०३० यज्ञरक्षणम्

Book I : Bala Kanda - The Youthful Majesties

Rama and Lakshmana while safeguarding the ritual of Sage Vishvamitra for six days and nights, on the last night demons named Maareecha and Subaahu come to hinder the ritual. Rama acts deftly and hits out Maareecha to a long distance, but kills the other, namely Subaahu. Rama thus makes the ritual of sage Vishvamitra a success.

स्रोतः: valmikiramayan.net

30. श्रीरामद्वारा विश्वामित्रके यज्ञकी रक्षा तथा राक्षसोंका संहार

त्रिंशे —

आरब्ध-यज्ञ-विघ्न-कर-मारीच-सुबाहु-मुख-निशाचर-आगमने समयाकाङ्क्षया षडहोरात्राञ् जागरुकाव् आस्ताम् । तत्र रामः सुत्यादिनसमागतान्सुबाहु-मारीच-मुखान् रुधिरौघेण वेदिम् अभिवर्षतो निशाचरान् मानवाग्नेय-वायव्यास्त्रैस् ताडयामास । ततः मारीच-निरसन-सुबाहु-प्रमुख-वध-पूर्वक-यज्ञ-संरक्षण-संतोषित-सकल-मुनि-गण-परिवृतेन गाधि-सुतेन प्रीतेन संस्तूयमानः स-लक्ष्मणो राम उवास । अनेन क्षत्रियेण जागरूकतया यज्ञादि-धर्मानुष्ठातृ-संरक्षणं कर्तव्यम् इति सूचितम् ।

तथा च भारते राज-धर्मे वसुमनो-बृहस्पति-संवादे —

धर्मागमान् धर्म-परान् ये न रक्षन्ति मानवान् ।
पार्थिवाः पुरुष-व्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥

इति ।

अथ तौ देशकालज्ञौ राजपुत्रावरिन्दमौ ।
देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वचः ॥ १ ॥

तदनन्तर देश और कालको जाननेवाले शत्रुदमन राजकुमार श्रीराम और लक्ष्मण जो देश और कालके अनुसार बोलने योग्य वचनके मर्मज्ञ थे, कौशिक मुनिसे इस प्रकार बोले— ॥ १ ॥

अनन्तर देश कालवन्नु तिळिदिरुव शत्रुदमन राजकुमार श्रीराम-लक्ष्मणरु देश - कालक्कनुसार मातनाडुवुदरल्लि मर्मज्ञरागिद्द अवरु कौशिक मुनियल्लि इन्तॆन्दरु .॥1॥

पदच्छेदः

1. atha = then; deshakaalaj~nau = those sensible of place and time ; arindamau = enemy-subjugators; deshe kaale ca vaakyaj~nau = sensibly talking according to time and place; such; tau raajaputrau = those two, princes; kaushikam vacaH abruutaam = started to say sentence to Kushi’s son [Vishvamitra] .

अनुवादः

The two enemy subjugators, Rama and Lakshmana, who are sensible of their conduct according to time and place, and who will be sensibly talking according to time and place, those princes then spoke this sentence to Vishvamitra. [1-30-1]

स्रोतः: valmikiramayan.net

भगवञ्छ्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रूहि नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥ २ ॥

भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन्काले निशाचरौ ।
संरक्षणीयौ तौ ब्रूहि नातिवर्तेत तत्क्षणम् ॥

‘भगवन्! अब हम दोनों यह सुनना चाहते हैं कि किस समय उन दोनों निशाचरोंका आक्रमण होता है? जब कि हमें उन दोनोंको यज्ञभूमिमें आनेसे रोकना है । कहीं ऐसा न हो, असावधानीमें ही वह समय हाथसे निकल जाय; अतः उसे बता दीजिये’ ॥ २ ॥

पूज्यरे! याव समयदल्लि आ इब्बरु निशाचर आक्रमणवागुत्तदॆ? इदन्नु नावु तिळियलु बयसुत्तिद्देवॆ. एकॆन्दरॆ, अवरिब्बरु यज्ञ भूमिगॆ बरुवुदन्नु नावु तडॆयबेकागिदॆ. ऎल्लादरू ऎच्चर तप्पि आ सन्दर्भवु तप्पिहोगबारदु, अदक्कागि तिळिसिरि.॥2॥

पदच्छेदः

2. bhagavan = oh god; tau nishaacarau = those, night-walkers; yasmin kaale = at which, time; samrakSaNiiyau = be safeguarded; shrotum icChaavaH = we two are interested to listen; tat kSaNam na ativarteta = that, moment, let not, pass away; bruuhi = tell us.

अनुवादः

“Oh, god, we are interested to listen at which time those night-walkers come to disturb the ritual, and at which time we have to safeguard the ritual from them, that you tell us, let not that moment pass away.” [1-30-2]

टिप्पनी

It appears from the word order as above, ‘at which time those two demons are to be safeguarded by us?’ But positioning the word samrakShNiiyau is a grammarian’s headache. On this many kinds of declinations are said. Rama Tilaka attributes this rakShNiiyau ’to be safeguarded’ to ritual, and he says that ‘from whom the ritual is to be safeguarded’

स्रोतः: valmikiramayan.net

एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया ।
सर्वे ते मुनयः प्रीताः प्रशशंसुर्नृपात्मजौ ॥ ३ ॥

ऐसी बात कहकर युद्धकी इच्छासे उतावले हुए उन दोनों ककुत्स्थवंशी राजकुमारोंकी ओर देखकर वे सब मुनि बड़े प्रसन्न हुए और उन दोनों बन्धुओंकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे ॥ ३ ॥

हीगॆ हेळिद, युद्धद इच्छॆयिन्द आतुरराद आ इब्बरु ककुत्स्थवंशी राजकुमाररन्नु नोडि आ ऎल्ल मुनिगळु सन्तोषगॊण्डरु हागू आ इब्बरु सहोदररन्नु भूरि-भूरि प्रशंसिसिदरु.॥3॥

पदच्छेदः

3. evam bruvaaNau = who are speaking this way; yuyutsayaa tvaramaaNau = those that making haste to combat; nR^ipaatmajau kaakutsthau = to king’s sons - to princes of Kakutstha-s; te munayaH sarve = all those sages ; priitaaH prashashamsuH = delighted at them, praised them.

अनुवादः

All the sages available there are delighted with the princes of Kakutstha dynasty who are speaking thus and making haste for a combat with demons and they praised them. [1-30-3]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतां राघवौ युवाम् ।
दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥ ४ ॥

अद्य प्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम् । दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति ॥ १-३०-४

वे बोले—‘ये मुनिवर विश्वामित्रजी यज्ञकी दीक्षा ले चुके हैं; अतः अब मौन रहेंगे । आप दोनों रघुवंशी वीर सावधान होकर आजसे छः रातोंतक इनके यज्ञकी रक्षा करते रहें’ ॥ ४ ॥

अवरु हेळिदरु - ई मुनिवर्य विश्वामित्ररु यज्ञद दीक्षॆयन्नु कैगॊण्डिरुवरु. आद्दरिन्द ईग मौनवागि इरुवरु. रघुवंशी वीरराद नीविब्बरू ऎच्चरवागिद्दु इन्दिनिन्द आरु रात्रॆगळवरॆगॆ इवर यज्ञवन्नु रक्षिसुत्ता इरि.॥4॥

पदच्छेदः

4. raaghavau = oh Raghava-s; yuvaam = you two; adya prabhR^iti = today, henceforth; SaT raatram = for six, nights [and days also]; ritual is; rakSatam = is to be safeguarded; eSaH muniH = this, sage Vishvamitra; diikSaam gataH = entered vow [is under vow]; maunitvam ca gamiSyati hi = he enters into muteness, also, indeed.

अनुवादः

“Oh, Raghava-s, you have to safeguard this ritual for six nights and days from today, and this Sage Vishvamitra who is under the vow of ritual goes into muteness as required by the vow.” Thus said the other sages near at ritual place. [1-30-4]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ ।
अनिद्रं षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ ५ ॥

तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ । अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम् ॥ १-३०-५

मुनियोंका यह वचन सुनकर वे दोनों यशस्वी राजकुमार लगातार छः दिन और छः राततक उस तपोवनकी रक्षा करते रहे; इस बीचमें उन्होंने नींद भी नहीं ली ॥ ५ ॥

मुनिगळ ई मातन्नु केळि आ इब्बरु यशस्वी राजकुमाररु ऒन्दे समने आरु हगलु मत्तु आरु रात्रिगळवरॆगॆ आ तपोवनवन्नु रक्षिसुत्ता इद्दरु. इष्टु दिन अवरु निद्दॆयन्नु माडलिल्ल.॥5॥

पदच्छेदः

5. yashasvinau = glorious ones; tau raajaputrau tu = those two, princes, for their part; tat vacanam shrutvaa = on hearing that sentence; Sat ahoraatram = for six, days and nights; anidrau = without sleep

• wakefully; tapovanam = ritual woodland; arakSataam = safeguarded.

अनुवादः

On hearing that sentence of the other sages those two glorious princes have wakefully safeguarded that woodland of the ritual for six nights and days. [1-30-5]

स्रोतः: valmikiramayan.net

उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ ।
ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ ॥ ६ ॥

शत्रुओंका दमन करनेवाले वे परम धनुर्धर वीर सतत सावधान रहकर मुनिवर विश्वामित्रके पास खड़े हो उनकी (और उनके यज्ञकी) रक्षामें लगे रहे ॥ ६ ॥

शत्रुगळन्नु दमन माडुव आ परम धनुर्धर वीररु सतत ऎच्चरवागिद्दु, मुनिवर विश्वामित्रर बळि निन्तुकॊण्डु अवर मत्तु अवर यज्ञद रक्षणॆयल्लि तत्पररागिद्दरु.॥6॥

पदच्छेदः

6. paramadhanvinau = great bow wielders; viirau = valiant ones; yattau = alertly; upaasaamcakratuH = nearby they moved - patrolled close to the Altar of Fire; arindamau = enemy destroyers; vishvaamitram munivaram = Vishvamitra, the best sage; rarakSatuH = they protected.

अनुवादः

On alertly patrolling nearby the Altar of Fire those two enemy-destroyers who are the wielders of great bows and valiant ones have protected the best sage Vishvamitra. [1-30-6]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि तदागते ।
सौमित्रिमब्रवीद् रामो यत्तो भव समाहितः ॥ ७ ॥

अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि तदागते । सौमित्रमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहितः ॥ १-३०-७

इस प्रकार कुछ काल बीत जानेपर जब छठा दिन आया, तब श्रीरामने सुमित्राकुमार लक्ष्मणसे कहा—‘सुमित्रानन्दन! तुम अपने चित्तको एकाग्र करके सावधान हो जाओ’ ॥ ७ ॥

ई प्रकार ऐदु दिनगळु कळॆदु आरनॆय दिन बन्दाग श्रीरामनु सौमित्रियल्लि हेळिदनु - ‘‘सुमित्रा नन्दन! नीनु निन्न चित्तवन्नु एकाग्रगॊळिसि ऎच्चरवागिरु.’.॥7॥

पदच्छेदः

7. atha = then; tasmin kaale gate = while elapsing that period; SaSThe ahani aagate = on sixth, day, has come; tadaa = then; raamaH saumitram abraviit = Rama said to Soumitri; yattaH samaahitaH bhava = be prepared, you be on alert.

अनुवादः

While that period of six days is elapsing and when the sixth day has come, then Rama said to Saumitri, “you be prepared and be on alert.” [1-30-7]

स्रोतः: valmikiramayan.net

रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया ।
प्रजज्वाल ततो वेदिः सोपाध्यायपुरोहिता ॥ ८ ॥

युद्धकी इच्छासे शीघ्रता करते हुए श्रीराम इस प्रकार कह ही रहे थे कि उपाध्याय (ब्रह्मा), पुरोहित (उपद्रष्टा) तथा अन्यान्य ऋत्विजोंसे घिरी हुई यज्ञकी वेदी सहसा प्रज्वलित हो उठी (वेदीका यह जलना राक्षसोंके आगमनका सूचक उत्पात था) ॥ ८ ॥

युद्धद इच्छॆयिन्द अवसरपडिसुत्ता श्रीरामनु हीगॆ हेळुत्तिरुवागले उपाध्याय (ब्रह्मा), पुरोहित (उपद्रष्टा) हागू इतर ऋत्विजरिन्द तुम्बिद यज्ञद वेदिकॆयु ऒम्मॆलॆ प्रज्वलितवायितु. (वेदियु हीगॆ उरियुवुदु राक्षसर आगमनद सूचक उत्पातवागित्तु..॥8॥

पदच्छेदः

8. yuyutsayaa tvaritasya = quickening to combat; raamasya evam bruvaaNasya = Rama while saying thus; tataH = then; sopaadhyaayapurohitaa = with teacher - officator Vishvamitra and with other priests - attended by them; vediH = altar of fire; prajajvaala = suddenly highly flared up.

अनुवादः

While Rama is saying thus himself quickening to combat then the fire in the Altar of Fire flared up suddenly and highly, brightening the chief officiator of the ritual, namely Vishvamitra, and other priests around it. [1-30-8]

टिप्पनी

The compound prajajwaala, with many stresses for the flare is given here to import that the ritual is achieving its climax and it will be fructified thereby. The demons enter just at this juncture to spoil the ritual.

स्रोतः: valmikiramayan.net

सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया ।
विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा ॥ ९ ॥

इसके बाद कुश, चमस, स्रुक्, समिधा और फूलोंके ढेरसे सुशोभित होनेवाली विश्वामित्र तथा ऋत्विजोंसहित जो यज्ञकी वेदी थी, उसपर आहवनीय अग्नि प्रज्वलित हुई (अग्निका यह प्रज्वलन यज्ञके उद्देश्यसे हुआ था) ॥ ९ ॥

अनन्तर कुश, चमस, स्रुक्, समिधॆ हागू हूवुगळ राशियिन्द सुशोभितवाद विश्वामित्र हागू ऋत्विजरसहित यज्ञद वेदियल्लि आहवनीय अग्नियु प्रज्वलितवायितु. (अग्नियु हीगॆ प्रज्वलितवागुवुदु यज्ञद उद्देशदिन्द आगित्तु).॥9॥

पदच्छेदः

9. sadarbhacamasasrukkaa = with sacred grass, drink-vessels and oblation spoons; sasamitkusumoccayaa = with firewood sticks and heaps of flowers ; vishvaamitreNa sahitaa = attended by Vishvamitra; vediH = altar of fire; jajvaala = highly flared up; sartvijaa = with Ritwiks, conductors of ritual.

अनुवादः

The Altar of Fire around which sacred grass, drink-vessels, oblation spoons, firewood-sticks, and heaps of flowers are kept, and around which Vishvamitra and the conductors of ritual are sitting, that altar flared high. [1-30-9]

टिप्पनी

The darbha is kusha grass used specifically in rituals even today. chamasa is a wooden vessels used for consuming soma juice. srukk is an arm-length wooden spoon with a palm size receptacle at one end used to pour clarified butter and other liquids into Altar of Fire to the chanting of hymns. samidha-s comprises items of wood pieces or sticks, mainly from sandalwood trees and a variety of other items that are offered into fire.

स्रोतः: valmikiramayan.net

मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते ।
आकाशे च महान् शब्दः प्रादुरासीद् भयानकः ॥ १० ॥

फिर तो शास्त्रीय विधिके अनुसार वेद-मन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक उस यज्ञका कार्य आरम्भ हुआ । इसी समय आकाशमें बड़े जोरका शब्द हुआ, जो बड़ा ही भयानक था ॥ १० ॥

मत्तॆ शास्त्रविधिगनुसार वेदमन्त्रगळ उच्चारणपूर्वक आ यज्ञद कार्यप्रारम्भ गॊण्डितु. इदे समयदल्लि आकाशदल्लि भयानक भारी शब्ध उण्टायितु.॥10॥

पदच्छेदः

10. asau yaj~naH = that, Vedic ritual; mantravat ca yathaanyaayam = hymnal rendering, also, as per rules; sampravartate = while well proceeding; aakaashe bhayaanakaH = in sky, frightening one; mahaan shabdaH = strident, blare; praaduH aasiit = it is generated.

अनुवादः

While the Vedic ritual is proceeding well towards its conclusion according to hymnal rendering and rules of conducting the ritual, a strident and frightening blare is generated in the sky. [1-30-10]

स्रोतः: valmikiramayan.net

आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि दृश्यते ।
तथा मायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम् ॥ ११ ॥
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचरास्तथा ।
आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघानवासृजन् ॥ १२ ॥

जैसे वर्षाकालमें मेघोंकी घटा सारे आकाशको घेरकर छायी हुई दिखायी देती है, उसी प्रकार मारीच और सुबाहु नामक राक्षस सब ओर अपनी माया फैलाते हुए यज्ञमण्डपकी ओर दौड़े आ रहे थे । उनके अनुचर भी साथ थे । उन भयंकर राक्षसोंने वहाँ आकर रक्तकी धाराएँ बरसाना आरम्भ कर दिया ॥ ११-१२ ॥

मळॆगालदल्लि करिमोडगळु आकाशवन्नु मुच्चि बिडुवन्तॆये, मारीच मत्तु सुबाहु ऎम्ब राक्षसरु ऎल्लॆडॆ तम्म मायॆयन्नु हरडुत्ता यज्ञमण्टपद कडॆगॆ ओडि बरुत्तिद्दरु. अवर अनुचररू जॊतॆगे इद्दरु. आ भयङ्कर राक्षसरु अल्लिगॆ बन्दु रक्तद मळॆगरॆयलु प्रारम्भिसिदरु.॥11-12॥

पदच्छेदः

11. praavR^iSi = in great - torrential cloudburst; meghaH yathaa = as to how [massive] cloud; dR^ishyate [nirgate] = appears [emerges]; tathaa = likewise; gaganam aavaarya = enshrouding sky; raakSasau maayaam vikurvaaNau = two demons, verily performing wizardry; abhyadhaavataam = came running towards - swooped down.

अनुवादः

As to how massive clouds appear in torrential cloudburst, likewise two demons appeared enshrouding the sky, and performing wizardry they are about to swoop down towards the Altar of Fire. [1-30-11]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

12.* bhiimasamkaashaaH* = monstrous in aspect; maariicaH ca subaahuH ca = Maareecha, also, Subaahu, also; tayoH = their; [ye = who are]; tathaa anucaraaH = like that, followers; are there, they too; aagamya = have come; rudhiraughaan avaasR^ijan = started to pour down blood spates.

अनुवादः

Maareecha and Subaahu are the monstrous demons that have come along with their followers and they have started to pour down spates of blood. [1-30-12]

स्रोतः: valmikiramayan.net

तां तेन रुधिरौघेण वेदीं वीक्ष्य समुक्षिताम् ।
सहसाभिद्रुतो रामस्तानपश्यत् ततो दिवि ॥ १३ ॥
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः ।
लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥

तां तेन रुधिरौघेण वेदिं वीक्ष्य समुक्षिताम् ।
सहसाभिद्रुतो रामस्तानपश्यत्ततो दिवि ॥ तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचनः ।
लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत् ॥

रक्तके उस प्रवाहसे यज्ञ-वेदीके आस-पासकी भूमिको भीगी हुई देख श्रीरामचन्द्रजी सहसा दौड़े और इधर-उधर दृष्टि डालनेपर उन्होंने उन राक्षसोंको आकाशमें स्थित देखा । मारीच और सुबाहुको सहसा आते देख कमलनयन श्रीरामने लक्ष्मणकी ओर देखकर कहा— ॥ १३-१४ ॥

रक्तप्रवाहदिन्द यज्ञवेदिय सुत्तलिन भूमियु नॆनॆदिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनु तक्षण ओडि, अत्त - इत्त नोडिदाग आकाशदल्लिरुव राक्षसरन्नु नोडिदनु. मारीच मत्तु सुबाहुगळु ऒम्मॆलॆ बरुत्तिरुवुदन्नु नोडि कमलनयन श्रीरामन लक्ष्मणर कडॆगॆ नोडि हेळिदनु .॥13-14॥

पदच्छेदः

13. tena rudhiraugheNa = by that, blood streams; [maNDitaam = filled]; taam samukShitaam = that, verily swamped; vediim viikShya = on noticing altar of fire [with other paraphernalia ; tataH sahasaa abhidrutaH = then, swiftly, running towards; raamaH = Rama; taan apashyat divi = saw them [demons] in sky.

अनुवादः

On noticing the Altar of Fire swamped with streams of blood, then Rama swiftly ran towards that direction and saw the demons in the sky. [1-30-13]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

14. raajiivalocanaH raamaH = lotus eyed one, Rama; sahasaa aapatantau = hastily, coming and falling - [about to] swoop; tau dR^iSTvaa = them two, on perceiving; lakSmaNam tu = at Lakshmana, but - however; atha samprekSya = then well glancing - giving quick look to check up; vacanam abraviit = sentence, said.

अनुवादः

Perceiving that the two demons are about to swoop down on Altar of Fire in haste, that lotus-eyed Rama however gave a quick checking look at Lakshmana saying this sentence. [1-30-14]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान् ।
मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान् ॥ १५ ॥
करिष्यामि न सन्देहो नोत्सहे हन्तुमीदृशान् ।

‘लक्ष्मण! वह देखो, मांसभक्षण करनेवाले दुराचारी राक्षस आ पहुँचे । मैं मानवास्त्रसे इन सबको उसी प्रकार मार भगाऊँगा, जैसे वायुके वेगसे बादल छिन्न-भिन्न हो जाते हैं । मेरे इस कथनमें तनिक भी संदेह नहीं है । ऐसे कायरोंको मैं मारना नहीं चाहता’ ॥ १५ १/२ ॥

लक्ष्मण! अदो नोडु, मांसभक्षि दुराचारि राक्षसरु बन्दिरुवरु. नानु मानवास्त्रदिन्द वायुविन वेगदिन्द मोडगळु भिन्न-भिन्नवागुवन्तॆ इवरॆल्लरन्नु हॊडॆदु ओडिसिबिडुवॆनु. नन्न मातिनल्लि यावुदे सन्देहविल्ल. इन्तह हेडिगळन्नु कॊल्ललु नानु बयसुवुदिल्ल.॥15½॥

पदच्छेदः

15, 16a. lakSmaNa = oh Lakshmana; durvR^ittaan = ill behaved; pishitaashanaan = raw-flesh eaters; such as these; iidR^ishaan = this kind of; raakSasaan = demons; na utsahe hantum = not, enthusiastic

• reluctant, to kill; anilena ghanaan yathaa = as with thick-cloud by wind - by a gust ; maanavaastrasamaadhuutaan = well puffed out by Maanva missile ; kariSyaami = I will do [blow them distantly]; na sandehaH = no, doubt; pashya = you see.

अनुवादः

“Lakshmana, I am reluctant to eliminate this kind of these ill-behaved and raw flesh eating demons, but no doubt, they will be puffed out with Manava missile like a gust puffing thick clouds, you may see.” Thus Rama said to Lakshmana. [1-30-15, 16a]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा वचनं रामश्चापे सन्धाय वेगवान् ॥ १६ ॥
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम् ।
चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघवः ॥ १७ ॥

ऐसा कहकर वेगशाली श्रीरामने अपने धनुषपर परम उदार मानवास्त्रका संधान किया । वह अस्त्र अत्यन्त तेजस्वी था । श्रीरामने बड़े रोषमें भरकर मारीचकी छातीमें उस बाणका प्रहार किया ॥ १६-१७ ॥

हीगॆ हेळि वेगशालि श्रीरामनु तन्न धनुस्सिगॆ परम उदार मानवास्त्रवन्नु सन्धान माडिदनु. आ अस्त्रवु अत्यन्त तेजस्वियागित्तु. श्रीरामनु रोषभरितनागि मारीचन ऎदॆगॆ आ बाणवन्नु प्रयोगिसिदनु.॥16-17॥

पदच्छेदः

16b, 17. iti uktvaa vacanam = thus, said, sentence; vegavaan raamaH = agile, Rama; paramodaaram = greatly benign - arrow; paramabhaasvaram = highly radiating arrow; maanavam astram = Maanava, missile; caape sandhaaya = fitting - taking aim with bow; paramakruddhaH = highly furious Rama; raaghavaH maariicorasi = Raghava, on Maareecha’s chest; cikSepa = darted.

अनुवादः

Saying so that agile Rama fitted the very benign and highly radiant arrow Maanava on his bow, and taking aim with it at Maareecha that highly furious Raghava darted it on the chest of Maareecha. [1-30-16b, 17]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहतः ।
सम्पूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसम्प्लवे ॥ १८ ॥

स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहितः ।
सम्पूर्णं योजनशतं क्षिप्तः सागरसम्प्लवे ॥

उस उत्तम मानवास्त्रका गहरा आघात लगनेसे मारीच पूरे सौ योजनकी दूरीपर समुद्रके जलमें जा गिरा ॥ १८ ॥

आ उत्तम मानवास्त्रद आळवाद एटिनिन्द मारीचनु नूरु योजन दूर समुद्रदल्लि होगि बिद्दनु.॥18॥

पदच्छेदः

18. tena maanavena paramaastreNa = by that, great missile Maanava; samaahitaH = well hit; saH = he that Maareecha, the demon; sampuurNam yojana shatam = fully, hundred yojana-s; saagarasamplave = in ocean billowy - rocking with tidewaters; kSiptaH = is hurled.

अनुवादः

Cleanly hit with that great missile Maanava, demon Maareecha is pitched for a hundred yojana lengths in full, and flung down into an ocean rocking with tidewaters. [1-30-18]

स्रोतः: valmikiramayan.net

विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषुबलपीडितम् ।
निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ १९ ॥

शीतेषु नामक मानवास्त्रसे पीड़ित हो मारीच अचेत-सा होकर चक्कर काटता हुआ दूर चला जा रहा है । यह देख श्रीरामने लक्ष्मणसे कहा— ॥ १९ ॥

शीतेषु ऎम्ब मानवास्त्रदिन्द पीडितनाद मारीचनु निश्चेष्टितनन्तागि दूर होगुत्तिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामनु लक्ष्मणनल्लि हेळिदनु .॥19॥

पदच्छेदः

19. shiiteSu balapiiDitam = strength rammed away by Cold arrows - missiles ; vicetanam vighuurNantam = without sense, verily whirling; nirastam = rendered without staying power - thrown out; maariicam = at Maareecha; dR^ishya = on seeing; raamaH lakSmaNam abraviit = Rama said to Lakshmana.

अनुवादः

On seeing him highly whirling, rendered insensate and thrown out when rammed away with the strength of that Cold arrow Rama said this to Lakshmana. [1-30-19]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं मनुसंहितम् ।
मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्वियुज्यते ॥ २० ॥

पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं मनुसंहितम् । मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत ॥ १-३०-२०

‘लक्ष्मण! देखो, मनुके द्वारा प्रयुक्त शीतेषु नामक मानवास्त्र इस राक्षसको मूर्छित करके दूर लिये जा रहा है, किंतु उसके प्राण नहीं ले रहा है ॥ २० ॥

लक्ष्मण! नोडु मनुविनिन्द प्रयुक्तवाद शीतेषु ऎम्ब मानवास्त्रवु ई राक्षसनन्नु मूर्छित गॊळिसि दूर ऎत्तिकॊण्डु होगुत्ता इदॆ. आदरॆ अवन प्राणवन्नु कळॆयलिल्ल.॥20॥

पदच्छेदः

20. lakSmaNa = Lakshmana; manusamhitam = expounded by Manu; maanavam shiiteSum = pertaining to Maanava missile, Cold arrow; pashya = see; enam mohayitvaa nayati = taking him away on baffling; praaNaiH na = with lives; vyayujyata [vi-a-yujyata = verily not separated] = not killed him.

अनुवादः

“Lakshmana, see the Cold arrow belonging to Maanava missile expounded by Manu which is taking him away on baffling, but without taking away his life. [1-30-20]

टिप्पनी

Rama is reluctant to eliminate demon Maareecha at this juncture because the same demon discourages Ravana in confronting Rama, but becomes a golden deer at the behest of Ravana, at the time of Ravana’s abducting Seetha. So, Rama shows forbearance at Maareecha till such time.

स्रोतः: valmikiramayan.net

इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिणः ।
राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान् ॥ २१ ॥

इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिणः ।
राक्षसान् पापकर्मस्थान्यज्ञघ्नान् रुधीराशनान् ॥

‘अब यज्ञमें विघ्न डालनेवाले इन दूसरे निर्दय, दुराचारी, पापकर्मी एवं रक्तभोजी राक्षसोंको भी मार गिराता हूँ’ ॥ २१ ॥

ईग यज्ञदल्लि विघ्नवन्नु माडुव ई इतर निर्दयि, दुराचारी, पापकर्म हागू रक्तभोजी राक्षसरन्नू कूड कॊन्दुहाकुवॆनु.॥21॥

पदच्छेदः

21. nirghR^iNaan = those who are - not having ruth; duSTacaariNaH = ill behaving one - iniquitous ones; paapakarmasthaan = abiding in evil doings

• flagitious; yaj~naghnaan = ritual hinderers; *rudhiraashanaan

• = blood eaters - drinkers; imaan raakSasaan api = these, demons, but; vadhiSyaami = I wish to kill.

अनुवादः

“But I wish to kill these demons for they are ruthless, iniquitous, flagitious, ritual-hinderers and blood-drinkers.” So said Rama to Lakshmana. [1-30-21]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं चाशु लाघवं दर्शयन्निव ।
विगृह्य सुमहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः ॥ २२ ॥
सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद् भुवि ।
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥ २३ ॥

इत्युक्त्वा लक्ष्मणं चाशु लाघवं दर्शयन्निव ।
विगृह्य सुमुहच्चास्त्रमाग्नेयं रघुनन्दनः ॥ सुबाहूरसि चिक्षेप स विद्धः प्रापतद्भुवि ।
शेषान्वायव्यमादाय निजघान महायशाः ।
राघवः परमोदारो मुनीनां मुदमावहन् ॥

लक्ष्मणसे ऐसा कहकर रघुनन्दन श्रीरामने अपने हाथकी फुर्ती दिखाते हुए-से शीघ्र ही महान् आग्नेयास्त्रका संधान करके उसे सुबाहुकी छातीपर चलाया । उसकी चोट लगते ही वह मरकर पृथ्वीपर गिर पड़ा । फिर महायशस्वी परम उदार रघुवीरने वायव्यास्त्र लेकर शेष निशाचरोंका भी संहार कर डाला और मुनियोंको परम आनन्द प्रदान किया ॥ २३ ॥

लक्ष्मणनल्लि हीगॆ हेळि रघुनन्दन श्रीरामनु तन्न कैचळकवन्नु तोरिसुत्ता शीघ्रवागि महा आग्नेयास्त्रवन्नु अनुसन्धान माडि अदन्नु सुबाहुविन ऎदॆगॆ प्रयोगिसिदनु. अदु तगलुत्तले अवनु सत्तु भूमिगॆ बिद्दनु. मत्तॆ महायशस्वी परमोद्धार रघुवीरनु वायव्यास्त्रदिन्द उळिद निशाचररन्नु संहरिसि मुनिगळन्नु सन्तोषपडिसिदनु.॥22-23॥

पदच्छेदः

22. iti uktvaa lakShmaNam = thus, saying, to Lakshmana, also; raghunandanaH = Raghu’s descendent - Rama; darshayan aashu laaghavam iva = as though to show swift dexterity; sumahat = very powerful - missile; aagneyam astram samgR^ihya = on taking Aagneya missile; subaahuurasi cikSepa = darted it on Subaahu’s chest; saH viddhaH = he - Subaahu, struck with it; praapatat bhuvi = fell flat on ground.

अनुवादः

Thus saying to Lakshmana, as though to show his swift dexterity Rama, the descendent of Raghu dynasty, took up a very powerful missile called Aagneya astra, Fire-missile, and darted it on the chest of Subaahu, by which that demon Subaahu is struck and fell flat on ground. [1-30-22]

स्रोतः: valmikiramayan.net

पदच्छेदः

23. mahaayashaaH = great glorious one; paramodaaraH = supremely generous one - Rama; raaghavaH = Raghava; muniinaam mudam aavahan = on carrying - in order to bringing on felicity to sages; vaayavyam aadaaya = on taking missile of Air-god; sheSaan [raakShasaan] = remaining [demons]; nijaghaana = hit down.

अनुवादः

In order to bring felicity to the sages that great glorious and supremely generous Raghava took up the missile of Air-god and hit down the remaining demons. [1-30-23]

स्रोतः: valmikiramayan.net

स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दनः ।
ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा ॥ २४ ॥

स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनंदनः । ऋषिभिः पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजयी पुरा ॥ १-३०-२४

इस प्रकार रघुकुलनन्दन श्रीराम यज्ञमें विघ्न डालनेवाले समस्त राक्षसोंका वध करके वहाँ ऋषियोंद्वारा उसी प्रकार सम्मानित हुए जैसे पूर्वकालमें देवराज इन्द्र असुरोंपर विजय पाकर महर्षियोंद्वारा पूजित हुए थे ॥ २४ ॥

ई प्रकार रघुकुलनन्दन श्रीरामनु यज्ञदल्लि विघ्नवन्नॊड्डुव समस्त राक्षसरन्नु वधिसि, हिन्दॆ देवेन्द्रनु असुरर मेलॆ विजय पडॆदु महर्षिगळिन्द पूजितनादन्तॆये ऋषिगळिन्द सम्मानितनादनु.॥24॥

पदच्छेदः

24. raghunandanaH = Raghu’s delight; yaj~naghnaan = ritual hinderers; raakSasaan sarvaan hatvaa = when eliminated all of the demons; puraa vijayii indraH yathaa = as with once Indra when victorious; * tatra R^iSibhiH puujitaH* = there - in hermitage idealised by sages.

अनुवादः

When Rama, the delight of Raghu’s dynasty, has eliminated all of the demons that are the hinderers of Vedic rituals, the sages available there in that hermitage idealised him as Indra was idealised once, when he became victories on demons. [1-30-24]

स्रोतः: valmikiramayan.net

अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनिः ।
निरीतिका दिशो दृष्ट्वा काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ॥ २५ ॥

यज्ञ समाप्त होनेपर महामुनि विश्वामित्रने सम्पूर्ण दिशाओंको विघ्न-बाधाओंसे रहित देख श्रीरामचन्द्रजीसे कहा— ॥ २५ ॥

यज्ञवु मुगिदाग महामुनि विश्वामित्ररु समस्त दिक्कुगळन्नु विघ्न-बाधॆगळिन्द रहितवागिरुवुदन्नु नोडि श्रीरामचन्द्रनल्लि हेळिदरु.॥25॥

पदच्छेदः

25. atha yaj~ne samaapte tu = then, on completion of ritual, but; vishvaamitraH mahaamuniH = Vishvamitra, great sage; niriitikaa dishaH dR^iSTvaa = beholding precincts devoid of calamities; kaakutstham idam abraviit = to Kakutstha - to Rama, said this.

अनुवादः

On the completion of ritual beholding the precincts that are devoid of calamities the great sage Vishvamitra said this to Rama. [1-30-25]

स्रोतः: valmikiramayan.net

कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया ।
सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं वीर महायशः ।
स हि रामं प्रशस्यैवं ताभ्यां सन्ध्यामुपागमत् ॥ २६ ॥

‘महाबाहो! मैं तुम्हें पाकर कृतार्थ हो गया । तुमने गुरुकी आज्ञाका पूर्णरूपसे पालन किया । महायशस्वी वीर! तुमने इस सिद्धाश्रमका नाम सार्थक कर दिया ।’ इस प्रकार श्रीरामचन्द्रजीकी प्रशंसा करके मुनिने उन दोनों भाइयोंके साथ संध्योपासना की ॥ २६ ॥

महाबाहो! नानु निन्नन्नु पडॆदु कृतार्थनादॆनु. नीनु गुरुविन आज्ञॆयन्नु पूर्ण रूप दिन्द पालिसिरुवॆ. महायशस्वी वीरने! नीनु ई सिद्धाश्रमद हॆसरन्नु सार्थकगॊळिसिदॆ. हीगॆ श्रीराम चन्द्रनन्नु प्रशंसिसुत्ता मुनियु आ इब्बरु सहोदररॊन्दिगॆ सन्ध्योपासनॆगॆ तॊडगिदरु.॥26॥

पदच्छेदः

26. mahaabaaho = oh dextrous one; kR^itaarthaH asmi = made results I am - my purpose is fully realised; tvayaa guruvacaH kR^itam = mentor’s word of honour is actualised by you; mahaayashaH viira = oh highly illustrious, valiant - Rama; idam siddhaashramam = this, Siddha [Accomplished] hermitage; satyam kR^itam = true [to its name,] is rendered; saH evam raamam prashasya = he - Vishvamitra, thus while applauding at Rama; taabhyaam sandhyaam upaagamat = by both of them, vesper-time, came nigh.

अनुवादः

“My purpose in conducting the ritual is fully realised, oh, dextrous Rama, and you too, as a highly illustrious prince, have actualised the word of honour of your mentor, where one mentor is your father King Dasharatha and the other is myself, and likewise oh, valiant Rama the glory of this Accomplished hermitage is also actualised…” thus when Vishvamitra is applauding Rama, they have come close to vesper-time for vespertine prayers on Sandhya, the goddess of gloaming. [1-30-26]

स्रोतः: valmikiramayan.net

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिंशः सर्गः ॥ ३० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके बालकाण्डमें तीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३० ॥

वाल्मीकि विरचित आर्ष रामायण आदिकाव्यद बालकाण्डदल्लि मूवत्तनॆय सर्ग पूर्णवायितु. ॥30॥