०३४ विश्वामित्रवंशकथा

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Vishvamitra narrates about the birth of Gaadhi, his own father and the son of Kushanaabha. Incidentally he narrates about the emergence and prominence of River Kaushiki, who is Vishwamitra’s elder sister turned out as a sacred River.

स्रोतः: valmikiramayan.net

34. गाधिकी उत्पत्ति, कौशिकीकी प्रशंसा, विश्वामित्रजीका कथा बंद करके आधी रातका वर्णन करते हुए सबको सोनेकी आज्ञा देकर शयन करना

कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव ।
अपुत्रः पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत् ॥ १ ॥

रघुनन्दन! विवाह करके जब राजा ब्रह्मदत्त चले गये, तब पुत्रहीन महाराज कुशनाभने श्रेष्ठ पुत्रकी प्राप्तिके लिये पुत्रेष्टि यज्ञका अनुष्ठान किया ॥ १ ॥

रघुनन्दन! विवाहगळन्नु माडिकॊण्डु राजा ब्रह्मदत्तनु हॊरटुहोदाग, पुत्रहीन कुशनाभनु श्रेष्ठ पुत्रन प्राप्तिगागि पुत्रकामेष्टि यज्ञवन्नु कैगॊण्डनु.॥1॥

इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम् ।
उवाच परमोदारः कुशो ब्रह्मसुतस्तदा ॥ २ ॥

उस यज्ञके होते समय परम उदार ब्रह्मकुमार महाराज कुशने भूपाल कुशनाभसे कहा— ॥ २ ॥

आ यज्ञ नडॆयुत्तिरुवाग परम उदार ब्रह्मकुमार महाराज कुशनु कुशनाभनल्लि हेळिदनु.॥2॥

पदच्छेदः

2. tadaa = then; iSTyaam tu vartamaanaayaam = while being conducted ritual, but

• during its performance; paramodaaraH = supremely generous one; brahmasutaH kushaH = Brahma’s brainchild, namely - Kusha; kushanaabham mahiipatim uvaaca = spoke to Kushanaabha the king.

अनुवादः

During the performance of the ritual, supremely generous Kusha, the brainchild of Brahma and the father of Kushanaabha, spoke to the king Kushanaabha. [1-34-2]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पुत्रस्ते सदृशः पुत्र भविष्यति सुधार्मिकः ।
गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥ ३ ॥

पुत्र ते सदृशः पुत्रो भविष्यति सुधार्मिकः । गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम् ॥ १-३४-३

‘बेटा! तुम्हें अपने समान ही परम धर्मात्मा पुत्र प्राप्त होगा । तुम ‘गाधि’ नामक पुत्र प्राप्त करोगे और उसके द्वारा तुम्हें संसारमें अक्षय कीर्ति उपलब्ध होगी’ ॥ ३ ॥

मगु कुशनाभने! परमधार्मिकनाद हागू निनगॆ अनुरूपनाद मगनु हुट्टुवनु. अवनन्नु गाधि ऎन्दु करॆयुवरु. अवनिन्द नीनु लोकदल्लि शाश्वतवाद कीर्तियन्नु पडॆयुवॆ.॥3॥

पदच्छेदः

3. putra = oh son; te sadR^ishaH sudhaarmikaH putraH = like you, selfsame, highly virtuous, son; bhaviSyati = will be there; gaadhim praapsyasi = you will get Gadhi; tena tvam loke shaashvatiim kiirtim ca = by him, you, everlasting renown in world; praapyasi = you will get.

अनुवादः

" ‘Oh, son, there will be a highly virtuous and selfsame son of yours, known as Gaadhi, and through him you also will get everlasting renown in the world.’ " Thus Kusha said to Kushanaabha. [1-34-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम् ।
जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनम् ॥ ४ ॥

श्रीराम! पृथ्वीपति कुशनाभसे ऐसा कहकर राजर्षि कुश आकाशमें प्रविष्ट हो सनातन ब्रह्मलोकको चले गये ॥ ४ ॥

श्रीराम! पृथ्विपति कुशनाभनल्लि हीगॆ हेळि राजर्षि कुशनु आकाशदल्लिरुव सनातन ब्रह्मलोकक्कॆ तॆरळिदनु.॥4॥

पदच्छेदः

4. raama = oh Rama; kushaH = Kusha; mahiipatim kushanaabham = to king, Kushanaabha; evam uktvaa = so, saying; aakaasham aavishya = on entering sky; sanaatanam brahmalokam jagaama = journeyed to time-honoured Brahma’s abode.

अनुवादः

“Saying so, oh, Rama, Kushanaabha’s father Kusha entered the sky and journeyed to the time-honoured abode of Brahma. [1-34-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कस्यचित् त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः ।
जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः ॥ ५ ॥

कुछ कालके पश्चात् बुद्धिमान् राजा कुशनाभके यहाँ परम धर्मात्मा ‘गाधि’ नामक पुत्रका जन्म हुआ ॥ ५ ॥

कॆलवु कालद बळिक बुद्धिवन्त राजा कुशनाभनल्लि परम धार्मिक गाधि ऎम्ब पुत्रनु हुट्टिदनु.॥5॥

पदच्छेदः

5. atha kasyacit kaalasya tu = then, after some, of time, but; dhiimataH kushanaabhasya = to highly intellectual, Kushanaabha; paramadharmiSThaH = supremely righteous one; and; naamataH gaadhiH iti eva = by name, Gaadhi, thus, [known] as; jaj~ne = took birth.

अनुवादः

“Then after some time that highly intellectual Kushanaabha begot a supremely righteous son known by the name Gaadhi. [1-34-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स पिता मम काकुत्स्थ गाधिः परमधार्मिकः ।
कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ॥ ६ ॥

ककुत्स्थकुलभूषण रघुनन्दन! वे परम धर्मात्मा राजा गाधि मेरे पिता थे । मैं कुशके कुलमें उत्पन्न होनेके कारण ‘कौशिक’ कहलाता हूँ ॥ ६ ॥

काकुत्स्थने! आ परम धर्मात्मा राजा गाधियु नन्न तन्दॆयागिद्दरु. नानु कुशन वंशदल्लि हुट्टिद्दरिन्द नन्नन्नु ‘कौशिक’ ऎन्दु हेळुत्तारॆ.॥6॥

पदच्छेदः

6. kaakutstha = oh Kakutstha; paramadhaarmikaH gaadhiH = eminently righteous one, Gaadhi; saH mama pitaa = he is, my, father; raghunandana = oh Raghu’s legatee; kushavamshaprasuutaH = born in Kusa’s dynasty ; kaushikaH = Kaushika [by the name of]; asmi = I am - I got the name.

अनुवादः

“Oh, Rama of Kakutstha dynasty, that eminently righteous Gaadhi is my father, and since I am born in Kusha dynasty, oh, Raghu’s legatee, I got the name Kaushika.” Sage Vishvamitra thus narrating to Rama. [1-34-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता ।
नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥ ७ ॥

राघव! मेरे एक ज्येष्ठ बहिन भी थी, जो उत्तम व्रतका पालन करनेवाली थी । उसका नाम सत्यवती था । वह ऋचीक मुनिको ब्याही गयी थी ॥ ७ ॥

रामने! ननगिन्तलू मॊदलु हुट्टिद सुव्रतॆयाद सत्यवति ऎम्ब हॆसरिन नम्मक्कनन्नु ऋचीकनु पाणिग्रहण माडिकॊण्डनु.॥7॥

पदच्छेदः

7. raaghava = oh Raghava; suvrataa = one with benevolent vows; naamnaa satyavatii naama = by name renowned as Satyavati; mama puurvajaa bhaginii ca api = to me, earlier born, sister, also, even - she is there; R^iciike pratipaaditaa = proposed to [given in marriage] to sage Ruchika.

अनुवादः

“Even my elder sister who undertook benevolent vows and who is renowned by her name Satyavathi is there, oh, Raghava, and she is given in marriage to sage Ruchika. [1-34-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी ।
कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी ॥ ८ ॥

सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी । कौशिकी परमोदारा सा प्रवृत्ता महानदी ॥ १-३४-८

अपने पतिका अनुसरण करनेवाली सत्यवती शरीरसहित स्वर्गलोकको चली गयी थी । वही परम उदार महानदी कौशिकीके रूपमें भी प्रकट होकर इस भूतलपर प्रवाहित होती है ॥ ८ ॥

तन्न पतियन्नु अनुसरिसुव सत्यवतियु शरीरसहित स्वर्गलोकक्कॆ हॊरटुहोदळु. आकॆये परम उदार महानदी कौशिकिय रूपदल्लि प्रकटळागि ई भूलोकदल्लि हरियुत्तिरुवळु.॥8॥

पदच्छेदः

8. saa = she; bhartaaram anuvartinii = while following husband; sashariiraa svargam gataa = went to heaven with body; *paramodaaraa

• = very generous one; kaushikii = [renowned as] Kaushiki; saa mahaanadii pravR^ittaa = she coursed as a great river.

अनुवादः

“She journeyed to heaven with her body while she followed her departed husband and being a very generous lady she coursed as a great river renowned as River Kaushiki. [1-34-8]

टिप्पनी

Now called Kos’i (Cosy) corrupted from Kaus’ika, daughter of Kusha. ‘This is one of those personifications of rivers so frequent in the Grecian mythology, but in the similar myths is seen the impress of the genius of each people, austere and profoundly religious in India, graceful and devoted to the worship of external beauty in Greece.’ Gorresio.

स्रोतः: valmikiramayan.net

दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता ।
लोकस्य हितकार्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ ९ ॥

मेरी वह बहिन जगत् के हितके लिये हिमालयका आश्रय लेकर नदीरूपमें प्रवाहित हुई । वह पुण्यसलिला दिव्य नदी बड़ी रमणीय है ॥ ९ ॥

नन्न अक्कनु जगत्तिन हितक्कागि हिवालयवन्नु आश्रयिसि नदि रूपदिन्द प्रवहिसुत्तिरुवळु. आ पुण्यसलिला दिव्य नदियु बहळ रमणीयवागिरुवळु.॥9॥

पदच्छेदः

9. lokasya hitakaaryaartham = desiring to do [yield benefit] welfare of world ; pravR^ittaa = well emerged; divyaa puNyodakaa ramyaa = divinely delightful pious water; mama bhaginii = my, sister - Kaushiki river; himavantam upaashritaa = takes shelter [while flowing] in Himavanta [Himalayan mountains] .

अनुवादः

“Desiring to yield benefit for the welfare of world, my sister has emerged with her divinely pious and delightful waters, taking recourse to Himalayan Mountains. [1-34-9]

टिप्पनी

If the first compound is lokasya hitakaamaartham then ’to accord both mortal and immortal happiness; paaralaukika, aihikasaukhyam . My sister’s holy waves are hurled / To purify and glad the world. - Griffith.

स्रोतः: valmikiramayan.net

ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम् ।
भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन ॥ १० ॥

रघुनन्दन! मेरा अपनी बहिन कौशिकीके प्रति बहुत स्नेह है; अतः मैं हिमालयके निकट उसीके तटपर नियमपूर्वक बड़े सुखसे निवास करता हूँ ॥ १० ॥

रघुनन्दन! ननगॆ नन्न अक्कनाद कौशिकिय कुरितु तुम्बा स्नेहविदॆ. आद्दरिन्द नानु हिमालयद बळि अदर तीरदल्लि नियमानुपूर्वक बहळ सुखवागि वासिसुत्तिद्देनॆ.॥10॥

पदच्छेदः

10. raghunandana = oh Raghu’s legatee; tataH = thereby; * bhaginyaam kaushikyaam [paarshve]* = of sister, Kaushiki, [adjacent to]; * snehasamyuktaH* = along with affection; aham = I am; niyataH = abidingly; himavat paarshve = Himalayas, on mountainsides; sukham vasaami = I am residing delightedly.

अनुवादः

“Thereby, oh, Rama, I am delightfully and abidingly residing on the mountainsides of Himalayas, in adjacency of my sister Kausiki in all my affection for her. [1-34-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता ।
पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा ॥ ११ ॥

पुण्यमयी सत्यवती सत्य धर्ममें प्रतिष्ठित है । वह परम सौभाग्यशालिनी पतिव्रता देवी यहाँ सरिताओंमें श्रेष्ठ कौशिकीके रूपमें विद्यमान है ॥ ११ ॥

पुण्यमयि सत्यवतियु सत्यधर्मदल्लि प्रतिष्ठितळागिद्दाळॆ. आ परम सौभाग्यशालिनी पतिव्रता देवियु इल्लि नदिगळल्लि श्रेष्ठवाद कौशिकिय रूपदिन्द इरुवळु.॥11॥

पदच्छेदः

11. saa satyavatii tu = she, Satyavathi, for her part; puNyaa = a pious one; satye dharme pratiSThitaa = steadfast in truthfulness and righteousness ; pativrataa mahaabhaagaa = husband devote, highly fortunate one; saritaam varaa kaushikii = best among rivers, as River Kaushiki

• she emerged.

अनुवादः

“She that Satyavathi for her part is a pious one, steadfast in truthfulness and righteousness, a husband devote, and such a highly fortunate one has emerged as a best river among rivers, namely River Kaushiki. [1-34-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अहं हि नियमाद् राम हित्वा तां समुपागतः ।
सिद्धाश्रममनुप्राप्तः सिद्धोऽस्मि तव तेजसा ॥ १२ ॥

श्रीराम! मैं यज्ञसम्बन्धी नियमकी सिद्धिके लिये ही अपनी बहिनका सांनिध्य छोड़कर सिद्धाश्रम (बक्सर) में आया था । अब तुम्हारे तेजसे मुझे वह सिद्धि प्राप्त हो गयी है ॥ १२ ॥

श्रीरामा! यज्ञ सम्बन्धी नियमद सिद्धिगागिये नन्न अक्कनन्नु बिट्टु सिद्धाश्रमक्कॆ बन्दिद्दॆ. ईग निन्न तेजदिन्द ननगॆ आ सिद्धियु प्राप्तवायितु.॥12॥

पदच्छेदः

12. raama = oh Rama; aham niyamaat = I, owing to [my] vow; taam hitvaa = on leaving her; samupaagataH = nearby [of Accomplished Hermitage] came in; siddhaashramam anupraaptaH = I have come to Accomplished hermitage; tava tejasaa = by your, magnificence; siddhaH asmi = I have accomplished.

अनुवादः

“Owing to my vow, oh, Rama, I left her for a while and came to the Accomplished Hermitage and owing to your magnificence I have become accomplished in that vow of mine. [1-34-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता ।
देशस्य हि महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १३ ॥

एषा राम ममोत्पत्तिः स्वस्य वंशस्य कीर्तिता । देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ १-३४-१३

महाबाहु श्रीराम! तुमने मुझसे जो पूछा था, उसके उत्तरमें मैंने तुम्हें शोणभद्रतटवर्ती देशका परिचय देते हुए यह अपनी तथा अपने कुलकी उत्पत्ति बतायी है ॥

पदच्छेदः

13. mahaabaaho raama = oh dextrous Rama; eSaa mama = this, is my; svasya vamshasya deshasya ca = of my, dynasty, [my] province, also

• on which we are presently camping namely the riverbanks of Sona; utpattiH kiirtitaa = [my] birth, is narrated; yat tvam maam paripR^icChasi = which you have asked me.

अनुवादः

“Oh, dextrous Rama, this is all about my dynasty, my province on which we are presently camping namely the riverbanks of Sona, and about my birth, and thus everything is narrated as you have asked me. [1-34-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

महाबाहु श्रीरामा! नीनु केळिद्दरिन्द नानु निनगॆ शोणभद्र तीरद प्रवेशद परिचयवन्नु माडिसुवाग नन्न हागू नन्न कुलद उत्पत्तियन्नु तिळिसिदॆ.॥1.॥

पदच्छेदः

1. raaghava = oh Raghava; tasmin brahmadatte = of that, Brahmadatta’s; kR^itodvaahe gate = when gone away on making marriage [on marrying] ; aputraH = not having son - sonless; that king Kushanaabha; putralaabhaaya = for achieving son; pautriim iSTim akalpayat = embarked on son’s ritual.

अनुवादः

When Brahmadatta has married and left, oh, Raghava, king Kushanaabha he embarked on Vedic-ritual called putrakaameSThi in order to beget a son because is sonless. [1-34-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

गतोऽर्धरात्रः काकुत्स्थ कथाः कथयतो मम ।
निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद् विघ्नोऽध्वनीह नः ॥ १४ ॥

काकुत्स्थ! मेरे कथा कहते-कहते आधी रात बीत गयी । अब थोड़ी देर नींद ले लो । तुम्हारा कल्याण हो । मैं चाहता हूँ कि अधिक जागरणके कारण हमारी यात्रामें विघ्न न पड़े ॥ १४ ॥

काकुत्स्थने! नानु कथॆ हेळुत्ता-हेळुत्ता अर्धरात्रि कळॆदुहोयितु. ईग स्वल्प निद्दॆमाडु. निनगॆ मङ्गळवागली. हॆच्चु जागरणॆयिन्द नम्म यात्रॆयल्लि विघ्न उण्टागलु नानु बयसुवुदिल्ल.॥14॥

पदच्छेदः

14. kaakutstha = oh Rama; mama kathaaH kathayataH = while narrating narration by me ; ardharaatraH = mid night; gataH = is past; nidraam abhyehi = you get [some] sleep; te bhadram = good may betide you; iha naH adhvani = here - halfway, to us, on the way; vighnaH maa abhuut = let not hindrance occur.

अनुवादः

“By telling these legends it is past midnight, oh, Kakutstha, you get some sleep. Safe you be! Let no hindrance occur for us halfway on our pathway. [1-34-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

निष्पन्दास्तरवः सर्वे निलीना मृगपक्षिणः ।
नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन ॥ १५ ॥

सारे वृक्ष निष्कम्प जान पड़ते हैं—इनका एक पत्ता भी नहीं हिलता है । पशु-पक्षी अपने-अपने वासस्थानमें छिपकर बसेरे लेते हैं । रघुनन्दन! रात्रिके अन्धकारसे सम्पूर्ण दिशाएँ व्याप्त हो रही हैं ॥ १५ ॥

यावुदे वृक्षद ऒन्दु ऎलॆयू अलुगाडुवुदिल्ल. पशु-पक्षिगळु तम्म-तम्म वासस्थानदल्लि अडगि विश्रमिसुत्तिरुववु. रघुनन्दन! रात्रिय अन्धकारदिन्द समस्त दिक्कुगळु व्याप्तवागिवॆ.॥15॥

पदच्छेदः

15. raghunandana = oh Raghu’s delight; taravaH niSpandaaH = trees, not moving [standstill]; mR^igapakSiNaH sarve niliinaaH = animals and birds, all, down sunk - slouched; dishaH ca = confines, also; naishena tamasaa vyaaptaa = pertaining to night are pervaded with darkness.

अनुवादः

“Oh, Raghu’s delight, trees are standstill… animals and birds have slouched… nightly sombre has pervaded all the confines. [1-34-15]

स्रोतः: valmikiramayan.net

शनैर्विसृज्यते सन्ध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।
नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरवभासते ॥ १६ ॥

धीरे-धीरे संध्या दूर चली गयी । नक्षत्रों तथा ताराओंसे भरा हुआ आकाश (सहस्राक्ष इन्द्रकी भाँति) सहस्रों ज्योतिर्मय नेत्रोंसे व्याप्त-सा होकर प्रकाशित हो रहा है ॥ १६ ॥

निधानवागि सन्ध्यॆयु दूर सरियुत्तिदॆ. नक्षत्रगळिन्द तुम्बिद आकाशवु (सहस्राक्ष इन्द्रनन्तॆ) साविरारु जोतिर्मय नेत्रगळिन्द आवृतवागिवॆयो ऎम्बन्तॆ प्रकाशितवागुत्तिदॆ.॥16॥

पदच्छेदः

16. sandhyaa shanaiH visR^ijyate = eventide, slowly, lapsed; nakSatrataaraagahanam = filled with stars and starlets; nabhaH = vault of heaven; jyotibhiH = with stars; netraiH aavR^itam iva = as though overspread with orbs [of heaven] ; avabhaasate= splendorous / it is appearing.

अनुवादः

“Eventide lapsed slowly and the vault of heaven filled with stars and starlets is splendorous as though orbs of heaven are overspread on its vault. [1-34-16]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उत्तिष्ठते च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः ।
ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया ॥ १७ ॥

उत्तिष्ठति च शीतांशुः शशी लोकतमोनुदः । ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया स्वया ॥ १-३४-१७

सम्पूर्ण लोकका अन्धकार दूर करनेवाले शीतरश्मि चन्द्रमा अपनी प्रभासे जगत् के प्राणियोंके मनको आह्लाद प्रदान करते हुए उदित हो रहे हैं* ॥ १७ ॥

\* इस वर्णनसे जान पड़ता है कि उस रात्रिको कृष्णपक्षकी नवमी तिथि थी ।

समस्तलोकगळ अन्धकारवन्नु दूर माडुव शीतरश्मि चन्द्रनु तन्न प्रभॆयिन्द जगत्तिन प्राणिगळ मनस्सन्नु आह्लाद गॊळिसुत्त उदयवागुत्तिद्दानॆ.॥17॥

पदच्छेदः

17. shiitaamshuH shashii = the moon who has coolant moonbeams; lokatamonudaH = while dissipating darkness of world; svayaa prabhayaa = with his own brilliance; loke praaNinaam manaamsi = in world, living beings’, hearts; hlaadayan = gladdening; uttiSThati ca = is rising, also.

अनुवादः

“Also, dissipating the darkness of the world with his brilliance, the moon with coolant moonbeams is rising up, gladdening the hearts of worldly beings. [1-34-17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्ततः ।
यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशनाः ॥ १८ ॥

रातमें विचरनेवाले समस्त प्राणी—यक्ष-राक्षसोंके समुदाय तथा भयंकर पिशाच इधर-उधर विचर रहे हैं ॥

रात्रॆयल्लि सञ्चरिसुव समस्त प्राणि-यक्ष, राक्षसरू, समुदायगळू हागू भयङ्कर पिशाचिगळु अल्लि-इल्लि अलॆयुत्ता इवॆ.॥18॥

पदच्छेदः

18. naishaani = those beings that move in night - nightly beings; sarvabhuutaani = all beings; yakSaraakSasasanghaaH ca = bands of yaksha-s and demon, even; raudraaH pishitaashanaaH ca = ferocious, raw flesh eaters [ogres,] even; tataH tataH = there, there; pracaranti = are [now] milling about - astir.

अनुवादः

“Now, the bands of yaksha-s, demons, even the ferocious ogres that feed on raw flesh, why them, all the beings that take pleasure in nights are astir, far and wide.” So said Vishvamitra to Rama. [1-34-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनिः ।
साधुसाध्विति ते सर्वे मुनयो ह्यभ्यपूजयन् ॥ १९ ॥

ऐसा कहकर महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्र चुप हो गये । उस समय सभी मुनियोंने साधुवाद देकर विश्वामित्रजीकी भूरि-भूरि प्रशंसा की— ॥ १९ ॥

हीगॆ हेळि महातेजस्वी महामुनि विश्वामित्ररु सुम्मनादरु. आग ऎल्ल मुनिगळु धन्यवाद कॊडुत्ता विश्वामित्ररन्नु भूरि-भूरि प्रशंसॆ माडिदरु.॥19॥

पदच्छेदः

19. mahaatejaaH mahaamuniH = great-resplendent, eminent saint; evam uktvaa = this way, on saying; viraraama = verily paused; sarve munayaH = all, saints; saadhu saadhu iti = well-said, well-said thus as; tam abhyapuujayan [abhi-apuujayan] = him, verily revered.

अनुवादः

Saying so that greatly resplendent and eminent saint Vishvamitra paused, and then all the other sages have revered him saying, “well-said, well-said.” [1-34-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कुशिकानामयं वंशो महान् धर्मपरः सदा ।
ब्रह्मोपमा महात्मानः कुशवंश्या नरोत्तमाः ॥ २० ॥

‘कुशपुत्रोंका यह वंश सदा ही महान् धर्मपरायण रहा है । कुशवंशी महात्मा श्रेष्ठ मानव ब्रह्माजीके समान तेजस्वी हुए हैं ॥ २० ॥

कुशपुत्रर ई वंश सदाकाल महान् धर्मपरायणवागिदॆ. कुशवंशी महात्मा श्रेष्ठ मानवरु ब्रह्मदेवरन्तॆ तेजस्वियागिद्दारॆ.॥20॥

पदच्छेदः

20. kushikaanaam = pertaining to Kusha’s progeny; ayam vamshaH mahaan = this, dynasty is, sublime; sadaa dharmaparaH = always, dedicated to righteousness ; kushavamshyaaH = those belonging to Kusha’s lineage; * narottama* = the best ones among men - mankind; mahaatmaanaH = highly reverential ones; brahmopamaa = in simile to - symbolise Brahma.

अनुवादः

“Sublime is this lineage of Kusha dynasty which always dedicated itself to righteousness, and the dynasty of Kusha are the best ones among mankind, and they symbolise with god Brahma himself, thus they are highly reverential.” Thus the other sages have applauded Vishvamitra and his dynasty. [1-34-20]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विशेषेण भवानेव विश्वामित्र महायशः ।
कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव ॥ २१ ॥

विशेषेण भवानेव विश्वामित्रो महायशाः । कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव ॥ १-३४-२१

‘महायशस्वी विश्वामित्रजी! अपने वंशमें सबसे बड़े महात्मा आप ही हैं तथा सरिताओंमें श्रेष्ठ कौशिकी भी आपके कुलकी कीर्तिको प्रकाशित करनेवाली है’ ॥

महायशस्वी विश्वामित्ररे! निम्म वंशदल्लि ऎल्लरिगिन्त दॊड्ड महात्म तावे आगिरुविरि हागू नदिगळल्लि श्रेष्ठ कौशिकियू तम्म कुलद कीर्तियन्नु बॆळगुत्तिरुवळु.॥21॥

पदच्छेदः

21. mahaayashaaH vishvaamitraH = highly renowned, Vishvamitra; bhavaan eva = you, alone; visheSeNa = especially - are exemplary, selfsame to Brahma; saritaam shreSThaa = prominent one among rivers; kaushikii = River Kaushiki [sister of Vishvamitra]; tava kulodyotakarii = she is glorifying your ancestry.

अनुवादः

“You alone are exemplarily selfsame to Brahma, oh, Vishvamitra of great-renown, and among rivers that prominent River Kaushiki is your sister, thus she is glorifying your ancestry.” Thus the sages lauded Vishvamitra. [1-34-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

मुदितैर्मुनिशार्दूलैः प्रशस्तः कुशिकात्मजः ।
निद्रामुपागमच्छ्रीमानस्तङ्गत इवांशुमान् ॥ २२ ॥

इस प्रकार आनन्दमग्न हुए उन मुनिवरोंद्वारा प्रशंसित श्रीमान् कौशिक मुनि अस्त हुए सूर्यकी भाँति नींद लेने लगे ॥ २२ ॥

हीगॆ आनन्दमग्नराद आ मुनिवररिन्द प्रशंशितनाद श्रीमान् कौशिक मुनिगळु अस्तनाद सूर्यनन्तॆ निद्दॆ माडिदरु.॥22॥

पदच्छेदः

22. [iti = in this way]; munishaarduulaiH prashastaH = by tigerly sages, one who is lauded - Vishvamitra; shriimaan kushikaatmajaH = magnificent one, Kushi’s son - Vishvamitra; muditaiH = is pleased; astam gata = one has gone into dusk; amshumaan iva = as with one having sunrays [sun] ; nidraam upaagamat = sleep, came nearby

• slept; or, shriimaan astam iva aMshumaan = like the resplendent sun going to western mountain to take rest for that day, Vishvamitra drifted into sleep.

अनुवादः

Sage Vishvamitra is pleased when those tigerly sages have laude him, and then that magnificent sage Vishvamitra lapsed into the lap of sleep, as the sun lapses into lap of dusk for that day. [1-34-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामोऽपि सहसौमित्रिः किञ्चिदागतविस्मयः ।
प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते ॥ २३ ॥

वह कथा सुनकर लक्ष्मणसहित श्रीरामको भी कुछ विस्मय हो आया । वे भी मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रकी सराहना करके नींद लेने लगे ॥ २३ ॥

आ कथॆयन्नु केळि लक्ष्मण सहित श्रीरामनिगू आश्चर्यवायितु. अवनू मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्ररन्नु हॊगळुत्ता निद्दॆहोदनु.॥23॥

पदच्छेदः

23. sahasaumitriH raamaH api = with Soumitri, Rama, even; kimcit aagatavismayaH = a little, came upon astonishment; munishaarduulam prashasya = on applauding tigerly sage; nidraam samupasevate = sleep, nearly held dear [Rama served the Goddess of Sleep, Nidra Devi; glided into Her lap of Sleep.]

अनुवादः

Even Rama with a little astonishment coming upon him, applauding that tigerly-sage, and glided into the lap of sleep along with Soumitri. [1-34-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे चतुस्त्रिंशः सर्गः ॥ ३४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें चौंतीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३४ ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि मूवत्तनाल्कनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥34॥