०३९ सगराश्वमेधः

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties chapter/Sarga 39

The ritual horse released by Emperor Sagara is snatched away by Indra in order to cause hindrance to the ritual. The ritual cannot proceed to culmination without the horse. Then Sagara orders his sixty thousand sons to search for that horse, asking them to dig earth to trace it, if it is not found on earth. And the princes will dig earth when they have not found the horse on earth, to the grief of beings living in netherworlds.

स्रोतः: valmikiramayan.net

39. इन्द्रके द्वारा राजा सगरके यज्ञसम्बन्धी अश्वका अपहरण, सगरपुत्रोंद्वारा सारी पृथ्वीका भेदन तथा देवताओंका ब्रह्माजीको यह सब समाचार बताना

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनन्दनः ।
उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १ ॥

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा कथान्ते रघुनंदन । उवाच परमप्रीतो मुनिं दीप्तमिवानलम् ॥ १-३९-१

विश्वामित्रजीकी कही हुई कथा सुनकर श्रीरामचन्द्रजी बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने कथाके अन्तमें अग्नितुल्य तेजस्वी विश्वामित्र मुनिसे कहा— ॥ १ ॥

विश्वामित्ररु हेळिद कथॆयन्नु केळि श्रीरामचन्द्रनु परमप्रीतनादनु. कथॆय कॊनॆयल्लि अवनु यज्ञेश्वरनन्तॆ तेजस्वी विश्वामित्ररल्लि हेळिदनु.॥1॥

पदच्छेदः

1. raghunandana = Raghu’s delight - Rama; vishvaamitravacaH shrutvaa = on listening Vishvamitra’s words - narration; paramapriitaH = highly rejoiced; kathaante = at the end of episode ; diiptam iva analam = glowing, like, fire; munim = to sage; uvaaca = said to.

अनुवादः

On listening the narration of Vishvamitra, Rama, the delighter of Raghu’s dynasty is highly rejoiced, and at the end of the episode he spoke to sage whose glow is fire like. [1-39-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते विस्तरेण कथामिमाम् ।
पूर्वजो मे कथं ब्रह्मन् यज्ञं वै समुपाहरत् ॥ २ ॥

‘ब्रह्मन्! आपका कल्याण हो । मैं इस कथाको विस्तारके साथ सुनना चाहता हूँ । मेरे पूर्वज महाराज सगरने किस प्रकार यज्ञ किया था?’ ॥ २ ॥

ब्रह्मर्षिगळे! निमगॆ मङ्गळवागलि. नम्म पूर्वजनाद सगर महाराजनु यज्ञवन्नु हेगॆ नॆरवेरिसिदनु? ऎम्बुदन्नु विस्तारवागि केळलु बयसुत्तिरुवॆनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. brahman = oh Brahman; imaam kathaam vistareNa shrotum icChaami = I am interested to listen extensively this episode; te bhadram = may good betide to you; me puurvajaH = earlier born one of mine - my ancestor Sagara; katham = how; ya~jnam = Vedic-ritual; samupaaharat [sam+upa+aaharat = well nearly completed] completed; vai = really.

अनुवादः

I am interested to listen this episode exhaustively, oh, Brahman, let good betide you, how my ancestor Sagara had completed the Vedic-ritual, really. [1-39-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः ।
विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ॥ ३ ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कौतूहलसमन्वितः । विश्वामित्रस्तु काकुत्स्थमुवाच प्रहसन्निव ॥ १-३९-३ श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ।

उनकी वह बात सुनकर विश्वामित्रजीको बड़ा कौतूहल हुआ । वे यह सोचकर कि मैं जो कुछ कहना चाहता हूँ, उसीके लिये ये प्रश्न कर रहे हैं, जोर-जोरसे हँस पड़े । हँसते हुए-से ही उन्होंने श्रीरामसे कहा— ॥

अवन मातन्नु केळि विश्वामित्ररु कुतूहलगॊण्डु नानु हेळबेकॆन्दिरुवुदन्ने इवनु प्रश्निसुत्तिरुवनु ऎन्दु योचिसि नसुनगुत्ता रामनल्लि हेळतॊडगिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3, 4a. tasya tat vacanam = his - Rama’s, that, sentence; kautuuhalasamanvitaH = inclusive of inquisitiveness; * shrutvaa* = on listening; vishvaamitraH tu = Vishvamitra, on his part; kaakutstham = to the descendent of Kakutstha; prahasan iva uvaaca = said as though smiling; mahaatmanaH sagarasya = of great-souled one, Sagara’s; episode; vistaraH shruuyataam = vividly, may be listened; raama = oh Rama.

अनुवादः

On listening the words of Rama that are inclusive of his inquisitiveness, Sage Vishvamitra smilingly spoke to that descendent of Kakutstha, “oh, Rama, let the episode of the great-souled Sagara be listened vividly.” Vishvamitra thus commenced to narrate that episode. [1-39-3, 4a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

श्रूयतां विस्तरो राम सगरस्य महात्मनः ।
शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः ॥ ४ ॥
विन्ध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् ।
तयोर्मध्ये समभवद् यज्ञः स पुरुषोत्तम ॥ ५ ॥

शंकरश्वशुरो नाम हिमवानिति विश्रुतः ॥ १-३९-४ विंध्यपर्वतमासाद्य निरीक्षेते परस्परम् । तयोर्मध्ये प्रवृत्तोऽभूद्यज्ञः स पुरुषोत्तम॥ १-३९-५ स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि।

‘राम! तुम महात्मा सगरके यज्ञका विस्तारपूर्वक वर्णन सुनो । पुरुषोत्तम! शङ्करजीके श्वशुर हिमवान् नामसे विख्यात पर्वत विन्ध्याचलतक पहुँचकर तथा विन्ध्यपर्वत हिमवान् तक पहुँचकर दोनों एक-दूसरेको देखते हैं (इन दोनोंके बीचमें दूसरा कोई ऐसा ऊँचा पर्वत नहीं है, जो दोनोंके पारस्परिक दर्शनमें बाधा उपस्थित कर सके) । इन्हीं दोनों पर्वतोंके बीच आर्यावर्तकी पुण्यभूमिमें उस यज्ञका अनुष्ठान हुआ था ॥ ४-५ ॥

रामा! नीनु महात्म सगरन यज्ञद कथॆयन्नु विस्तारवागि केळु. पुरुषोत्तमने! देवदेव शङ्करन मावनु हिमवन्त ऎन्दु विख्यात पर्वतवु विन्ध्याचलदवरॆगॆ होगि हागू विन्ध्यपर्वतवु हिमवन्तनवरॆगॆ होगि परस्पर नोडुत्तारॆ. (इवॆरडर नडुवॆ बेरॆ यावुदे ऎत्तरवाद पर्वत इरलिल्ल. इदरिन्द परस्पर नोडलु तॊन्दरॆ इरलिल्ल.) ई ऎरडु पर्वतगळ नडुविन आर्यावर्तद पुण्य भूमियल्लि आ यज्ञद अनुष्ठान नडॆदित्तु.॥4-5॥

पदच्छेदः

4b, 5a. shankarashvashuraH = god Sankara’s father-in-law; himavaan naama = Himavanta, namely; iti vishrutaH = by name, thus, well known; vindhyaparvatam aasaadya = attaining Vindhya mountain [Himavan] - by sight, set eyes on; niriikSete parasparam = without wink [stares, peers] each other - Vindhya and Himalayas look at each other.

अनुवादः

The father-in-law of god Shankara who is well-known by the name of Himavan sets eyes on Mt. Vindhya, which stands as loftily as Himalayas, and those two mountains peer at each other. [1-39-4b, 5a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

5b, 6a. puruSottama = oh the best man - Rama; saH ya~jnaH = that, Vedic ritual of Sagara; tayoH madhye = of them two

• between Vindhya and Himalayas mountains between; pravr^ittaH abhuut = started; naravyaaghra = oh tigerly man Rama; * saH deshaH* = that, area; ya~jnakarmaNi = for Vedic rituals; prashastaH hi = renowned, isn’t it.

अनुवादः

Oh, best one among men, Rama, that Vedic-ritual of Sagara started in between those two mountains, namely Himalayas and Vindhya ranges, and oh, tigerly-man Rama, that area is renowned for Vedic-rituals, isn’t it! [1-39-5b, 6a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हि देशो नरव्याघ्र प्रशस्तो यज्ञकर्मणि ।
तस्याश्वचर्यां काकुत्स्थ दृढधन्वा महारथः ॥ ६ ॥
अंशुमानकरोत् तात सगरस्य मते स्थितः ।

‘पुरुषसिंह! वही देश यज्ञ करनेके लिये उत्तम माना गया है । तात ककुत्स्थनन्दन! राजा सगरकी आज्ञासे यज्ञिय अश्वकी रक्षाका भार सुदृढ़ धनुर्धर महारथी अंशुमान् ने स्वीकार किया था ॥ ६ १/२ ॥

पुरुषसिंहने! आ देशवन्ने यज्ञ माडलु उत्तमवॆन्दु तिळियलागिदॆ. अय्या काकुत्स्थने! राजा सगरन आज्ञॆयन्तॆ यज्ञाश्वद रक्षणॆय भारवन्नु धनुर्धर महारथि अंशुमन्तनु स्वीकरिसिद्दनु.॥6½॥

पदच्छेदः

6b, 7a. taata = oh dear sire; kaakutstha = oh descendant of Kakutstha; dR^iDhadhanvaa = unfaltering bow - wielder; mahaarathaH = top-speeded chariot-rider; such a prince; amshumaan = Amshuman; sagarasya mate sthitaH = in abiding by Sagara’s conviction; tasya = its - ritual’s; ashvacaryaam = course of action of horse - from release to retrieval; akarot = managed - escorted.

अनुवादः

Oh, dear sire Rama, the grandson of Sagara and the son of exiled Asamanja is Amshuman, oh, descendant of Kakutstha, which Anshuman’s bow will be unfaltering and who is a top-speeded chariot-rider, and he has escorted ritual-horse released. [1-39-6b, 7a]

टिप्पनी

Details regarding the release of horse are at Bala Kanda 1-14-1

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ॥ ७ ॥
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञियाश्वमपाहरत् ।

तस्य पर्वणि तं यज्ञं यजमानस्य वासवः ॥
राक्षसीं तनुमास्थाय यज्ञीयाश्वमपाहरत् ।

‘परंतु पर्वके दिन यज्ञमें लगे हुए राजा सगरके यज्ञसम्बन्धी घोड़ेको इन्द्रने राक्षसका रूप धारण करके चुरा लिया ॥ ७ १/२ ॥

आदरॆ पर्व दिनदल्लि यज्ञदल्लि तॊडगिद्द सगरराजन यज्ञाश्ववन्नु इन्द्रनु राक्षस रूप धरिसि अपहरिसिदनु.॥7½॥

पदच्छेदः

7b, 8a. vaasavaH = Indra; raakSasiim tanum aasthaaya = on assuming demonic form; parvaNi = at auspicious time [ukthya, the day of sacred function]; ya~jnam yajamaanasya = ritual’s, of presiding authority; tasya = his - Sagara’s; tam ya~jniiya ashvam apaaharat = snatched away that Vedic-ritual’s horse .

अनुवादः

And on the day of a sacred function called ukthyam , Indra assumed the form of a demon and stole the ritual horse of the chief of the ritual, namely Sagara. [1-39-7b, 8a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ह्रियमाणे तु काकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ॥ ८ ॥
उपाध्यायगणाः सर्वे यजमानमथाब्रुवन् ।
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञियाश्वोऽपनीयते ॥ ९ ॥
हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ।
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत् सर्वेषामशिवाय नः ॥ १० ॥
तत् तथा क्रियतां राजन् यज्ञोऽच्छिद्रः कृतो भवेत् ।

ह्रियमाणे तुकाकुत्स्थ तस्मिन्नश्वे महात्मनः ॥ उपाध्यायगणाः सर्वेयजमानमथाब्रुवन् ।
अयं पर्वणि वेगेन यज्ञीयाश्वोऽपनीयते ॥ हर्तारं जहि काकुत्स्थ हयश्चैवोपनीयताम् ।
यज्ञच्छिद्रं भवत्येतत् सर्वेषामशिवायनः ॥
तत् तथा क्रियतां राजन्यज्ञोऽच्छिद्रः क्रतो भवेत् ।

‘काकुत्स्थ! महामना सगरके उस अश्वका अपहरण होते समय समस्त ऋत्विजोंने यजमान सगरसे कहा—‘ककुत्स्थनन्दन! आज पर्वके दिन कोई इस यज्ञसम्बन्धी अश्वको चुराकर बड़े वेगसे लिये जा रहा है । आप चोरको मारिये और घोड़ा वापस लाइये, नहीं तो यज्ञमें विघ्न पड़ जायगा और वह हम सब लोगोंके लिये अमंगलका कारण होगा । राजन्! आप ऐसा प्रयत्न कीजिये, जिससे यह यज्ञ बिना किसी विघ्न-बाधाके परिपूर्ण हो’ ॥

पदच्छेदः

8b, 9a. kaakutstha = oh Rama of Kakutstha; mahaatmanaH = great-souled one’s - Sagara’s; tasmin ashve hriyamaaNe tu = that, horse, while being stolen; atha sarve upaadhyaayagaNaaH = then, all, religious-teachers’ congregations - of ritwiks; yajamaanam abruvan = then spoke to propitiator.

अनुवादः

While that ritual-horse of the great-souled Sagara is stolen, all the congregations of the Ritviks, the religious-teachers, then spoke to the chief propitiator, namely Sagara. [1-39-8b, 9a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

काकुत्स्थने! महात्मा सगरन यज्ञाश्वद अपरणवागुवाग समस्त ऋत्विजरु यजमान सगरन बळि इन्तॆन्दरु-ककुत्स्थनन्दन! इन्दु पर्वद दिन यारो ई यज्ञद कुदुरॆयन्नु कद्दुकॊण्डु वेगवागि होगुत्तिद्दानॆ. नीनु कळ्ळनन्नु कॊन्दु, कुदुरॆयन्नु हिन्दक्कॆ तन्निरि. इल्लदिद्दरॆ यज्ञदल्लि विघ्नवुण्टागि नमगॆल्लरिगॆ अमङ्गलद कारणवादीतु. राजने! ई यज्ञवु यावुदे विघ्न बाधॆगळिल्लदॆ पूर्णवागुवन्तॆ प्रयत्निसिरि.॥8-10½॥

पदच्छेदः

9b, 10a. kaakutstha = oh decedent of Kakutstha - Sagara; parvaNi = on auspicious day; ayam ya~jniyaashvaH = this, ritual’s horse; vegena apaniiyate = hastily, being sidetracked

• stolen away; hartaaram jahi = you kill who stole it - horse’s thief, ; hayaH ca eva upaniiyataam = horse, also, that way, be fetched.

अनुवादः

‘Oh, Sagara,the descendent of Kakutstha, at this auspicious time the ritual horse is hastily diverted, you kill him who stole the horse, and let that horse be fetched’. [1-39-9b, 10a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

10b, 11a. etat yaGYaH cChidram = this one - the happening, in Vedic-ritual, hindrance; naH sarveSaam = us, for all; ashivaaya = not auspicious; bhavati = it becomes; tat = thereby; raajan = oh king; krataH = ritual’s proceedings; acChidraH = not faulty; yaGYaH bhavet = ritual, it will be; tathaa kriyataam = that way, action may be taken.

अनुवादः

‘This hindrance in Vedic-ritual will become inauspicious for all of us, thereby, oh, king, action may be taken as to how there can be no fault in proceedings of the ritual.’ The religious-teachers of Sagara have advised him in this way. [1-39-10b, 11a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सोपाध्यायवचः श्रुत्वा तस्मिन् सदसि पार्थिवः ॥ ११ ॥
षष्टिं पुत्रसहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ।
गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः ॥ १२ ॥
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितो हि महाक्रतुः ।

सोपाध्यायवचः श्रुत्वा सस्मिन्सदसि पार्थिवः ॥ षष्टिं पुत्र सहस्राणि वाक्यमेतदुवाच ह ।
गतिं पुत्रा न पश्यामि रक्षसां पुरुषर्षभाः ॥
मन्त्रपूतैर्महाभागैरास्थितोहि महाक्रतुः ।

‘उस यज्ञ-सभामें बैठे हुए राजा सगरने उपाध्यायोंकी बात सुनकर अपने साठ हजार पुत्रोंसे कहा—‘पुरुषप्रवर पुत्रो! यह महान् यज्ञ वेदमन्त्रोंसे पवित्र अन्तःकरणवाले महाभाग महात्माओंद्वारा सम्पादित हो रहा है; अतः यहाँ राक्षसोंकी पहुँच हो, ऐसा मुझे नहीं दिखायी देता (अतः यह अश्व चुरानेवाला कोई देवकोटिका पुरुष होगा) ॥

आ यज्ञ मण्टपदल्लि कुळितिरुव राजा सगरनु पुरोहितर मातन्नु केळि तन्न अरवत्तु साविर पुत्ररल्लि हेळिदनु - पुरुषश्रेष्ठ मक्कळिरा! ई महायज्ञवु वेदमन्त्रगळिन्द, पवित्र अन्तःकरण उळ्ळ महात्मर मूलक नॆरवेरुत्ता इदॆ. आद्दरिन्द इल्लि राक्षसरु बरलारदॆन्दे ननगॆ अनिसुत्तिदॆ. आद्दरिन्द ई अश्ववन्नु कदियुववनु यारो देवकोटिय पुरुषने आगिरबेकु.॥11-12½॥

पदच्छेदः

11b, 12a. paarthivaH = that king - Sagara; saH upaadhyaayavacaH shrutvaa = he Sagara, on hearing words of religious-teachers; tasmin sadasi = in that, religious-council; *SaSTim putrasahasraaNi

• = to sixty thousand sons; etat vaakyam uvaaca ha = spoke this sentence, indeed.

अनुवादः

On hearing the words of religious-teachers that king Sagara indeed spoke this much to his sixty thousand sons in that religious-council. [1-39-11b, 12a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12b, 13a. puruSarSabhaaH = oh best ones among men; putraaH = oh sons; rakSasaam gatim na pashyaami = I do not envisage approaching [here] of demons; mahaakratuH = glorious Vedic-ritual; mantrapuutaiH mahaabhaagaiH = sanctified by hymns, by holy sanctifiers ; aasthitaH hi = presided over - being conducted, isn’t it.

अनुवादः

‘Oh, sons, I do not envisage any way in for demons into this ritual, since oh, best ones among men, holy-sanctifiers who themselves are sanctified by the Vedic-hymns are conducting this glorious Vedic-ritual, isn’t it. [1-39-12b, 13a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तद् गच्छथ विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः ॥ १३ ॥
समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छथ ।
एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ १४ ॥
यावत् तुरगसन्दर्शस्तावत् खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥ १५ ॥

तद् गच्छत विचिन्वध्वं पुत्रका भद्रमस्तु वः ॥ समुद्रमालिनीं सर्वां पृथिवीमनुगच्छथ ।
एकैकं योजनं पुत्रा विस्तारमभिगच्छत ॥ यावत् तुरगसन्दर्शस्तावत्खनत मेदिनीम् ।
तमेव हयहर्तारं मार्गमाणा ममाज्ञया ॥

‘अतः पुत्रो! तुमलोग जाओ, घोड़ेकी खोज करो । तुम्हारा कल्याण हो । समुद्रसे घिरी हुई इस सारी पृथ्वीको छान डालो । एक-एक योजन विस्तृत भूमिको बाँटकर उसका चप्पा-चप्पा देख डालो । जबतक घोड़ेका पता न लग जाय, तबतक मेरी आज्ञासे इस पृथ्वीको खोदते रहो । इस खोदनेका एक ही लक्ष्य है—उस अश्वके चोरको ढूँढ़ निकालना ॥ १३—१५ ॥

आद्दरिन्द पुत्ररे! नीवु होगि कुदुरॆयन्नु हुडुकिरि. निमगॆ मङ्गळवागलि. समुद्रदिन्द सुत्तुवरिद ई ऎल्ल भूमियन्नु सुत्ताडि हुडुकिरि. ऒन्दॊन्दु योजन विस्तारद भूमियन्नु हञ्चिकॊण्डु अङ्गुल-अङ्गुल नोडुत्ता होगि कुदुरॆय दर्शनवागुववरॆगॆ नन्न आज्ञॆयन्तॆ ई भूमियन्नु अगॆदु हाकिरि. कुदुरॆयन्नु हुडुकुवुदे पृथ्वियन्नु अगॆयुवुदर गुरियागिदॆ.॥13-15॥

पदच्छेदः

13b, 14a. putrakaaH = oh sons; tat = therefore; vicinvadhvam = for the purpose of searching - horse and its thief; gacChata = you may proceed; vaH bhadram astu = there will be safety to you all; samudramaaliniim = garlanded with ocean - encompassed by oceans; sarvaam = entire; pR^ithiviim anugacchata = earth, you follow - you search.

अनुवादः

‘Oh, sons, you may therefore proceed to search for the horse and its thief on entire earth as far as it is garlanded by the ocean, and safety betides you all. [1-39-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14b, 15. putraaH = oh sons; ekaikam yojanam = one [each prince] one, yojana - area of earth; vistaaram abhigacChata = square area, you advance - allocate for yourself; mama aaGYayaa = by my, order; tam hayahartaaram = him, horse stealer; maargamaaNaa = while searching; turagasandarshaH yaavat = until horse’s appearance; taavat mediniim khanata = till then you dig out earth.

अनुवादः

‘Oh, sons, let each prince advance searching one square yojana of earth, by my order you dig up the earth until the appearance of the horse, while searching for the stealer of that horse. [1-39-14b, 15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

दीक्षितः पौत्रसहितः सोपाध्यायगणस्त्वहम् ।
इह स्थास्यामि भद्रं वो यावत् तुरगदर्शनम् ॥ १६ ॥

‘मैं यज्ञकी दीक्षा ले चुका हूँ, अतः स्वयं उसे ढूँढ़नेके लिये नहीं जा सकता; इसलिये जबतक उस अश्वका दर्शन न हो, तबतक मैं उपाध्यायों और पौत्र अंशुमान‍्के साथ यहीं रहूँगा’ ॥ १६ ॥

नानु यज्ञ दीक्षितनागिद्देनॆ, आद्दरिन्द अदन्नु हुडुकलु होगलारॆनु. अदक्कागि यज्ञाश्वद दर्शनवागुववरॆगॆ नानु पुरोहित-ऋत्विजरु मत्तु मॊम्मग अंशुमन्तनॊडनॆ इल्ले इरुवॆनु.॥16॥

पदच्छेदः

16. diikSitaH aham tu = under vow, I, for my part; such as I am; pautrasahitaH = along with grand son [Amshuman] ; sopaadhyaayagaNaH = along with congregation of religious-teachers; yaavat turagadarshanam = till, horse appears; iha sthaasyaami = here, I will stay; vaH bhadram = to you all, safe betides.

अनुवादः

‘As for myself, I will stay here only along with my grandson, namely Amshuman, and with the congregation of religious-teachers till the horse appears, as I am under vow of the ritual.’ Thus Sagara instructed to his sixty thousand sons and stayed back at the ritual place. [1-39-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते सर्वे हृष्टमनसो राजपुत्रा महाबलाः ।
जग्मुर्महीतलं राम पितुर्वचनयन्त्रिताः ॥ १७ ॥

‘श्रीराम! पिताके आदेशरूपी बन्धनसे बँधकर वे सभी महाबली राजकुमार मन-ही-मन हर्षका अनुभव करते हुए भूतलपर विचरने लगे ॥ १७ ॥

श्रीरामा! पितन आदेशवन्नु पडॆद अवरॆल्ल महाबलि राजकुमाररु मनस्सिनल्ले हर्षपडुत्ता भूतळदल्लि सञ्चरिसतॊडगिदरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. raama = oh Rama; [iti uktaaH = thus, who are addressed - the sons]; mahaabalaaH = great mighty ones; raajaputraaH = king’s sons - princes; hR^iSTamanasaH = gladdened at heart - enthusiastically; pituH vacanayantritaaH = amimated by words of father; te sarve = they, all; * mahiitalam jagmuH* = proceeded to earth’s surface.

अनुवादः

Animated by their father’s words those great-mighty princes enthusiastically proceeded onto earth’s surface in the preliminary round of search. [1-39-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गत्वा तु पृथिवीं सर्वामदृष्ट्वा तं महाबलाः ।
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्रा वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥ १८ ॥

गत्वा तु पृथिवीं सर्वामदृष्ट्वा तं महाबलाः ।
योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् ।
बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥

गत्वा तु पृथिवीं सर्वमदृष्टा तं महबलाः । योजनायामविस्तारमेकैको धरणीतलम् । बिभिदुः पुरुषव्याघ्र वज्रस्पर्शसमैर्भुजैः ॥१-३९-१८

‘सारी पृथ्वीका चक्कर लगानेके बाद भी उस अश्वको न देखकर उन महाबली पुरुषसिंह राजपुत्रोंने प्रत्येकके हिस्सेमें एक-एक योजन भूमिका बँटवारा करके अपनी भुजाओंद्वारा उसे खोदना आरम्भ किया । उनकी उन भुजाओंका स्पर्श वज्रके स्पर्शकी भाँति दुस्सह था ॥ १८ ॥

इडी पृथ्वियल्लि हुडुकिदरू कुदुरॆ सिगलिल्ल, आग आ महाबलि पुरुषसिंहरु ऒब्बॊब्बरु ऒन्दॊन्दु योजन भूमियन्नु हञ्चिकॊण्डु तम्म भुजगळिन्द अदन्नु अगॆयलु प्रारम्भिसिदरु. अवर भुजगळ प्रहार वज्रदन्तॆ दुस्सहवागित्तु.॥18॥

पदच्छेदः

18. puruSavyaaghra = oh tigerly man, Rama; mahaabalaaH = great mighty ones; sarvam pR^ithiviim gatvaa tu = having gone entire earth, but; tam adR^iShTaa = that - horse, not, seen; ekaikaH = each every - prince; yojanaayaam avistaaram = yojana-s not very wide; dharaNiitalam = surface of earth; vajrasparshasamaiH = similar to the touch of diamond ; bhujaiH [nakhaiH] = with arms - with nails; * bibhiduH* = they hollowed out.

अनुवादः

But, oh, tigerly-man Rama, on going round the earth in its entirety those great-mighty princes did not find that horse, then as said by their father they mapped the earth to a unit of one square yojana for each of them, and each of them hollowed out each and every area on the surface of earth with their arms that have the touch of the diamonds. [1-39-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शूलैरशनिकल्पैश्च हलैश्चापि सुदारुणैः ।
भिद्यमाना वसुमती ननाद रघुनन्दन ॥ १९ ॥

‘रघुनन्दन! उस समय वज्रतुल्य शूलों और अत्यन्त दारुण हलोंद्वारा सब ओरसे विदीर्ण की जाती हुई वसुधा आर्तनाद करने लगी ॥ १९ ॥

रघुनन्दन! आग वज्रदन्तह शूलगळिन्द, हरितवाद नेगिलुगळिन्द ऎल्ल कडॆ अगॆयुत्तिरुवाग वसुधॆ आर्तनाद माडतॊडगिदळु.॥19॥

पदच्छेदः

19. raghunandana = oh legatee of Raghu, Rama; ashanikalpaiH shuulaiH ca = spears similar to thunderbolt, also; sudaaruNaiH halaiH ca api = very gruelling, with ploughs, also, even; * bhidyamaanaa vasumatii nanaada* = mother earth bewailed being ruptured .

अनुवादः

Mother Earth bewailed while she is ruptured with spears also that are similar to thunderbolts, besides with very gruelling ploughs. [1-39-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां दुराधर्षं सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥ २० ॥

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव ।
राक्षसानां च दुराधर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥

नागानां वध्यमानानामसुराणां च राघव । राक्षसानां च दुर्धर्षः सत्त्वानां निनदोऽभवत् ॥१-३९-२०

‘रघुवीर! उन राजकुमारोंद्वारा मारे जाते हुए नागों, असुरों, राक्षसों तथा दूसरे-दूसरे प्राणियोंका भयंकर आर्तनाद गूँजने लगा ॥ २० ॥

रघुवीर! आ राजकुमाररिन्द कॊल्लल्पट्ट नागगळ, असुर-राक्षसर हागू इतर प्राणिगळ भयङ्कर आर्तनादवु ऎल्ल कडॆ तुम्बिहोयितु.॥20॥

पदच्छेदः

20. raaghava = oh Raghava; vadhyamaanaanaam [mathyamaanaanaam] naagaanaam = being killed [while being battered,] of serpents; asuraaNaam ca = of asura-s, also; raakSasaanaam ca = of demons, also; sattvaanaam = of other beings; durdharSaH ninadaH abhavat = unbearable [unstoppable,] rumpuses, emerged.

अनुवादः

Oh, Raghava, there emerged an unbearable rumpus from the serpents, asura-s, demons, and other beings living underneath the surface of earth, while they are killed during hollowing the earth. [1-39-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

योजनानां सहस्राणि षष्टिं तु रघुनन्दन ।
बिभिदुर्धरणीं राम रसातलमनुत्तमम् ॥ २१ ॥

‘रघुकुलको आनन्दित करनेवाले श्रीराम! उन्होंने साठ हजार योजनकी भूमि खोद डाली । मानो वे सर्वोत्तम रसातलका अनुसंधान कर रहे हों ॥ २१ ॥

रघुनन्दन श्रीरामा! अवरु अरवत्तु साविर योजन भूमियन्नु अगॆदु हाकिदरु. अवरु उत्तम रसातलवन्ने अनुसन्धान माडुवन्तित्तु.॥21॥

पदच्छेदः

21. raghunandana = oh legatee of Raghu’s dynasty; raama = oh Rama; yojanaanaam SaSTim sahasraaNi tu = sixty thousand yojana-s , thus; dharaNiim = of earth; they dug to make it as the; anuttamam = unsurpassed; rasaatalam = as sixth subterranean field; bibhiduH = hollowed.

अनुवादः

Oh, Rama, the legatee of Raghu’s dynasty, thus sixty thousand square yojana-s of the earth is dug over, so as to make the earth’s outermost plane as the unsurpassed rasaatala, the sixth subterranean and the nethermost plane. [1-39-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं पर्वतसम्बाधं जम्बूद्वीपं नृपात्मजाः ।
खनन्तो नृपशार्दूल सर्वतः परिचक्रमुः ॥ २२ ॥

‘नृपश्रेष्ठ राम! इस प्रकार पर्वतोंसे युक्त जम्बूद्वीपकी भूमि खोदते हुए वे राजकुमार सब ओर चक्कर लगाने लगे ॥

नृपश्रेष्ठ रामा! हीगॆ पर्वतगळिन्द कूडिद जम्बूद्वीपद भूमियन्नु अगॆयुत्ता आ राजकुमाररु ऎल्ल कडॆ अलॆय तॊडगिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. nR^ipashaarduula = oh tigerly king, Rama; *nR^ipaatmajaaH

• = king’s sons; parvatasambaadham = verily congested with mountains ; jambuudviipam = Jambu Island [plateau]; evam khanantaH = this way, while digging; sarvataH paricakramuH = everywhere, they endeavoured.

अनुवादः

Oh, the tigerly king Rama, the sons of Sagara have endeavoured everywhere digging over the Jambu Island which is verily congested with mountains in this way. [1-39-22]

टिप्पनी

The jambudwiipa is a continent according to Hindu mythology where the total continents listed are seven. * jambuuplakShaakhyadviipau shaalmaliH ca aparo dvija | kushaH krauncaH tathaa shakaH puShkaraH ca eva ca saptamaH* the seven continents are jambu- plakSha - shaalmali- kusha - kraunca - shaka - puSkara, and jambudwiipa is one among them.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे पितामहमुपागमन् ॥ २३ ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सासुराः सहपन्नगाः ।
सम्भ्रान्तमनसः सर्वे पिताम मुपागमन् ॥

‘इसी समय गन्धर्वों, असुरों और नागोंसहित सम्पूर्ण देवता मन-ही-मन घबरा उठे और ब्रह्माजीके पास गये ॥ २३ ॥

आग गन्धर्वरु, असुररु, नागगळ सहित समस्त देवतॆगळु मनस्सिनल्लि गाबरिगॊण्डु ब्रह्मदेवर बळिगॆ होदरु.॥23॥

पदच्छेदः

23. tataH = then; sagandharvaaH = along with gandharva-s; saasuraaH sahapannagaaH = with asura-s, and with reptiles; devaaH = gods; sarve sambhraantamanasaH = all are, distraught at heart - for the plight of earth; pitaamaham upaagaman = neared - approached to Forefather Brahma.

अनुवादः

All the gods along with gandharva-s, asura-s, and reptiles who are distraught at heart for the plight of earth have approached the Forefather, Brahma. [1-39-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ते प्रसाद्य महात्मानं विषण्णवदनास्तदा ।
ऊचुः परमसन्त्रस्ताः पितामहमिदं वचः ॥ २४ ॥

‘उनके मुखपर विषाद छा रहा था । वे भयसे अत्यन्त संत्रस्त हो गये थे । उन्होंने महात्मा ब्रह्माजीको प्रसन्न करके इस प्रकार कहा— ॥ २४ ॥

अवर मुखदल्लि विषाद तुम्बित्तु. अवरॆल्ल भयदिन्द नडुगुत्तिद्दरु. अवरु महात्मा ब्रह्मदेवरन्नु प्रसन्नगॊळिसि इन्तॆन्दरु.॥24॥

पदच्छेदः

24. paramasantrastaaH = who are very highly scared; * viSaNNavadanaaH* = with despondent faces - chap-fallen; te = they, the gods; tadaa = then; mahaatmaanam pitaamaham prasaadya = getting the grace of great-souled Forefather - Brahma ; idam vacaH uucuH = they spoke this sentence.

अनुवादः

They the gods who are very highly scared, and who are chap-fallen, then spoke this sentence to the great-souled Forefather Brahma on gaining his grace. [1-39-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगवन् पृथिवी सर्वा खन्यते सगरात्मजैः ।
बहवश्च महात्मानो वध्यन्ते जलचारिणः ॥ २५ ॥

‘भगवन्! सगरके पुत्र इस सारी पृथ्वीको खोदे डालते हैं और बहुत-से महात्माओं तथा जलचारी जीवोंका वध कर रहे हैं ॥ २५ ॥

भगवन्तने! सगरन पुत्ररु ई इडी पृथ्वियन्नु अगॆदु हाकुत्तिद्दारॆ. अनेक महात्मरन्नु हागु जलचरगळन्नु कॊन्दुहाकुत्तिद्दारॆ.॥25॥

पदच्छेदः

25. bhagavan = oh god Brahma; sarvaa pR^ithivii = entire, earth; sagaraatmajaiH khanyate = being dug by sons of Sagara, ; jalacaariNaH [talavaasinaH, rasaatalavaasinaH] = water moving creatures [aquatic beings, dwellers in netherworlds]; bahavaH ca mahaatmaanaH vadhyante = many, great souled beings, also, are being destroyed.

अनुवादः

‘Oh, god Brahma, the sons of Sagara are digging entire earth, thus aquatic beings and many great-souls are being destroyed. [1-39-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयं यज्ञहरोऽस्माकमनेनाश्वोऽपनीयते ।
इति ते सर्वभूतानि हिंसन्ति सगरात्मजाः ॥ २६ ॥

‘यह हमारे यज्ञमें विघ्न डालनेवाला है । यह हमारा अश्व चुराकर ले जाता है’ ऐसा कहकर वे सगरके पुत्र समस्त प्राणियोंकी हिंसा कर रहे हैं’ ॥ २६ ॥

‘इवनु नम्म यज्ञदल्लि विघ्नवन्नुण्टु माडुत्तिद्दानॆ. इवनु नम्म कुदुरॆयन्नु कट्टिरुवनु’ ऎन्दु हेळुत्ता आ सगरन पुत्ररु समस्त प्राणिगळन्नु हिंसिसुत्तिद्दारॆ.॥26॥

पदच्छेदः

26. ayam = this one is; [naH = our]; yaGYaharaH = ritual stealer - hinderer; anena = by this one; asmaakam ashvaH apaniiyate = our, [ritual] horse, is carried off; iti = thus - thinking thus; te sagaraatmajaaH = those, Sagara’s sons; sarvabhuutaani himsanti = they are torturing all living beings.

अनुवादः

" ‘This one is the destroyer of our ritual… this one has carried off our ritual horse…’ thinking thus and suspecting everyone those sons of Sagara are torturing all the living beings.’ Thus all the gods have appealed to Brahma." So said Sage Vishvamitra to Rama and others. [1-39-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३९ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें उनतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३९ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि मूवत्तॊम्भत्तने सर्ग पूर्णवायितु.॥39॥