव होगा? कैसे गंगाजलद्वारा उन्हें जलाञ्जलि दी जायेगी और किस प्रकार मैं अपने उन पितरोंका उद्धार कर सकूँगा ॥ ६ ॥

पृथ्विगॆ गङ्गॆयन्नु हेगॆ तरुवुदु? गङ्गाजलदिन्द अवरिगॆ हेगॆ तर्पण कॊडुवुदु? याव विधदिन्द आ पितृगळन्नु नानु उद्धरिसबल्लॆनु? ऎम्ब चिन्तॆयल्ले सदा अवनु मुळुगुत्तिद्दनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. gangaavataraNam katham = how - to make alighting of Ganga possible; teSaam jalakriyaa = water oblation to them [grandfathers, offering] ; katham = how - to offer; etaan katham taarayeyam ca = how to cross over them [them from this mortal bindings of heaps of ashes,] also; iti = this way; cintaaparaH = given to worry; abhavat = he [Dileepa] became.

अनुवादः

Dileepa became worried as to how River Ganga is to be alighted onto earth from heaven, how water-oblations are to be offered for the souls of Sagara’s sons, and how to cross them, the souls, over this mortal world. [1-42-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य चिन्तयतो नित्यं धर्मेण विदितात्मनः ।
पुत्रो भगीरथो नाम जज्ञे परमधार्मिकः ॥ ७ ॥

प्रतिदिन इन्हीं सब चिन्ताओंमें पड़े हुए राजा दिलीपको, जो अपने धर्माचरणसे बहुत विख्यात थे, भगीरथ नामक एक परम धर्मात्मा पुत्र प्राप्त हुआ ॥ ७ ॥

प्रतिदिन इदे चिन्तॆयल्लि मुळुगिद्द दिलीपराजनिगॆ तन्न धर्माचरणॆयिन्द विख्यातनाद भगीरथनॆम्ब ऒब्ब परमधार्मिक पुत्रनु हुट्टिदनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. viditaatmanaH = knower of soul [self-mortified one]; dharmeNa = righteously; nityam cintayataH = always, who is thinking [about alighting of Ganga to earth]; tasya = to him; bhagiirathaH naama = Bhageeratha, known as; paramadhaarmikaH putraH jaGYe = most virtuous, son, is born.

अनुवादः

To him who is self-mortified and who is always thinking righteously about the alight of Ganga onto earth, to such a Dileepa a most-virtuous son is born who is renowned by his name Bhageeratha. [1-42-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिलीपस्तु महातेजा यज्ञैर्बहुभिरिष्टवान् ।
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि राजा राज्यमकारयत् ॥ ८ ॥

महातेजस्वी दिलीपने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान तथा तीस हजार वर्षोंतक राज्य किया ॥ ८ ॥

महातेजस्वी दिलीपनु बहळष्टु यज्ञगळन्नु माडि, मूवत्तु साविर वर्षराज्यवाळिदनु.॥8॥

पदच्छेदः

8. mahaatejaaH = great resplendent; diliipaH tu = Dileepa, on his part; bahubhiH yaGYaiH iSTavaan = performed numerous Vedic rituals; raajaa = king; trimshat varSasahasraaNi = thirty thousand years; raajyam akaarayat = ruled kingdom.

अनुवादः

That great-resplendent king Dileepa on his part performed numerous Vedic-rituals, and he ruled the kingdom for thirty thousand years - to the delight of each of his subjects, but could not find a way to fetch Ganga. [1-42-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अगत्वा निश्चयं राजा तेषामुद्धरणं प्रति ।
व्याधिना नरशार्दूल कालधर्ममुपेयिवान् ॥ ९ ॥

पुरुषसिंह! उन पितरोंके उद्धारके विषयमें किसी निश्चयको न पहुँचकर राजा दिलीप रोगसे पीड़ित हो मृत्युको प्राप्त हो गये ॥ ९ ॥

पुरुषसिंहने! आ पितृगळ उद्धारद विषयदल्लि यावुदे निश्चयक्कॆ बरदॆ राजा दिलीपनु रोगपीडितनागि मरणवन्नैदिदनु.॥9॥

पदच्छेदः

9. narashaarduula = oh, tigerly man - Rama; raajaa = king; teSaam uddharaNam prati = towards - regarding their up lifting [to heaven] ; nishcayam = decision - choice; agatvaa = not attaining; vyaadhinaa = with illness; kaaladharmam upeyivaan = attained - expired virtue of Time.

अनुवादः

Oh, tigerly-man Rama, that king Dileepa by not attaining any choice towards the uplifting the souls of his grandparents to heaven by bringing Ganga to earth, he took to illness, and he attained the ultimate virtue of Time, namely the demise. [1-42-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इन्द्रलोकं गतो राजा स्वार्जितेनैव कर्मणा ।
राज्ये भगीरथं पुत्रमभिषिच्य नरर्षभः ॥ १० ॥

पुत्र भगीरथको राज्यपर अभिषिक्त करके नरश्रेष्ठ राजा दिलीप अपने किये हुए पुण्यकर्मके प्रभावसे इन्द्रलोकमें गये ॥ १० ॥

दिलीपनु तन्न पुत्र भगीरथनिगॆ पट्टकट्टि तानु गळिसिद पुण्यकर्मगळ प्रभावदिन्द इन्द्रलोकक्कॆ तॆरळिदनु.॥10॥

पदच्छेदः

10. nararSabhaH raajaa = best one among men, that king - Dileepa; putram bhagiiratham raajye abhiSicya = on anointing son Bhageeratha in kingdom; svaarjitena karmaNaa eva = self acquired merits of deeds, only; indralokam gataH = went to Indra’s abode.

अनुवादः

That best one among men, namely king Dileepa, on anointing his son Bhageeratha in the kingdom went to the abode of Indra, namely the heaven, only by his self-acquired merits of deeds. [1-42-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगीरथस्तु राजर्षिर्धार्मिको रघुनन्दन ।
अनपत्यो महाराजः प्रजाकामः स च प्रजाः ॥ ११ ॥
मन्त्रिष्वाधाय तद् राज्यं गङ्गावतरणे रतः ।
तपो दीर्घं समातिष्ठद् गोकर्णे रघुनन्दन ॥ १२ ॥

रघुनन्दन! धर्मात्मा राजर्षि महाराज भगीरथके कोई संतान नहीं थी । वे संतान-प्राप्तिकी इच्छा रखते थे तो भी प्रजा और राज्यकी रक्षाका भार मन्त्रियोंपर रखकर गंगाजीको पृथ्वीपर उतारनेके प्रयत्नमें लग गये और गोकर्णतीर्थमें बड़ी भारी तपस्या करने लगे ॥ ११-१२ ॥

रघुनन्दन! धर्मात्मा राजर्षि भगीरथनिगॆ यावुदे सन्तानविरलिल्ल. अवनु सन्तान प्राप्तियन्नु इच्छिसुत्तिद्दरू राज्य मत्तु प्रजॆय रक्षणॆय भारवन्नु मन्त्रिगळिगॆ ऒप्पिसि गङ्गॆयन्नु भूतळक्कॆ तरुव प्रयत्नदल्लि तॊडगि, गोकर्ण तीर्थदल्लि भारी तपस्सु माडतॊडगिदन.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. raghunandana = oh Rama, Raghu’s descendent; dhaarmikaH = self-righteous one; raajarSiH = kingly sage; bhagiirathaH tu = Bhageeratha, on his part; anapatyaH = without children; saH mahaaraajaH prajaakaamaH = he, that great-king, longed-for offspring ; prajaaH ca = subjects, and - kingdom: he placed in the hands of ministers - these two words are to go into the meaning of next verse.

अनुवादः

Oh, Rama, the legatee of Raghu, but on his part that self-righteous and kingly-sage Bhageeratha is childless, and that great king longed-for offspring. [1-42-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12, 13a. raghunandana = oh Rama, Raghu’s descendent; [saH = he - Bhageeratha]; gangaavataraNe rataH = interested in alighting Ganga ; tat rajyam = that, kingdom; [prajaaH ca = people, and - from above verse]; mantriShu aadhaaya = in ministers, on delegating; uurdhvabaahuH = with upraised hands; pancatapaaH = [standing amid] five fires; maasaahaaraH = [once in a] month with sustenance; jitendriyaH = with conquered senses; gokarNe = at Gokarna [in Himalayas]; * diirgham tapaH* = long-time - sustained, ascesis; samaatiSThat = sat tight - firmed up in.

अनुवादः

Interested in the alighting of River Ganga on earth, oh, Rama, the descendent of Raghu, king Bhageeratha delegated his kingdom to the custody of his ministers and people and firmed up himself in sustained asceticism on Mt. Gokarna in Himalayas, and he practise ascesis standing amid five-fires, upraising his hands, with a monthly sustenance and with his sense conquered. [1-42-12, 13a]

टिप्पनी

The five-fires are pancaagni-s the four earthly fires in four corners of directions and the sun’s fire overhead.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ऊर्ध्वबाहुः पञ्चतपा मासाहारो जितेन्द्रियः ।
तस्य वर्षसहस्राणि घोरे तपसि तिष्ठतः ॥ १३ ॥
अतीतानि महाबाहो तस्य राज्ञो महात्मनः ।

महाबाहो! वे अपनी दोनों भुजाएँ ऊपर उठाकर पञ्चाग्निका सेवन करते और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक-एक महीनेपर आहार ग्रहण करते थे । इस प्रकार घोर तपस्यामें लगे हुए महात्मा राजा भगीरथके एक हजार वर्ष व्यतीत हो गये ॥ १३ १/२ ॥

महाबाहुवे! अवनु ऎरडू भुजगळन्नु मेलक्कॆत्ति पञ्चाग्नि साधनॆ माडुत्ता, इन्द्रियगळन्नु हतोटियल्लिट्टुकॊण्डु तिङ्गळल्लि ऒन्दे सल आहार स्वीकरिसुत्तिद्दनु. ई प्रकार घोर तपस्सिनल्लि तॊडगिरुव भगीरथ महाराजन ऒन्दु साविर वर्षगळु कळॆदवु.॥13॥

सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥ १४ ॥
ततः सुरगणैः सार्धमुपागम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥ १५ ॥

सुप्रीतो भगवान् ब्रह्मा प्रजानां प्रभुरीश्वरः ॥ ततः सुरगणैः सार्धुमुपागम्य पितामहः ।
भगीरथं महात्मानं तप्यमानमथाब्रवीत् ॥

इससे प्रजाओंके स्वामी भगवान् ब्रह्माजी उनपर बहुत प्रसन्न हुए । पितामह ब्रह्माने देवताओंके साथ वहाँ आकर तपस्यामें लगे हुए महात्मा भगीरथसे इस प्रकार कहा— ॥ १४-१५ ॥

इदरिन्द प्रजॆगळ स्वामि भगवान् ब्रह्मदेवरु अवन मेलॆ प्रसन्नरागि, पितामह ब्रह्मनु देवतॆगळॊन्दिगॆ बन्दु तपस्सिनल्लि तॊडगिरुव महात्मा भगीरथनल्लि इन्तॆन्दरु.॥14-15॥

पदच्छेदः

13, 14. mahaabaaho = oh dextrous Rama; tasya ghore tapasi tiSThataH = while sat tight - firmly practising in his severe ascesis; varSasahasraaNi atiitaani = thousand years, lapsed away; prajaanaam patiH iishvaraH = master and lord to all beings; bhagavaan brahmaa = god, Brahma; tasya mahaatmanaH raaGYaH = of his, great-souled king - in his respect; supriitaH = well pleased.

अनुवादः

Thousands of years have rolled by while Bhageeratha stood practising his severe ascesis, oh, dextrous Rama, and then the lord and master of all beings, namely god Brahma, is well pleased with that great-souled king’s ascesis. [1-42-13b, 14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

15. tataH = then; pitaamahaH = Forefather - Brahma; suragaNaiH saardham = along with assemblages of gods; upaagamya = on arriving; tapyamaanam = who is in ascesis - deep in the practise of ascesis; mahaatmaanam bhagiiratham = great-souled one, to Bhageeratha; atha abraviit = thus, spoke.

अनुवादः

Forefather Brahma then arrived along with assemblages of gods, and spoke this way to the great-souled Bhageeratha who is deep in the practise of ascesis. [1-42-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगीरथ महाराज प्रीतस्तेऽहं जनाधिप ।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १६ ॥

भगीरथ महाभाग प्रीतस्तेऽहं जनाधिप ।
तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥

भगीरथ महाराग प्रीतस्तेऽहं जनाधिप । तपसा च सुतप्तेन वरं वरय सुव्रत ॥ १-४२-१६

‘महाराज भगीरथ! तुम्हारी इस उत्तम तपस्यासे मैं बहुत प्रसन्न हूँ । श्रेष्ठ व्रतका पालन करनेवाले नरेश्वर! तुम कोई वर माँगो’ ॥ १६ ॥

भगीरथ महाराजा! निन्न ई उत्तम तपस्सिनिन्द नानु बहळ प्रसन्ननागिद्देनॆ. श्रेष्ठव्रतवन्नु पालिसुव जनाधिपने! नीनु यावुदादरू वरवन्नु केळु, ऎन्दु हेळिदरु.॥16॥

पदच्छेदः

16. mahaaraaga = oh great king; janaadhipa = oh people’s lord; bhagiiratha = oh Bhageeratha; te = your; sutaptena tapasaa = perfectly conducted, with ascesis; aham priitaH = I am, delighted; suvrata = oh truly committed one; varam varaya = you beseech boon.

अनुवादः

Oh, great king Bhageeratha, oh, lord of the people, I am delighted with the perfectly conducted ascesis of yours, hence oh, truly committed one, you may beseech for a boon. [1-42-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमुवाच महातेजाः सर्वलोकपितामहम् ।
भगीरथो महाबाहुः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥ १७ ॥

तमुवाच महातेजाः सर्वलोक पितामहम् ।
भगीरथो महाभागः कृताञ्जलिपुटः स्थितः ॥

तब महातेजस्वी महाबाहु भगीरथ हाथ जोड़कर उनके सामने खड़े हो गये और उन सर्वलोकपितामह ब्रह्मासे इस प्रकार बोले— ॥ १७ ॥

आग महातेजस्वी! महाबाहु भगीरथनु कैमुगिदु अवन ऎदुरिगॆ निन्तु आ सर्वलोक पितामह ब्रह्मदेवरल्लि ई प्रकार नुडिदनु.॥17॥

पदच्छेदः

17. mahaatejaaH = great-resplendent one; mahaabaahuH = highly fortunate one; bhagiirathaH = Bhageeratha; kR^itaanjalipuTaH sthitaH = remaining making adjoined-palms together; tam sarvalokapitaamaham = him, Forefather to all worlds; uvaaca = spoke to.

अनुवादः

That great resplendent and highly fortunate king Bhageeratha then remaining with suppliantly adjoined palm fold spoke to him who is the Forefather of all worlds, namely Brahma. [1-42-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

यदि मे भगवान् प्रीतो यद्यस्ति तपसःफलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥ १८ ॥

यदि मे भगवन् प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् ।
सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलमाप्नुयुः ॥

यदि मे भगवान्प्रीतो यद्यस्ति तपसः फलम् । सगरस्यात्मजाः सर्वे मत्तः सलिलस्याप्नुयुः ॥ १-४२-१८

‘भगवन्! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं और यदि इस तपस्याका कोई उत्तम फल है तो सगरके सभी पुत्रोंको मेरे हाथसे गंगाजीका जल प्राप्त हो ॥ १८ ॥

भगवन्तने! नीनु नन्न मेलॆ प्रसन्ननागिद्दरॆ, ई तपस्सिगॆ उत्तम फलविद्दरॆ, सगरन ऎल्ल पुत्ररिगॆ नन्न कैयिन्द गङ्गाजल प्राप्तवागली.॥18॥

पदच्छेदः

18. bhagavaan = oh god; me = in my respect; priitaH yadi = if you are satisfied; tapasaH phalam asti yadi = if fruit of ascesis is there; sagarasya aatmajaaH sarve = all Sagara’s, sons; mattaH = from me; salilam aapnuyuH = let them get water.

अनुवादः

Oh, god, if you are satisfied with my ascesis, and if there is any fruition to the ascesis of mine, let all the sons of Sagara get water oblations through me. [1-42-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् ।
स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे च प्रपितामहाः ॥ १९ ॥

गङ्गायाः सलिलक्लिन्ने भस्मन्येषां महात्मनाम् । स्वर्गं गच्छेयुरत्यन्तं सर्वे मे प्रपितामहाः ॥ १-४२-१९

‘इन महात्माओंकी भस्मराशिके गंगाजीके जलसे भीग जानेपर मेरे उन सभी प्रपितामहोंको अक्षय स्वर्गलोक मिले ॥ १९ ॥

ई महात्मर भस्मराशियु गङ्गाजलदिन्द तॊळॆदु होगि आ ऎल्ल पितामहरिगॆ अक्षय स्वर्गलोक प्राप्तवागलि.॥19॥

पदच्छेदः

19. eSaam mahaatmanaam bhasmani = these, ashes of great-souls; gangaayaaH salilaklinne = while being drenched by water of Ganga ; me sarve = my, all; prapitaamahaaH = great grandfathers; atyantam svargam gacCheyuH = may depart to eternal heaven.

अनुवादः

While the ashes of these great souls are drenched with the waters of Ganga, let all of those great-grandfathers of mine depart to heaven, eternally. [1-42-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

देव याचे ह सन्तत्यै नावसीदेत् कुलं च नः ।
इक्ष्वाकूणां कुले देव एष मेऽस्तु वरः परः ॥ २० ॥

‘देव! मैं संततिके लिये भी आपसे प्रार्थना करता हूँ । हमारे कुलकी परम्परा कभी नष्ट न हो । भगवन्! मेरे द्वारा माँगा हुआ उत्तम वर सम्पूर्ण इक्ष्वाकुवंशके लिये लागू होना चाहिये’ ॥ २० ॥

देव! नानु सन्ततिगागियू निन्नल्लि प्रार्थिसुत्तिद्देनॆ. नम्म कुलपरम्परॆयु नाशवागदिरलि. भगवन्तने! नानु केळिद उत्तम वरवु सम्पूर्ण इक्वाक्षुवंशक्कॆ अन्वयवागबेकु.॥20॥

पदच्छेदः

20. deva = oh god; ikSvaakuuNaam kule = in Ikshvaku’s dynasty; santatyai yaace ha = I pray for offspring, indeed; naH kulam na avasiidet ca = not to dwindle our dynasty, also; deva = oh god; eSaH me paraH varaH astu = let this be other boon to mine.

अनुवादः

Oh, god, I indeed pray for offspring in our Ikshvaku dynasty, let not our dynasty dwindle as I am issueless, and oh, god, let this be the other boon to me. [1-42-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः ।
प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरां मधुराक्षराम् ॥ २१ ॥

उक्तवाक्यं तु राजानं सर्वलोकपितामहः । प्रत्युवाच शुभां वाणीं मधुरं मधुराक्षराम् ॥ १-४२-२१

राजा भगीरथके ऐसा कहनेपर सर्वलोकपितामह ब्रह्माजीने मधुर अक्षरोंवाली परम कल्याणमयी मीठी वाणीमें कहा— ॥ २१ ॥

भगीरथ राजनु हीगॆ हेळिदाग सर्वलोक पितामह ब्रह्मदेवरु मधुराक्षरवुळ्ळ परम श्रेयस्कर मातन्नु हेळिदरु.॥21॥

पदच्छेदः

21. sarvalokapitaamahaH = Forefather of all worlds; *uktavaakyam

• = one who has said such sentence - requested such boon

• Bhageeratha; raajaanam = to king; shubhaam madhuram madhuraakSaraam = auspicious sweet and sweetly worded; vaaNiim = in tongue; prati uvaaca = in rely, spoke - replied.

अनुवादः

The Forefather of all the worlds, Brahma, then replied the king who has spoken in that way, in an auspicious tongue that is sweet-sounding and sweetly worded, as well. [1-42-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मनोरथो महानेष भगीरथ महारथ ।
एवं भवतु भद्रं ते इक्ष्वाकुकुलवर्धन ॥ २२ ॥

‘इक्ष्वाकुवंशकी वृद्धि करनेवाले महारथी भगीरथ! तुम्हारा कल्याण हो । तुम्हारा यह महान् मनोरथ इसी रूपमें पूर्ण हो ॥ २२ ॥

इक्ष्वाकु कुलवर्धन महारथी भगीरथने! निनगॆ मङ्गळवागलि, निन्न ई महामनोरथवु हीगॆये पूर्णवागली.॥22॥

पदच्छेदः

22. mahaaratha bhagiiratha = oh top-speeded chariot-rider, Bhageeratha; eSaH manorathaH mahaan = this, aspiration, is sublime; ikSvaakukulavardhana = oh furtherer of Ikshvaku’s dynasty ; evam bhavatu = so it be; bhadram te = safeness, betide you.

अनुवादः

Oh, top-speeded chariot-rider Bhageeratha, this aspiration of yours is sublime, and oh, the furtherer of Ikshvaku dynasty, so be it, let safeness betide you. [1-42-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इयं हैमवती ज्येष्ठा गङ्गा हिमवतः सुता ।
तां वै धारयितुं राजन् हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥ २३ ॥

इयं हैमवती गङ्गा ज्येष्ठा हिमवतः सुता ।
तां वै धारयितुं राजन् हरस्तत्र नियुज्यताम् ॥

‘राजन्! ये हैं हिमालयकी ज्येष्ठ पुत्री हैमवती गंगाजी । इनको धारण करनेके लिये भगवान् शङ्करको तैयार करो ॥ २३ ॥

राजने! इवळु हिमालयद जेष्ठ पुत्रि हैमवति गङ्गॆयागिद्दाळॆ. ईकॆयन्नु धरिसिकॊळ्ळलु भगवान् शङ्करनन्नु ऒलिसिको.॥23॥

पदच्छेदः

23. raajan = oh king; haimavatii = born from Himavanta , or one having snow-broth; iyam gangaa = this, Ganga; himavataH jyeSThaa sutaa = Himavanta’s, elder, daughter; taam dhaarayitum = to sustain her; [shaktaH = capable one is]; haraH = god Shiva; tatra = there, therefor

• in that matter of sustaining Ganga; niyujyataam vai = is to be designated - commissioned, in fact.

अनुवादः

This Ganga is the one with snow-broth, the elder daughter of Himavanta, and oh, king Bhageeratha, god Shiva alone is capable to sustain her force in the course of her alighting onto earth, and in fact, he is to be commissioned for that purpose. [1-42-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गङ्गायाः पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यते ।
तां वै धारयितुं राजन् नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥ २४ ॥

गङ्गायाः पतनं राजन् पृथिवी न सहिष्यती ।
तां वै धारयितुं राजन् नान्यं पश्यामि शूलिनः ॥

‘महाराज! गंगाजीके गिरनेका वेग यह पृथ्वी नहीं सह सकेगी । मैं त्रिशूलधारी भगवान् शङ्करके सिवा और किसीको ऐसा नहीं देखता, जो इन्हें धारण कर सके’ ॥ २४ ॥

महाराजा! गङ्गॆयु बीळुव वेग ई पृथ्वियु सहिसलारळु. त्रिशूलधारी भगवान् शङ्करनल्लदॆ बेरॆ यारू ईकॆयन्नु धरिसबल्लवरन्नु नानु नोडिल्ल.॥24॥

पदच्छेदः

24. raajan = oh king; gangaayaaH patanam = Ganga’s, downfall; pR^ithivii na sahiSyate = earth, can not, endure; taam dhaarayitum = to sustain her [Ganga] ; raajan oh king; shuulinaH = Trident wielder - god Shiva; anyam = any other - other than him; na pashyaami vai = not, I behold, indeed.

अनुवादः

‘Oh, king Bhageeratha, the earth cannot endure the downfall of Ganga and to sustain Ganga, oh, king, indeed I do not behold none other than the Trident-wielder, god Shiva.’ Thus Brahma spoke to Bhageeratha. [1-42-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् ।
जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वैः सह मरुद्‍गणैः ॥ २५ ॥

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् ।
जगाम त्रिदिवं देवैः सर्वे सह मरुद्गणैः ॥

तमेवमुक्त्वा राजानं गङ्गां चाभाष्य लोककृत् । जगाम त्रिदिवं देवैः सह सर्वैर्मरुद्गणैः ॥ १-४२-२५

राजासे ऐसा कहकर लोकस्रष्टा ब्रह्माजीने भगवती गंगासे भी भगीरथपर अनुग्रह करनेके लिये कहा । इसके बाद वे सम्पूर्ण देवताओं तथा मरुद्‍गणोंके साथ स्वर्गलोकको चले गये ॥ २५ ॥

राजनल्लि हीगॆ हेळि लोकस्रष्टा ब्रह्मदेवरु भगवती गङ्गॆगू भगीरथन मेलॆ अनुग्रह माडुवन्तॆ तिळिसिदरु. बळिक समस्त देवतॆगळु हागू मरुद्गणरॊन्दिगॆ तम्म लोकक्कॆ तॆरळिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. lokakR^it = creator of worlds - Brahma; tam raajaanam = to him, to king; evam uktvaa = this way, on speaking; * gangaam ca aabhaaSya* = on speaking - having a little talk, saying hello to Ganga, also ; saha sarvaiH devaiH marut gaNaiH = with, all, gods, with groups of Wind-gods; tridivam jagaama = proceeded to heaven.

अनुवादः

“Speaking this way to the king Bhageeratha and informally greeting Ganga also, that Creator of Worlds, Brahma, left for heaven along with all the groups of gods and Wind-gods.” Thus Vishvamitra continued narration about the arrival of River Ganga to earth. [1-42-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि नलवत्तॆरडनॆय सर्ग पूर्णवायितु.॥42॥