०३८ सगरकथा

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties chapter / sarga 38

Sage Vishvamitra narrates the legend of Sagara, the earliest King of Ayodhya and Rama’s forefather, who is childless, but who begets sixty thousand sons of merit and one son of demerit. Emperor Sagara is the one who brought celestial Ganga onto the surface of earth..

स्रोतः: valmikiramayan.net

38. राजा सगरके पुत्रोंकी उत्पत्ति तथा यज्ञकी तैयारी

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षराम् ।
पुनरेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥

तां कथां कौशिको रामे निवेद्य मधुराक्षरम् । पुन रेवापरं वाक्यं काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ १-३८-१

विश्वामित्रजीने मधुर अक्षरोंसे युक्त वह कथा श्रीरामको सुनाकर फिर उनसे दूसरा प्रसंग इस प्रकार कहा— ॥ १ ॥

विश्वामित्ररु मधुराक्षरगळिन्द कूडिद कार्तिकेय वृत्तान्तद कथॆयन्नु श्रीरामनिगॆ तिळिसि मत्तॆ इन्नॊन्दु प्रसङ्गवन्नु ई प्रकार हेळिदरु.॥1॥

पदच्छेदः

1. kaushikaH = descendent of Kaushika, Vishvamitra; taam kathaam = that, legend of Kaarthikeya; raame nivedya = on submitting - describing to Rama; punaH eva = again, thus - further; idam aparam vaakyam = this, best, sentence; madhuraakSaram = in melodious words; kaakutstham abraviit = spoke to Rama of Kakutstha.

अनुवादः

Describing that legend of Kaartikeya to Rama, the descendent of Kaushi, namely sage Vishvamitra has further spoken this best sentence worded melodiously to Rama, the descendent of Kakutstha. [1-38-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अयोध्याधिपतिर्वीर पूर्वमासीन्नराधिपः ।
सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ २ ॥

अयोध्याधिपतिर्वीरः पूर्वमासीन्नराधिपः । सगरो नाम धर्मात्मा प्रजाकामः स चाप्रजः ॥ १-३८-२

‘वीर! पहलेकी बात है, अयोध्यामें सगर नामसे प्रसिद्ध एक धर्मात्मा राजा राज्य करते थे । उन्हें कोई पुत्र नहीं था; अतः वे पुत्र-प्राप्तिके लिये सदा उत्सुक रहा करते थे ॥ २ ॥

वीरने! बहळ हिन्दिन मातु, अयोध्यॆयल्लि सगर ऎम्ब प्रसिद्ध, धर्मात्मा राजनु राज्यवाळुत्तिद्दनु. अवनिगॆ यावुदे सन्तान इरदॆ, अवनु पुत्रप्राप्तिगागि सदा उत्सुकनागिद्दनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. puurvam = once upon a time; ayodhyaadhipatiH = Ayodhya’s king; viiraH dharmaatmaa = valiant one, virtue-souled one; sagaraH naama = renowned as Sagara; naraadhipaH aasiit = people’s king, was there; saH = he was; aprajaH = without offspring; prajaakaamaH ca = longing for offspring, also.

अनुवादः

“Once there was a valiant and virtue-souled king of Ayodhya named Sagara, who is without offspring, as such he was longing for offspring. [1-38-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

वैदर्भदुहिता राम केशिनी नाम नामतः ।
ज्येष्ठा सगरपत्नी सा धर्मिष्ठा सत्यवादिनी ॥ ३ ॥

‘श्रीराम! विदर्भराजकुमारी केशिनी राजा सगरकी ज्येष्ठ पत्नी थी । वह बड़ी धर्मात्मा और सत्यवादिनी थी ॥ ३ ॥

श्रीरामा! विदर्भराजकुमारि केशिनी ऎम्बुवळु सगरन ज्येष्ठ पत्नियागिद्दळु. अवळु धर्मात्मळू, सत्यवादिनियू आगिद्दळु.॥3॥

पदच्छेदः

3. raama = oh Rama; vaidarbhaduhitaa = daughter of Vaidarbha [king of] ; naamataH keshinii naama = by name renowned as Keshini; jyeSThaa sagarapatnii = elder, Sagara’s wife; saa dharmiSThaa satyavaadinii = she is, virtue minded and advocate of truth.

अनुवादः

“The daughter of King of Vidarbha, renowned by name Keshini, is the eldest wife of Sagara, and she was virtue-minded, and an advocate of truth. [1-38-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अरिष्टनेमेर्दुहिता सुपर्णभगिनी तु सा ।
द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसञ्ज्ञिता ॥ ४ ॥

अरिष्ठनेमिदुहिता सुपर्णभगिनी तु सा । द्वितीया सगरस्यासीत् पत्नी सुमतिसंज्ञिता ॥ १-३८-४

‘सगरकी दूसरी पत्नीका नाम सुमति था । वह अरिष्टनेमि कश्यपकी पुत्री तथा गरुडकी बहिन थी ॥ ४ ॥

सगरन इन्नॊन्दु पत्निय हॆसरु सुमति ऎन्दित्तु. आकॆयु अरिष्टनेमिय पुत्रि हागू गरुडन तङ्गियागिद्दळु.॥4॥

पदच्छेदः

4. ariSThanemiduhitaa = Arishtanemi’s daughter; suparNabhaginii tu = Garuda’s sister, on her part; sumatisam~jnitaa = Sumati, indicated by - designated by that name; saa sagarasya = she is of Sagara; dvitiiyaa patnii aasiit = second, wife, was there.

अनुवादः

“The daughter of Arishtanemi, namely sage Kashyapa, and who is also the sister of Garuda, the Divine-Eagle-vehicle of Vishnu, is the second wife of Sagara, who is known by the name Sumati. [1-38-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ताभ्यां सह महाराजः पत्नीभ्यां तप्तवांस्तपः ।
हिमवन्तं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥ ५ ॥

ताभ्यां सह महाराजा पत्नीभ्याम् तप्तवांस्तपः । हिमवंतं समासाद्य भृगुप्रस्रवणे गिरौ ॥ १-३८-५

‘महाराज सगर अपनी उन दोनों पत्नियोंके साथ हिमालय पर्वतपर जाकर भृगुप्रस्रवण नामक शिखरपर तपस्या करने लगे ॥ ५ ॥

महाराजा सगरनु तन्न आ इब्बरू पत्नियरॊन्दिगॆ हिमालय पर्वतक्कॆ होगि भृगुप्रस्रवण ऎम्ब शिखरदल्लि तपस्सन्नाचरिसिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. taabhyaam patniibhyaam saha = along with them two wives ; [saH = he that]; mahaaraajaa = great-king; himavantam samaasaadya = on well-reaching Himalayas; * bhR^iguprasravaNe girau* = on Brhugu-prasavana, mountain; * tapaH taptavaan* = he undertook ascesis; for progeny.

अनुवादः

“Reaching the Himalayan Mountains along with his two wives that great King Sagara practised asceticism on a mountain called Brugu-prsravana for progeny. [1-38-5]

टिप्पनी

The Mt. Brugu-prsravana is said to be among Himalayan range on which the kindness of Sage Bhrigu is ever- flowing.

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ वर्षशते पूर्णे तपसाऽऽराधितो मुनिः ।
सगराय वरं प्रादाद् भृगुः सत्यवतां वरः ॥ ६ ॥

‘सौ वर्ष पूर्ण होनेपर उनकी तपस्याद्वारा प्रसन्न हुए सत्यवादियोंमें श्रेष्ठ महर्षि भृगुने राजा सगरको वर दिया ॥ ६ ॥

नूरु वर्षगळु पूर्णवादाग तपस्सिगॆ ऒलिद सत्यवादिगळल्लि श्रेष्ठराद महर्षि भृगुवु राजा सगरनिगॆ वरवन्नु कॊट्टनु.॥6॥

पदच्छेदः

6. atha varSashate puurNe = then, on completion of hundred years ; tapasaa aaraadhitaH = one who is worshipped with asceticism; satyavataam varaH = prominent one among patrons of truth; bhR^iguH muniH = Bhrugu, the sage; sagaraaya varam praadaad = bestowed boon to Sagara.

अनुवादः

“On completion of a hundred years of ascesis, and when the Sage Bhrugu is worshipped with asceticism, that sage who is a prominent one among the patrons of truth bestowed a boon to Sagara. [1-38-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अपत्यलाभः सुमहान् भविष्यति तवानघ ।
कीर्तिं चाप्रतिमां लोके प्राप्स्यसे पुरुषर्षभ ॥ ७ ॥

‘निष्पाप नरेश! तुम्हें बहुत-से पुत्रोंकी प्राप्ति होगी । पुरुषप्रवर! तुम इस संसारमें अनुपम कीर्ति प्राप्त करोगे ॥ ७ ॥

पुण्यात्मनाद राजने! निनगॆ अनेक पुत्ररु प्राप्तरागुवरु. पुरुषश्रेष्ठने! नीनु ई लोकदल्लि अनुपम कीर्तियन्नु पडॆयुवॆ.॥7॥

पदच्छेदः

7. anagha = oh merited one; tava = to you; sumahaan apatyalabhaH bhaviSyati = very admirable, progeny achievement, will be there; puruSarSabha = oh best one among men; loke = in world; apratimaam kiirtim ca = not paralleled, renown, also; praapsyase = you will get.

अनुवादः

” ‘Oh, merited one, you will achieve very admirable progeny, and oh, best one among men, you will also acquire an unparalleled renown in the world. [1-38-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव ।
षष्टिं पुत्रसहस्राणि अपरा जनयिष्यति ॥ ८ ॥

एका जनयिता तात पुत्रं वंशकरं तव । षष्टिं पुत्रसहस्राणि ह्यपरा जनयिष्यति ॥ १-३८-८

‘तात! तुम्हारी एक पत्नी तो एक ही पुत्रको जन्म देगी, जो अपनी वंशपरम्पराका विस्तार करनेवाला होगा तथा दूसरी पत्नी साठ हजार पुत्रोंकी जननी होगी ॥ ८ ॥

अय्या! निन्न ऒर्व पत्नियादरो ऒन्दे पुत्रनिगॆ जन्म नीडुवळु. अवनु निन्न वंशवन्नु, परम्परॆयन्नू विस्तार माडुववनागुवनु हागू इन्नोर्व पत्नियु अरवत्तु साविर पुत्रर जननियागुवळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. taata = oh dear-sire; ekaa = one - wife; tava vamshakaram = your, dynasty enricher; putram = one son; janayiSyati = will give birth to; aparaa = the other [wife]; SaSTim putrasahasraaNi = sixty thousand sons; janayitaa = will beget.

अनुवादः

" ‘One of your wives will mother a son who enriches your dynasty, oh, dear sire, and the other mothers sixty thousand sons.’ Said Sage Bhrigu to Sagara. [1-38-8]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भाषमाणं महात्मानं राजपुत्र्यौ प्रसाद्य तम् ।
ऊचतुः परमप्रीते कृताञ्जलिपुटे तदा ॥ ९ ॥

‘महात्मा भृगु जब इस प्रकार कह रहे थे, उस समय उन दोनों राजकुमारियों (रानियों)-ने उन्हें प्रसन्न करके स्वयं भी अत्यन्त आनन्दित हो दोनों हाथ जोड़कर पूछा— ॥ ९ ॥

महात्म भृगुवु हीगॆ हेळुत्तिरुवाग आ इब्बरु राजकुमारियरु (राणियरु) अवरन्नु प्रसन्नगॊळिसि, तावू आनन्दितरागि इब्बरु कैमुगिदुकॊण्डु केळिदरु.॥9॥

पदच्छेदः

9. tadaa = then; paramapriite = highly gladdened; raajaputryau = king’s daughters - queens of Sagara; kR^itaanjalipuTe = on making adjoined palm’s, planes; bhaaSamaaNam mahaatmaanam = he who is saying thus, great-soul - Sage Bhrigu; prasaadya = on gaining his grace; tam uucatuH = to him spoke.

अनुवादः

Highly gladdened are the daughters of kings of Vidarbha and Aristanemi, i.e., the queens of Sagara, and on making palm-fold in supplication at the sage who is speaking that way, and on gaining the grace of that sage they spoke to him. [1-38-9]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ्जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छावहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव ॥ १० ॥

एकः कस्याः सुतो ब्रह्मन् का बहूञ्जनयिष्यति ।
श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् सत्यमस्तु वचस्तव ॥

‘ब्रह्मन्! किस रानीके एक पुत्र होगा और कौन बहुत-से पुत्रोंकी जननी होगी? हम दोनों यह सुनना चाहती हैं । आपकी वाणी सत्य हो’ ॥ १० ॥

ब्राह्मणोत्तमरे! याव राणिगॆ ऒब्ब पुत्रनागुवनु हागू यारु अनेक पुत्रर जननियागुवळु? इदन्नु केळलु नावु बयसुत्तेवॆ. निम्म वाणियु सत्यवागलि.॥10॥

पदच्छेदः

10. brahman = oh Brahma-sage; kasyaaH ekaH sutaH = to whom, one, son - will be there; kaa bahuun janayiSyati = who is she begets numerous [sons] ; brahman = oh Brahman; * shrotum icChaavahe* = we two wish to listen; tava vacaH satyam astu = let your word come true.

अनुवादः

" ‘Which of us will carry one son, oh, Brahma-sage, and which of us begets numerous sons, we two wish to listen about that, oh, Brahman, let your word betide truth.’ Thus, the queens of Sagara spoke to the sage. [1-38-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तयोस्तद् वचनं श्रुत्वा भृगुः परमधार्मिकः ।
उवाच परमां वाणीं स्वच्छन्दोऽत्र विधीयताम् ॥ ११ ॥
एको वंशकरो वास्तु बहवो वा महाबलाः ।
कीर्तिमन्तो महोत्साहाः का वा कं वरमिच्छति ॥ १२ ॥

‘उन दोनोंकी यह बात सुनकर परम धर्मात्मा भृगुने उत्तम वाणीमें कहा—‘देवियो! तुमलोग यहाँ अपनी इच्छा प्रकट करो । तुम्हें वंश चलानेवाला एक ही पुत्र प्राप्त हो अथवा महान् बलवान्, यशस्वी एवं अत्यन्त उत्साही बहुत-से पुत्र? इन दो वरोंमेंसे किस वरको कौन-सी रानी ग्रहण करना चाहती है?’ ॥ ११-१२ ॥

अवरिब्बर मातन्नु केळि परम धार्मिक भृगुवु हेळिदरु - देवियरिरा! नीवु निम्म इच्छॆयन्नु प्रकटिसिरि. निमगॆ वंश नडॆसुव ऒब्ब पुत्र बेको? महाबलशालि, यशस्वी, अत्यन्त उत्साही अनेक पुत्ररु बेको नीवु - नीवे तीर्मानिसिरि.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. paramadhaarmikaH bhR^iguH = one with - sublime sanctity, sage Bhrigu; tayoH tat vacanam shrutvaa = on listening their words ; paramaam vaaNiim uvaaca = with glorious, tone, spoke; atra = in this matter - this issue; svacChandaH vidhiiyataam = [your] freewill, be brought to bear - you may exercise.

अनुवादः

On listening their words the Sage Bhrigu spoke in a glorious tone, ’let your freewill be brought to bear this issue’. [1-38-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12. vamshakaraH ekaH astu vaa = dynasty enriching, one son, there shall be, whether; mahaabalaaH = highly energetic ones; kiirtimantaH = highly renowned ones; mahotsaahaaH = highly enthusiastic ones; bahavaH vaa = numerous, whether; kaa vaa = who, either - among you two; kam varam icChati = what, boon, wanted.

अनुवादः

‘Whether one wants one son who enriches dynasty, or whether numerous sons who will be highly energetic, highly renowned, and highly enthusiastic. Who wants which boon from either of them?’ Thus, the Sage gave them the option. [1-38-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी रघुनन्दन ।
पुत्रं वंशकरं राम जग्राह नृपसन्निधौ ॥ १३ ॥

‘रघुकुलनन्दन श्रीराम! मुनिका यह वचन सुनकर केशिनीने राजा सगरके समीप वंश चलानेवाले एक ही पुत्रका वर ग्रहण किया ॥ १३ ॥

रघुकुलनन्दन श्रीरामा! मुनिय ई मातन्नु केळि केशिनियु सगरन बळि वंशवन्नु नडॆसुव ऒब्बने पुत्रन वरवन्नु पडॆदकॊण्डळु.॥13॥

पदच्छेदः

13. raghunandana = oh Raghu’s delight Rama; raama = oh Rama; muneH tu vacanam shrutvaa = on listening words of sage ; keshinii vamshakaram putram = queen Keshini, dynasty enriching, son; nR^ipasannidhau jagraaha = taken - chosen in the presence of king [Sagara] .

अनुवादः

“On listening the words of the sage, oh, Rama, oh, delighter of Raghu’s dynasty, the first queen Keshini has chosen one son who enriches the dynasty in the presence of King Sagara. [1-38-13]]

स्रोतः: valmikiramayan.net

षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तदा ।
महोत्साहान् कीर्तिमतो जग्राह सुमतिः सुतान् ॥ १४ ॥

‘तब गरुड़की बहिन सुमतिने महान् उत्साही और यशस्वी साठ हजार पुत्रोंको जन्म देनेका वर प्राप्त किया ॥ १४ ॥

आग गरुडन तङ्गि सुमतियु महा उत्साही हागू यशस्वी अरवत्तुसाविर पुत्ररिगॆ जन्मनीडुव वरवन्नु पडॆदुकॊण्डळु.॥14॥

पदच्छेदः

14. tadaa = then; suparNabhaginii = sister of mighty winged

• Garuda; sumatiH = Sumati; mahotsaahaan kiirtimataH = great enthusiastic, highly reputed ones; SaSTim = sixty; putrasahasraaNi = thousand sons; sutaan = as sons; jagraaha = taken [chosen] .

अनुवादः

“Sumati, the sister of mighty-winged Garuda and the second queen of Sagara has then chosen sixty thousand sons with great enthusiasm and high reputation. [1-38-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य तम् ।
जगाम स्वपुरं राजा सभार्यो रघुनन्दन ॥ १५ ॥

प्रदक्षिणमृषिं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च । जगाम स्वपुरं राजा सभार्या रघुनन्दन ॥ १-३८-१५

‘रघुनन्दन! तदनन्तर रानियोंसहित राजा सगरने महर्षिकी परिक्रमा करके उनके चरणोंमें मस्तक झुकाया और अपने नगरको प्रस्थान किया ॥ १५ ॥

रघुनन्दन! अनन्तर राणियरॊन्दिगॆ सगर राजनु महर्षिगळिगॆ प्रदक्षिणॆ बन्दु, अवर चरणगळल्लि तलॆ बागि, तन्न नगरक्कॆ प्रयाण बॆळॆसिदनु.॥15॥

पदच्छेदः

15. raghunandana = oh Raghu’s scion; sabhaaryaa raajaa = with wives, king; R^iSim pradakSiNam kR^itvaa = on performing circumambulation to sage; shirasaa abhipraNamya ca = reverenced head-bent, also; svapuram jagaama = proceeded to own city .

अनुवादः

“On performing circumambulations to the Sage Bhrigu along with wives, oh, Raghu’s scion, also on reverencing him head-bent, the king Sagara proceeded to his own city. [1-38-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ काले गते तस्य ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत ।
असमञ्ज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १६ ॥

अथ काले गते तस्मिन् ज्येष्ठा पुत्रं व्यजायत । असमंज इति ख्यातं केशिनी सगरात्मजम् ॥ १-३८-१६

‘कुछ काल व्यतीत होनेपर बड़ी रानी केशिनीने सगरके औरस पुत्र ‘असमञ्ज’ को जन्म दिया ॥ १६ ॥

कॆलवु कालान्तरदल्लि हिरिय राणि केशिनियु सगरन औरस पुत्र असमञ्जनिगॆ जन्मनीडिदळु.॥16॥

पदच्छेदः

16. atha = then; tasmin kaale gate = that, time, on passing; jyeSThaa keshinii = elder - wife, Keshini; *sagaraatmajam

• = Sagara’s son; asamanja iti khyaatam = Asamanja, thus - known as; putram vyajaayata = gave birth to son.

अनुवादः

When the time rolled by then the elder wife Keshini gave birth to the son of Sagara who is reputed by the name Asamanja. [1-38-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः ॥ १७ ॥

सुमतिस्तु नरव्याघ्र गर्भतुम्बं व्यजायत ।
पुष्टिः पुत्र सहस्राणि तुम्बभेदाद् विनिःसृताः ॥

‘पुरुषसिंह! (छोटी रानी) सुमतिने तूँबीके आकारका एक गर्भपिण्ड उत्पन्न किया । उसको फोड़नेसे साठ हजार बालक निकले ॥ १७ ॥

पुरुषसिंहने! किरियराणि सुमतियु सोरॆकायि आकारद ऒन्दु गर्भपिण्डवन्नु हॆत्तळु. अदन्नु ऒडॆदाग अरवत्तु साविर बालकरु हॊर बन्दरु.॥17॥

पदच्छेदः

17. naravyaaghra = the tigerly man; sumatiH tu = Sumati, on her part; garbhatumbam = gourd-like neonate; vyajaayata [vi+ajaayataa] = verily delivered; tumbabhedaat = on breaking up gourd-like egg; SaSTiH putrasahasraaNi = sixty thousand sons; viniHsR^itaaH = issued forth - from that gourd-like egg.

अनुवादः

But the second queen Sumati on part, oh, tigerly-man Rama, verily delivered a round and long egg which is like a single gourd, and on breaking it up sixty thousand sons are issued forth from that cucumber like egg. [1-38-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

घृतपूर्णेषु कुम्भेषु धात्र्यस्तान् समवर्धयन् ।
कालेन महता सर्वे यौवनं प्रतिपेदिरे ॥ १८ ॥

‘उन्हें घी से भरे हुए घड़ोंमें रखकर धाइयाँ उनका पालन-पोषण करने लगीं । धीरे-धीरे जब बहुत दिन बीत गये, तब वे सभी बालक युवावस्थाको प्राप्त हुए ॥

अवन्नु तुप्पदिन्द तुम्बिद गडिगॆगळल्लि इट्टु दासियरु अवर पालनॆ-पोषणॆ माडिदरु. निधानवागि बहळ दिनगळु कळॆदाग अवरॆल्ल बालकरु युवकरादरु.॥18॥

पदच्छेदः

18. dhaatryaH = childminders; taan = them, the sons came from egg; ghR^itapuurNeSu kumbheSu = in vessels filled with ghee [clarified butter] ; samavardhayan = brought up the siblings; sarve = all of them - the children; mahataa kaalena = after protracted, time; yauvanam pratipedire = attained youthfulness.

अनुवादः

The childminders brought up those siblings in vessels filled with ghee, the clarified butter, and after a protracted time all of the children have attained youthfulness. [1-38-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ दीर्घेण कालेन रूपयौवनशालिनः ।
षष्टिः पुत्रसहस्राणि सगरस्याभवंस्तदा ॥ १९ ॥

‘इस तरह दीर्घकालके पश्चात् राजा सगरके रूप और युवावस्थासे सुशोभित होनेवाले साठ हजार पुत्र तैयार हो गये ॥ १९ ॥

हीगॆ बहळ कालद बळिक रूप-यौवनदिन्द सुशोभितराद अरवत्तु साविर सगरन पुत्ररु सिद्धरादरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. atha diirgheNa kaalena = after, a long, time; sagarasya = of Sagara; SaSTiH putrasahasraaNi = sixty thousand sons; tadaa = then; ruupayauvanashaalinaH = with [handsome] aspect and with youthfulness; abhavan = they became.

अनुवादः

After a long time the sixty thousand sons of king Sagara have become youthful, and handsome in their aspects. [1-38-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः ।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन ॥ २० ॥
प्रक्षिप्य प्राहसन्नित्यं मज्जतस्तान् निरीक्ष्य वै ।

स च ज्येष्ठो नरश्रेष्ठ सगरस्यात्मसम्भवः ।
बालान् गृहीत्वा तु जले सरय्वा रघुनन्दन ॥
प्रक्षिप्य प्रहसन्नित्यं मज्जतस्तान् निरीक्ष्य वै ।

‘नरश्रेष्ठ रघुनन्दन! सगरका ज्येष्ठ पुत्र असमञ्ज नगरके बालकोंको पकड़कर सरयूके जलमें फेंक देता और जब वे डूबने लगते, तब उनकी ओर देखकर हँसा करता ॥ २० १/२ ॥

नरश्रेष्ठ रघुनन्दन! सगरन ज्येष्ठ पुत्र असमञ्जनु सगरन बालकरन्नु हिडिदु सरयू नदिगॆ ऎसॆदुबिडुत्तिद्दनु हागू अवरु मुळुगुत्तिरुवुदन्नु कण्डु नगुत्तिद्दनु.॥20½॥

पदच्छेदः

20, 21a. narashreSTha = oh best among men - Rama; raghunandana = oh Raghu’s delight; jyeSThaH = elder one [Asamanja]; saH sagarasya aatmasambhavaH = he, that Sagara’s, own born

• son; nityam baalaan gR^ihiitvaa = always, on grabbing children; sarayvaaH jale prakSipya = on hurling - the children in water of River Sarayu ; majjataH taan niriikSya = on seeing them drowning ; prahasan vai = used to laugh, indeed - used to enjoy.

अनुवादः

But, oh, best one among men, oh, Rama, the elder son of the king Sagara, namely Asamanja, always used to grab and hurl children into the waters of River Sarayu, and on seeing the drowning children he used to enjoy with laughter. [1-38-20, 21a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं पापसमाचारः सज्जनप्रतिबाधकः ॥ २१ ॥
पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् ।

‘इस प्रकार पापाचारमें प्रवृत्त होकर जब वह सत्पुरुषोंको पीडा देने और नगर-निवासियोंका अहित करने लगा, तब पिताने उसे नगरसे बाहर निकाल दिया ॥ २१ १/२ ॥

ई प्रकार पापाचारदल्लि प्रवृत्तनादाग सत्पुरुषरन्नु पीडिसतॊडगिदनु. नगरवासिगळिगॆ अहितवन्नु माडतॊडगिदनु. आग पितनु अवनन्नु नगरदिन्द हॊरगॆ हाकिदनु.॥21½॥

पदच्छेदः

21b, 22a. evam = this way; paapasamaacaaraH = with practise activity of sinister; sajjanapratibaadhakaH = torturer towards goodmen; pauraaNaam ahite yuktaH = delighted in not desirable - sadistic thinking of citizens; such a son; pitraa puraat nirvaasitaH = expatriated from city by father.

अनुवादः

This way, when that son Asamanja is with sinister activity, a torturer of goodmen, and delighter in the undesirable activities towards citizens, his father king Sagara expatriated him from the city. [1-38-21b, 22a]

टिप्पनी

This Asamanja appears to be the person from the first-generation of sadistic child abusers, prior to Kamsa of Bhagavata.

स्रोतः: valmikiramayan.net

तस्य पुत्रोऽंशुमान् नाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ॥ २२ ॥
सम्मतः सर्वलोकस्य सर्वस्यापि प्रियंवदः ।

‘असमञ्जके पुत्रका नाम था अंशुमान् । वह बड़ा ही पराक्रमी, सबसे मधुर वचन बोलनेवाला तथा सब लोगोंको प्रिय था ॥ २२ १/२ ॥

असमञ्जसन पुत्रन हॆसरु अंशुमान ऎन्दित्तु. अवनु भारी पराक्रमियू, ऎल्लरॊडनॆ मधुरवागि मातनाडुववनू, ऎल्ल जनरिगॆ प्रियनू आगिद्दनु.॥22½॥

पदच्छेदः

22b, 23a. tasya asamanjasya putraH = his, son of Asamanja; viiryavaan = a valorous one; amshumaan naama = Anshuman, by name; sarvalokasya sammataH = acceptable one by all people ; sarvasya api priyamvadaH = with all [people] even, fondly one who converses with.

अनुवादः

But Asamanja’s son is a valorous one, who by name is Anshuman, and who is an acceptable one for all people and who fondly converses with all. [1-38 -22b, 23a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततः कालेन महता मतिः समभिजायत ॥ २३ ॥
सगरस्य नरश्रेष्ठ यजेयमिति निश्चिता ।

‘नरश्रेष्ठ! कुछ कालके अनन्तर महाराज सगरके मनमें यह निश्चित विचार हुआ कि ‘मैं यज्ञ करूँ’ ॥ २३ १/२ ॥

नरश्रेष्ठने! कॆलवु कालद बळिक महाराजा सगरनु - ‘नानु यज्ञवन्नु माडुवॆनु’ ऎन्दु मनस्सिनल्लि निश्चयिसिदनु.॥23½॥

पदच्छेदः

23b, 24a. narashreSTha = oh best-of-men - Rama; tataH mahataa kaalena = then, after a long, time; sagarasya = for Sagara; yajeyam iti = I will perform ritual, thus; nishcitaa matiH samabhijaayata = decided thought has occurred.

अनुवादः

“Oh, best one among men, Rama, then after along time a decided thought has occurred to king Sagara that, ‘I shall perform a Vedic-ritual.’[1-38-23b, 24a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणास्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥ २४ ॥

स कृत्वा निश्चयं राजा सोपाध्यायगणस्तदा ।
यज्ञकर्मणि वेदज्ञो यष्टुं समुपचक्रमे ॥

‘यह दृढ़ निश्चय करके वे वेदवेत्ता नरेश अपने उपाध्यायोंके साथ यज्ञ करनेकी तैयारीमें लग गये’ ॥ २४ ॥

हीगॆ दृढ निश्चय माडि आ वेदवेत्त नरेशनु तन्न उपाध्यायरॊन्दिगॆ यज्ञद सिद्धतॆगॆ तॊडगिदनु.॥24॥

पदच्छेदः

24b, c. tadaa = then; veda~jnaH = knower of - expert in Veda-s ; saH raajaa = he, that king Sagara; sopaadhyaayagaNaH = along with assemblages of religious-teachers; yajnakarmaNi = in respect of Vedic-ritual’s proceedings; nishcayam kR^itvaa = on making decision; yaSTum samupacakrame = commenced to perform ritual [well near started] .

अनुवादः

That king Sagara who is an expert in Vedic-procedures has then taken a decision along with the assemblages of his religious-teachers insofar as the procedures of the ritual are concerned, and he commenced to perform the Vedic-ritual. [1-38-24b, c]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डेऽष्टात्रिंशः सर्गः ॥ ३८ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें अड़तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३८ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि मूवत्तॆण्टनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥38॥